M. Vitruvii Pollionis De architectura libri decem, cum commentariis Danielis Barbari

- p.n.n. - vue 1/393
- - DE ARCHITECTVRA
  - LIBRI DECEM,
  - C.VM COMMENTARIIS
  - D A N I E L I S BARBARI, ELECTI PATRI ARCHAE A q_V I L E I E N S I S:
  - MVLTIS AEDIFICIORVM, HOROLOCIORVM
  - ET MACHINARVM D E S C RIP TIO NIB V S,
  - & figuris, una cum indicibus copiolis, audis & illuftratis. ^
  - VKHh St
  - itn..
  - CVM PRIVILE S.
  - Apud Franciicum Francifcium Senenlem, & Ioan. Crugher Germanpj»
  - M. D. L X V I I.
  - j&j&ip **v..
- Page de titre n.n. - vue 2/393
- - I
  - I
  - I
  - UT' T
  - .s:;;:n<>r:r.:i • • . . y. ..rynxiniiZiiSiUyg
- p.n.n. - vue 3/393
- - ILLVSTRISS. ET REVERENDISS.
  - CARDINAL! CRANVELLANO
  - DOMINO Dt ANTONIO PERRENOTO A R C H I E PHCQPP ME C L I NIEN S I,
  - D AN I E L BARBAJIVS E L E C T V S AQJUEIENSIS. S, P. D,
  - V L T A efife cognitionum gener a nemo efi, qui du-bitet9 lllufirifiime, acHenerendifiime Cardinalis* fed qrn prAcipua9 qmve optima fint 9 non adeofa* ale efi declarare 9 cum quifque id proferre9 & in primis habere foleat 9 cui uel natura impulfu^ uel mentispropofito, uel profettus ratione fi dederit» <*Amatplane quilibet finfus a natura fibi inditos ,fid alij propenfius in hos i quam in illosferuntur: eos enim alij pluris habent 9 qui pulcher ri* marum rerum differentias nobis ajferunt > uifum fahcet , auditum*
  - quorum alteri punfima illa ms, &mcundifiima At here a lucis proprietas, alteri eadem na/tura, fed cum aerisfubtilitate permixta 9 addtfci* plinas percipiendas inferuit. Sunt alij 9 qui confufam uaporibus 5 hu± moribus 9 atque etiamterrenis proprietatibus impuram lucem iU lampr&ferant 9unde communes cum c At eris animantibus naturalium formarum perceptiones perfequentes 9 corporis uoluptates 9 & obleBa* menta fellantur. In his itaquefenfuum cognitionibus iam patet aliud aliogenere prafiantius haber i ♦ Sed ulterius progrediendum ejl9 & exa^ minanda efi cogni tio illa, qua interiorem9 quam finfus uirtutem ad il-lufirandas rerum externarum figuras 9 mouet 9 quod in artibuspofitum efi : in quo genere quam egregia, quam admiranda, quam dmerfafint hominum inuenta y machinamenta9& opificia 9 nullus efi 9 qui non ui-* deat. c At erum fi de earum artium pmfiantia qmrendumfit, magnam profefio necefiitatis cum deleBatione concertationem mdebimus. Eas enim artes nonnulli praferendas cenfibunt, quA uitA commodis, & nece fiitattbus proficiunt $ nonnulli praponent artium lenocinia qmdam 9 in uoluptates 9&fenfuum illecebras proclinantes * Itaque neceffarijs
  - , " " “ 4 i iUis
- p.n.n. - vue 4/393
- - illis agricultura fcilicet, navigatione, adifiicatione, lanificio ; & huiufi-modi alqspratermifiis , ludorumfifieffiacuhs, muficis certaminibus, mi-mis,&hifiriombus operam dabunt. Sed nec inter eas quidem artes, ad mta ufus necejjarios pertinent, iudicum fient enti a confinrabunt: eam enim quifique facile anteponet, in qua plurimum fie profeciffie co-gnouerit. Quod experimento per dies fieri cernimus. Porro ahj fiunt, qui fi huiufimodt artes profequerentur ,tanquam fierui gleba addiffii fie longe ab ingenuitate abefife putarent:propterea quoduiderent rudiores, er communes quofidam homines, ex uehementi phantafia ( ea enim principium e fi artefaffiorum omnium ) admiranda opera continenter machinari. Quare cumfiublimiori uirtute ualeant , intelhgibiles ueri-tates , eT naturas rerum abditas, atque latentes caufias perficrutan-tur: in ijsifi alqfiermonum, alij morum, alij rerum uentates inquirunt: <vnde innumerabiles peni fiapiemmm fichola aperta fiunt y atque harefes excitata, ac dificept at tones orta y ut eorum de principatu controuerfiiay fidentiarum conflantiam, eT firmitatem fuffi effiam fecerint. Hac au-tem non dico, ut de artium fidentiarum, eT aliarum cognitionum
  - amplitudine, ac dignitate fiententiam meam proferam, fie d ut tecum prafiantifiime uir, qui ad omnes artes, eTfidentias natus es. Dei beni* gnitatem admirer,pradicem,colam:cuius munere faffium e(l,ut in una-quaque cognitione a dmina lucis fonte riuuli quidam deduffii fint, per quosadipfiumrecurrerepofiimus . <*Ac ut de ijs taceam, qua diuina afpirationepijs hominibus innotuere, ac fiacris literis commendatafiunt (ea enim fontem ipfium, ac caput perennium aquarum, et inexhaufiam lucis originem ofiendunt )ueniam ad eam partem, qua a reliquis duobus cognitionum luminibus fieiunffia, artefaffiorum uir es, & facultates confiderat: nam de ea mihi propofitum e fi dicere, cum amplitudini tua magnos labores meos in artium principem oArchiteffiuram olim in-fiumptos dedicare decreuerim, quod tu ad generisfflendor em,&ad reliqua uita ornamenta, eT fiubltmiorum fiudiorum infignia, praclaras etiam artes, mente, ac manibus uerfians, eT traffians, otij (fi quod unquam nancifici licet) honefiatem, eT dignitatem addere foles. Cum igitur ex ea mentis illufirattone, qua artificiorum habitus format in animis nofilris ,tria uidere liceat, artis fcilicet egrefifium, eT opus perferum, eT fruffium perceptum,mirabilis quadam abditarum rerum ff?e-culatio excitatur. Quod excellens ingemj tui uis iam potuit animadvertere . Quid enim aliud egreffium artis efifie dixerim, quam fpeciem illam , qua in mente artificis ex multorum praceptorum perceptione, ac
  - rerum
- p.n.n. - vue 5/393
- - ' rerum obferuatione ante concepta, exemplar fit eius forma, qua exteriorem materiem, quam fimtllime potefi, effingit? Quod fi artifex tam excellens opus pararepojfiet, ut id eum cognofceret, Qf amaret,plane hoc fac er et, opus autem nulla alia ratione opificemfiuum agnofceret, nift ex ea fimilitudine,quamprius ah exemplari habuififet. Quod fi adeo hebeti, & oh tufa effiet intelhgentia, ut(efe efferre, atque euehere ad co-gnofcendum opificem minime pojfiet, necejfarium efifet, ut exemplar ip-fum eo fi demitteret, ut ab opere percipicognofiipofiet. Hinc quam reconditi cognitionis thefauri recludantur, ex te uidere potes. Cum Merna mens, ater nam artem concipiens, in rebus a fi conditis ,uefii-gium,uel imaginem fuam impreffertt, & ut melius perciperetur amaretur ,uifibilem , atque afipettabilem fe pr&buit. Ecce quo nos egrefifus artis euexit. Quod fi perferum opus [peculari uoluerimus,ad-mirandumfaneumendi ordinem intuebimur. Sentio iam,£tf quafi oculis cerno acumen ingenij tui ufque ad coelos penetrare, ac diuim cu-iufidamreinotionem concipere. Omnis enim artifex, quantum animo, £5" labore niti potefi,pulchrum, utile, ac firmum opus fiuum efficere conatur, cum hac in opere inefife finferit, mirum e(l quam carum, quam gratum, quam iucundum illud habet, nam ex pulchritudine fidentiam, ex utilitate probitatem, ex firmitate uir tutemfuam cogno-fci pofife fperat. qm omnia in recta umendi ratione requiruntur ,& in diuimtatis cognitionem nos ducunt. Demum fi frudum artis attendamus, profedo confider abimus artificem quemlibet opus aliquod facere, uclutex eo laudem ferat ,uel ut fibi aliquid emolumenti paret, uelut in eo obledetur, unde tria illa rerum appetendarum genera habentur, honefias, utilitas, uoluptas: qm cum ita efife ex dimm luminis iliuflratione fentiamus, nos qm pr fiantifimum Dei opusfumus, cogitabimus nos a Deo proptereafados efife, ut ipfum laudemus, illi firmamus, ineo conquiefcamus. tfac fifie culat tone fit, utfiagax, & nobilis natura hominum artium cognitione ornata, uberiores in dies fru-dusferat,& ingentem (artificum tamen uulgo ignotam mere e dem) laborumfiuorumpercipiat, eos longe a uero aberrare cognofcat, qui
  - nobiles, £5*indignitateconfiitutosuiros ab artiumobleStatione arcere uoluntjlluflrium animarum pr fiant iam ingeniorum fiuorum imbecillitate metientes. Quos ut ualerefinamus, age dodifsime, £5* ornat if-fime Prfiul ue teris mea in te ob[eruant i a monimentum accipe,& commentarios meos in Vitruuij aArchit eduram editos, £5* tuteUtUA
  - commendatos ampledere. In quibus fi quid erit, quod ahjsprodejfe pof-
  - * 3 /k
- p.n.n. - vue 6/393
- - jit > quemadmodum maxime in uotis habui ) Deo immortales gratias habebo;fm minus leBorum benignitatem qu&ro > ut propenfam uolun-tatem meam 5 pro opere habere uelit * Vde.
- p.n.n. - vue 7/393
- - 1H D EX E ;0 R V M, <LV AE IN fT O T O OPERE
  - continentur fecundum capitulorum ordinem.
  - CAPITA PRIMI LIBRI.
  - ii ppamiunt, fol. i
  - Quid fit A rchitettura, & de Archite-ttis inliituendis. cap. i. fol. 3
  - Ex quibus reb. Architectura coflet. 16 De partibus Architetturae in priuatorum, ^ blicorum aedificiorum diftributionibus , niceset machinationis. 2,4
  - De eleCtionelocorum falubrium, & quae obfiintfalu-britati, & unde lumina capiantur. 2 6
  - De fundamentis murorum,&turrium. 29
  - De diuifione operum quae intra muros funt, & eorum dijpofitione, ut uentorum noxij flatus uitentur. 38
  - De eleffione locorum adufum communem duitatis.
  - 4*
  - Capita libri fecundi.
  - •prooemium. 40
  - Deprifcorum hominum uita,& de initijs humanitatis , atque tedorum, & incrementis eorum. 48 De principijs rerum fecundum philofophorum opiniones. 51
  - Delatoribus. 51
  - De arena. 55
  - De calce, & unde coquatur optima. 5 6
  - Depuluerepnteolano. 59
  - De lapicidinis, earumq; qualitatibus. 61
  - Degeneribus Hruftura, & earum qualitatibus, modis , locis.
  - rationibus. 141
  - De Tufcanicis rationibus aedium facrarum. 147
  - n™ —~ 1:.. ij4
  - De aris Deorum ordinandis.
  - Capita libri quinti
  - ‘Prooemium.
  - De foro, eiusq; difpofitione.
  - Da orario, carcere, & curia ordinandis. De theatro, eiusq; falubri constitutione
  - prietatibus. 69
  - De abiete fupernate & infernate, cum Apennini de-fcriptionc. 78
  - Capita libritcrtij.
  - •Prooemium. 79
  - De facrarum aedium compofitione, & fymmetrijs, & corporis humanimenfura. 80
  - De quinque aedium jpeciebus. 9 9
  - De fundationibus & columnis, atque earum ornatu, & epiflylijs,tam in Ideis folidis,quam in con-geftitijs. 10 6
  - Capita libri quarti.
  - Prooemium. 122
  - De tribus generibus columnarum, earumq; origine, & inuentione. 122
  - De ornamentis columnarum. 126
  - jt> e ratione Dorica. 13 o
  - De meriore cellarum, & pronai distributione. 13 <5 De aedibus confiituendis fecundum regionem. 140 De oftiorum, & antepagmentorum facrarum odium
  - I5<S
  - 158
  - 168
  - 169
  - , .......V.................. 173-
  - De theatri uafis. 185
  - De conformatione theatrifacienda. 187
  - De tetto porticus theatri. i9I
  - De tribus fcenarumgeneribus. 193
  - De porticibus posifeenam ambulationibus. 19 6 De balnearum dijpofitionibus & partibus. 19 3 De paUflrarum 'aedificatione ,<& xyflis. 199
  - De portubus, &flmtturis in aqua faciendis. 201
  - Capita libri fexti.
  - Prooemium.
  - De diuerfis regionum qualitatibus , & uartjs coeli afpettibus, fecundum quosfunt aedificia -dijponen da. 20(5
  - De aedificiorum priuatorum proportionibus, & men~ furis. 209
  - De cauis odium. 210
  - De atrijs, & alis, & tablinis cum dimenfionibus, fymmetrijs eorum. 213
  - Detriclinijs, exedris, & pinachotecis, & eorum dimenfionibus. 220
  - De Oecis more Graeco. 221
  - Ad quas coeli regiones quaque aedificiorum genera fpeftare debeant, ut ufui & Jakbritati fint idonea. 222
  - De priuatorum, & communium aedificiorum proprijs
  - litat es conuenientibus. zzz
  - De rusticorum adificiorumrationibus & multarum partium eorum deferiptionibus, atq; ufibus. 223 De Graecorum aedificiorum, eorumq; partium dijpofi-tione, atque differentibus nominibus fatis ab Italicis moribus, & ufibus diferepantibus. 22J
  - De firmitate, &fundamentis aedificiorum. »28
  - Capita libri feptimi.
  - Prooemium. 231
  - De ruderatione commode facienda. 2 3 3
  - De maceratione calcis ad albaria opera, eir tettoria perficienda. 23 6
  - De camerarum dijfrofitione, truUffatione & tefto-
  - rio
- p.n.n. - vue 8/393
- - i 7^ D 2 X
  - rio opere, 237
  - De politionibus in hnmidis locis, 140
  - De ratione pingendi in adificijs. 142
  - De marmore, quomodo paretur ad teUoria, 244 De coloribus, eJr* primum de ocra. ' 2,44
  - Deminorationibus. 245
  - De iB/wy temperatura. 14 ?
  - De coloribus, qui arte fiunt. 246
  - Pe carulei temperaturis. 247
  - Quomodo fiat ceruffa, & arugo, & fandaraca. 2 47 Quomodo fiat oflrum, colorum omnium fkUitiorum excelle ntiffimum. 248
  - De purpureis coloribus. 248.
  - Capita libri o&aui.
  - Trocemium. 249
  - Deaquainuentionibus. 256
  - De imbrium, uirtutibus.
  - De calidis, & quas habeant uires aduerfts me-
  - tallis prodeuntes, & de uariorum fontium, fluminum, lacuumq; natura. 255
  - De proprietate nonnullorum locorum&fontiu. 259 De aquarum experimentis. 260
  - De per duplionibus, & librationibus aquarum, & inflrumentis ad hunc ufum. 260
  - Quot modis ducatur aqua. 262
  - Capita libri noni.
  - aquinoftiali tempore i^oma, & nonnullis alijs locis. 302
  - De horologiorum ratione eJr ufu, atque eorum inuen-tione, gr quibus inuentor ibus. 320
  - Capita libri decimi.
  - Trocemium. 329
  - De machina quid fit, & eius ab organo differentia9 & nec effit at e. 3 3 a
  - De adi umfacr arum, publicorumq; operum machinationibus traftorijs. 3 3 q
  - De diuerfis appellationibus machinarum & qua ratione erigantur. 336
  - Similis fuperiori machina, cui colojficotera tutius comiti poffunt, immutata dumtaxat fucula in tympanum. 337
  - .Aliud machina traUoria genus. 338
  - Ctefifontis ratio adgrauia onera ducenda. 340
  - De inuentione lapicidina ,\qua templum Diana Ephe-fia conflruPlumfuit. 341
  - De porre fto & rotundatione machinarum ad one-rum leuationes. 341
  - >&
  - - „ 34?
  - De rotis & tympanis ad molendam farinam. 546
  - De cochlea, qua magidam copiam extollit aqua,fed non tam ala. 3 46
  - De Ctefibica machina, qua altiffime extollit aquam.
  - Trocemium. 267
  - Tlatonis inuentum de agro metiendo. 268
  - De norma Tythagoriciim inuentum ex orthogonij tri goni deformatione. 268
  - Quomodo portio argenti auro mixta in integro opere deprehendi,difcerniq; poffii. 270
  - De gnomonicis rationibus ex radijs folisper umbram inuentis, atque planetis. 282
  - De Solis curfu per duodecimfigna Zodiaci. 294
  - De fyderibus, qua funt a Zodiaco ad Septentrionem.
  - 298
  - De fyderibus, qua funt a Zodiaco ad meridiem. 300 De horologiorum rationibus, & umbris gnomonum
  - De hydraulicis machinis,quibus organa perficiuntur,
  - 349.
  - Qua rationerheda,uel nauiuePli peraftum iter di-- metiamur. 352
  - De catapultarum,&Jcorpionum rationibus. 353 De baliHarum rationibus. 357
  - De catapultarum, balifiarumq; contentionibus & temperaturis. 358
  - De oppugnatores, defenforijsq; rebus: primum de.
  - arietis inuentione, eiusq; machina. 358
  - De teftudine ad congestionem foffarum paranda. 3 60 De alijs tefludinibus. 360
  - Totius operis peroratio. 3 6%
  - F 1 X l S.
- p.n.n. - vue 9/393
- - INDEX T O T I V $ OPE R I S,
  - al Baci. t fol. 241. linea 40
  - Abie& 71. 38'. <& ufus 33. 38 fuflerna 74. 9. fapinea 74, 15, fupernxs & infernas. 78. 5
  - 5* M
  - Acroteria. 119. 11
  - Aftwesmtutimfmt immanentes, 5. 24
  - Acutum quid. 178. 43
  - yfedesrotuncU & earum difiributiones 1 'youfque /ad * iJ3
  - *Aedificationis diuifio. 24. 11
  - Aedificaturi fex confiderare debent, 26. 2 o
  - ^edificia ad regionum rationes, & cqtli uarietates t collocanda. 106, 58
  - Aedificiorum priuatorum proportiones, & menfu*
  - ' r<e. .. L t ' 209. 2 5
  - yiedificia ad coeli regiones accommodanda. 222.10 Aedificiorum partes adperfonarum qualitates infit-‘tuenda. ,. 222.40
  - AedificUGracorum & partibus, & nominibus a la-tinisdifferentia. 225. & zz6
  - AeOtum facr arum principia. - 92. 58
  - Aedium faerarum confiitutio fecundum regiones. 140. 49.
  - Aedium facraruminteriordifiributio. 13 5
  - Aedium fufcanicdrukrationes. 147. 152
  - Aediumplura genera ejfe nihil prohibet. 152,42 Aeolopila k 39. 24
  - Aequatio Solis. 28 8. 54
  - ^equim£iia,&folJlitia in ottauis fignorumpartibus fieri. 295. 19
  - Aerarium. 168. 33
  - Aeris locorum temperamenta. 2 5. 27
  - ........ 247
  - 'Aefculinatura. , 74. 58
  - Agatharcus tragicamfcetiam fecit. 232. 40
  - colono debilior ejfe debe$. 224.25
  - Aggeris ratio. , , 33» i?
  - Abenafupra hypocauflum. 19 7-. 54
  - AUatriorum. t 215, 33* e&“ 2iS, 53, 'Album Opus oh fuperbiam candoris concipit fumum. M7* 49.
  - Alexaftdria. 44. 1. 45. 37
  - Alexahdri dxUum de duitate collocanda. 45, 3 q
  - 50- i ?
  - Alnus. t 75« 9
  - Ambulationes poflfccnam. 195
  - Amphiproflylos. 95
  - Amphitheatrum. 169. 55., # 170. 1
  - ^Amphora. - 224. 59
  - (Analemma 281. 33. eius circuli neceffarij 305 25. conjlrudio 3 o5. 40 .ufus. $11. & ultra
  - Anaphora. 529. tj
  - 'jtnaxagorcu de optica fcripfit. 2 3 2. 42
  - 1.143.
  - Andrones. 2 25. 19
  - Andronitides. 225, 5,
  - Angiportus. 38. 49
  - Angulidrculorumanalemmatisqui. 309,
  - Anguli in adificijs tanquam offa. 128. 55,
  - Animalia bruta inftindu, non ratione ducuntur. 5.. 35.
  - Animalium temperamenta. 27
  - Anifacycla. 3 3 4.2 3. £r* ibi Anifocyclorumfigura , Anifodomumfiruftur#genus. 53. 3 .
  - Anni principium fecundum ueteres a bruma. 282.34, Antepagmentorum ratio. 141.34»
  - Anticum. 143.5 <SL
  - Antiquumflrubluragenus. 61. 40
  - Anthugum. , 287, 50.
  - Antmius Maria Taccius. 274. 20. & cius in-frumentum. 310,
  - Apenini deferiptio. 78. 5,
  - Apertiones ,&aditus in Theatris* 190,
  - Apertionum regula. 130. 37
  - Aqua temperamenta in horologijs. . . 321. 46.,
  - Aqua calida unde. 60. 3. ^253,
  - Aquaiwentionesy&inditia. 250
  - Aqua imbrium. . 251,
  - A qua ufus necejfarim triplex. 250. 13,
  - Aqua,calidanullaproprietas. 252. 40,
  - Aqua quot modis ducantur. . 262. 20 ,
  - Aquadfflributio. z6i. 50,
  - experimeta, perduUmes librationes.2 5o. 3 o Aquaria libra. z6z. 12
  - Ara J)eorum quomodo ordinentur. 154.52,
  - Araqfiylqs. 133. 18
  - Arborum utilitates 71. tempus cadendi9& ufus,& proprietates 6$i per totum.
  - Archimedisinuentum. 270. 57
  - ArchitefturaregiMi&iudexartefhttorum. u 14.-
  - diffinitio,nomen,diuifio, ortus & declaratio. 3., 4, 5. .12. ,$6,. ex quibus conflat 16*.
  - 14. .partes 24. 10. diuifio ampla 24* 40.
  - , 49. if. primahofpitia 147.50 ' .*
  - Architeftusprafes artium 3. 44. Arcbitettus qui \ 5. 2 5. formatio 5. 5 2. conditiones. 6. 55 Architettophilofophia mceffaria... 9« 5°
  - Arcbitetto praceptum. . , 231.27
  - Architamefolabium. 277. mentum, 271. 54.
  - - 30. ,22
  - Arcuum ratio. , _ 158. 40
  - Ardentes infida. 54* 51
  - Arena&plura 161. 551
  - Arenaria. . . 56. 24
  - Argentum viuum. 245. 19
  - Argumentatio plena inVitruuiq. 15 . 43
  - Argumentum Solis. 288. 59
  - ^iriftarchi Samij opinio de Luna. , 295. 11. ArifHppi di£lum. , 205. 13
  - Arifloxenusreprehenditur, 175. a.
  - Arithmetica Arcbitetto neqeffaria. ,. 8. ic*
- p.n.n. - vue 10/393
- - X K D £ x
  - ornamentum ' v- ^ 2.3 9v x \
  - Ors> & ufus qiilfpraflcnt. *" *"' 6. if '
  - Ors. *• 46
  - Ors ab experientia oritur, . J. 52.
  - Ors inutilis ars non dicitur, 4* 34
  - naturam imitatur ? e*r wtto. 15.17.
  - Ortemifiay e£r emsfiratagema. 66, 1 o, 67. 30 Ortes initio parua tempore coalefcunt, 2. 8
  - Ortes ingenua. 2. *o
  - Ortes neceffaria. 2. 30
  - Ortesuiles, z-, 25,
  - Ortes digniores qm. 2. 35
  - Ortes exoperey&ratiocinatione coponuntur. 13.5 2 Ortes habentfitoa atates, 49. 13
  - Orthritis & articularis morbus. 40. 12
  - Ortiumdiuifio. 6. 22, & 2. 20
  - Ortis principium, 1. 5 5
  - Ortes & experientia comparatio. 1* 58
  - Ortis efifibifimile facere. 2. 5
  - Ortis principium difficile inuentu. . 2. 9
  - ^rf/> natura prmcipijs comparatio. 25. 51 OrtificeS' in ratione confmtiunt, w opere differunt. v 14. IQ .
  - Orundo Graea* . / 2 3.9. 30 Canon muficus.
  - Offerunt* . 58. 20
  - *<rr>wvov &Offlenion, , . . 27. 27
  - Ofiisdiuifio. 14. 25
  - Offeres. : ,. 213. 5. 238. 50
  - ".Tuffanicg. y y y v ; T: 148
  - Beneficium dantes non accipientes ambiuntur * 205. 49
  - Berofiopinio de Luna. 293. 53
  - Bitumen liquidum. 59. 55
  - Breuitas memoria confidit. ' i 57. 5
  - Bruma. ' .V ' 282, 35
  - Bubilia. 223. 55
  - <r.
  - COenacula. Camentum.
  - Canulei temperamenta’. Calculi in uefica difcufii. Caldariorumfuffenfio. Calida aqua unde* • Calidi natura, calxi Calxuiua.
  - Camerarum diffofitio. Camilli
  - 222. 27 56. 16 «*• 227. icr
  - 258. 21
  - 6p; ^
  - 57- **
  - 2<?2. l8
  - 59. i’
  - 237. 48. 238. 36
  - 108. 56' 21. 23*
  - Canopus.
  - Cantherij.
  - Offula- . *•- 49. 36
  - Ofiabora&Ofiafoba. .. 252. 55
  - OBrologia Orchite Cio neceffaria. . 12. 36
  - O$lrologiay&Mufica conuenientia, 14. 3 5
  - 254. 16-
  - Otlansmons, . 252, 50
  - Otlantes. ji6f 34
  - Otramentum,. 226, 50
  - Othcnienfium lex dealendis parentibus, 205,32 Otomi Democriti quomodo inteiiigantur. 51. 54
  - 212.3. 215* 22-
  - Ougufii laudes. 1, 40
  - £>. Ouguflim diCia de calce. 58. 58, &decar-. &owe. 241, 58
  - 211. 5
  - Ouripigmentum. 245. 3.
  - Ouri,& argenti portio deprehenfa. 270. 57
  - Ourum ex ueteri ueftimento quomodo extrahatur.
  - ' 245, 26.
  - OuXiWgMn,abfides+ , 287» 50
  - 287. io»
  - - : B. •
  - Obylonijs muri bitumine ferruminati. 3 4. 1 Balisiarum rationes- 355. 45. &tf6pen < totum.
  - Balnearumdiffofitioi&parim 197. 3 2-
  - Balnearia. 223. 58
  - Baricaades. .. 103. 33
  - BafiUcarmn diffofitio ibi. . ,
  - BafilkaaVitruuio fkCiai<56 Bafts. Ottica. 111. ^59.» <9- 113» /otifor 114
  - 3°i- 4r
  - 127.' a
  - Capitulum Ionicum. nf
  - Capituli Comtbifinuenth. 124, $8. fymmetrti* 124. 53* diagramma. ' 123
  - Capitulum Doricum. 132. 3. Tufcanicm. 148“
  - 127. i'
  - Cpreoti-Caras barbari.
  - Carbowm uirtuf9 Carcer.
  - Cardines duo,
  - Cariatidum hifloria, & figura.
  - Carias numero multitudinis dici.
  - Carpinus. ,f/
  - Carthaginenfes infulam fertilijjimam extra Cades iii uenere, 47. r
  - Cdslella, - 262. 17
  - ita.™>&Ka»pwtT>is regio. 255. 22'
  - Catapultarumrationes, 353, 52. 358
  - xatXwf 245.
  - gewerrf quinque
  - 2T2.
  - Cedria^ & cedrelate.
  - Cedrus,
  - 6 7- 14' 24. 5» J68. 56' 283. 16 9
  - s. 5y 75- 5»
  - 2ro. 211;
  - Cerrus.
  - Ceruffa.
  - Chalcantum,
  - Chalcidica
  - Chaldaea.
  - Chirotoniton,
  - Chorobates.
  - Chortes.
  - Chroma.
  - Cbryffffdla
  - J6. 42 76. 31 7<- 5
  - .% 2 47
  - 258. it =" ifii-55
  - 1^1.44
  - 281. 5} 196. 19, cJr* 331. 50
  - nomina. 178. 50
  - 260. 32 . * 223.52?
  - i73- 55 24^. r.^* 3 <5 Cir-
- p.n.n. - vue 11/393
- - f K
  - CircunduUio ampla idea forma. i f. ? 2
  - Circuli in. analemmate neceffarij, & eorum officia. 3°5- M
  - Circuli uis. 331. 14
  - Circulus eft continuus angulus. 30. 18
  - Circuitio orbis ab Eratofihene inuenta. 42. 3 6
  - Circus. 169. 60
  - Cifternx. z66 zi
  - Ciuileius, & eius partitio. iz. zo
  - Ciuit-ts unde ortum habuit. 24. 50
  - Ciuitatis amplitudo quanta effe debet. 30. 10
  - Ciuitasfine agrorum frudibus non potest crefcere.
  - 4<>- 37
  - Clauesinmufica. 180. 6
  - Clauimufcarif. 240. 23
  - Climata. ix. Ji. refpicienda. 206. 40
  - Cocblidesfcalx. 2 69. 42
  - Coelum&ccelimotus. 282. 283. 284
  - Cognitio humana aconfufis ad diftinfta procedit.
  - 99• 53
  - Colonia, & municipium differunt. 28. 56
  - Color in Mufica. 174. 4
  - Colores purpurei. 248. colores. 244. 20
  - Coloresartefhdi. 246. 41. floridi,aujleri. 4 Columnarum crafiitudinis regula. 30. 3 f
  - Columna angulares crafhores facienda. 105. 42
  - Columnarumcontradura. 105. 51
  - Columnaria. 264. 38
  - Columnarum ornamenta. 107. ^ 31
  - Columnarum firyges. 120
  - Columnarum origines, & inuentiones. izz. ? o
  - Columna Dorica antiquior. 123. 19
  - Columnarum dimenfiones. 123. 124
  - Columna Dorica. 132
  - Columen. 126. 5 8
  - Commentaria unde dida. 7. 2 f
  - Communia & priuata loca in adibus. 222. 40
  - Compadilium trabium forma. 154
  - Concamerationes in balneis. 198. n
  - Concentus, «e/fymphonia quot. 18 r. 55
  - Conchoidesproprietates. 377. 5 5
  - Conclaue. zzi. 1. &ciusjymmctria. 221, 9 Congius. 214. 59
  - Conisterium, coriceum, coricunt. 201
  - Confuetudinialiquid dandum. 13. 4
  - Conus horologium. 320. 5 4
  - 302. 54. & conica fuperfcies,& fedio-nes. 303. efr 304
  - Corona. 118. 43. e?r 239. 42.
  - Corpora uitiantur mutatione coloris & frigoris, z6. 52.
  - Corporis humani menfura artem perficit. 123. 41 Corporis humani menfura. 89
  - Corfa. 143. 31
  - Cottia alpes. 258. 17
  - 22f. i
  - Craffum. 58. 10
  - Cratit ij parietes. 68. 59
  - Crepidines. 141. 53
  - Crudi lateres debiles. 68. xo
  - P E X
  - Cmflationes. 240. 40. pidoria. 240. 15 Ctefibij inuenta. 29. 321. 49
  - Ctefibica machina.
  - Cubilia infirufiura quid, 63. 6
  - 272. ii
  - & quod cubicis rationibus fcribebat Tytba-goras. 157
  - Culleus, cullearia. 224. 57
  - Cunei (peffaculorum quomodo dirigendi ad afcenfio-nes. 189. 58
  - Cupreffus. 76. 4
  - C«rw. 168. 31
  - Cyathus. 225. 2
  - Qafoo*. 2*4. 25
  - X).
  - DEcor. 22. ij. Decorum. 22. 32.
  - 223. 5
  - Decor triplex* 22. 34
  - Decujfare. 42. 5
  - Defenfio. 24. 1 a
  - Deliquia. 215. a
  - Democritus reprehenditur. 51. 60
  - Denarius numerusperfedus. 90. 47. e*r 92* 40 Denfirn. 57. S9
  - Denticulus. 118. 44
  - Denticulorum yatio. , 129. 43
  - Denticulifiub mutulis non fmt ponendi. 129. $f
  - Defcriptio maufolei, portus, & ciuitatis. 67
  - Defcriptiones horologiorum ex aqua. 321 .$-322 ufque in finem noni libri.
  - Diameter. 30. 21
  - Diametri circulorum analemmatis, & eorum officia.
  - 3°5- 54 .
  - Diasiyli compofitio. 103. 10
  - Diapafon, diapente, diateffaron. 182
  - Diaulon. 201. 25
  - Dierum longitudo. 294. 45 295. per totum.
  - Dies quot modis accipiatur. 29$. 10
  - Dic/tf. 175. 15
  - Diefts tetartemoria. 177. 3
  - Diffinitio generis ffieciebusconuenire debet. 19. 41 Dinocrates jlrcbitedus. 46. 13
  - Dioptra. 262. 10
  - Dipteros uefligium. 99. orthographia, &fciograv
  - phia. 100
  - Difcubitusantiquorum. 220. 56
  - Dijpluuiatum. 215. 2
  - Difpofitio duplex. 209.38
  - Diffiofitio quid, & multa de dijfiofitionc. 18. 19
  - Dijpofitionis ideje. 17. 47. ^ 18. 54
  - Distributio. 23. 42
  - Difiributio cella interioris, & pronai. 136. 53
  - Ditonus. 176. 3
  - Docere pojfefcientiafignum efi. 2. 2
  - In docendo breues effe oportet. 157. ?
  - Doftrina, & difciplina fubicBo idem, ratione dif~ ferunt. 4. 14
  - Doffus nullibi efi peregrinus. 20?. 25
  - ' Dorkumgenmab i$o. ad 140
  - Dor/c*
- p.n.n. - vue 12/393
- - J D E X
  - Doricacolumnaflria. *35? 33
  - Dubium, folutio. 6, i
  - DuCiio aqua per tubulos commoda, i6f, 17
  - Durrnt, 57* r5
  - e.
  - ECtemoria circunferentia. 3T^* 4
  - EdiftumAedilitium, 73« 3
  - Eleffio locorumfalubrium. 2,6. per totum
  - Eleffio locorum ad ufum communem duitatis.
  - 45. 21.
  - Elementum 51. 41. & 52. 6
  - Eleothefion. 201. 30
  - Elipfis. 303. 27
  - EmpkffonHruffuragems. 63. 4
  - Encarpi. - 124. 31
  - Encaufiice. 128. 29
  - Ephabeum. 201. 23
  - Epicyclus. 287, 24
  - Epijloladedicatoria Vitruuvj ad AuguFlum. 2. 46
  - EpiftolaEratoftketois Ttolomao t{egi. 222
  - Epifiylij Ionicifymmetria, 118, item Dorici. 132 &Tufcanici,, 147
  - Equilia. 224. 13
  - Eratoflhenisratio menfura orbis. 42. 42. eiufque innentio. 271. 54
  - Erifmata, 230. 24
  - Erodentia medicamenta. 76. 50
  - irror ratiocinationis. 5. 3 i
  - Error, & ignorantiapraua, 1. 29
  - Euerganea trabes. 168. ia
  - Eurithmiaquid. 20. 48
  - Euftyli ratio. 103. e*r J04. per totum
  - Exedra. 101. 17. 220. 48
  - Experientia quid. 1. 54
  - Experientia> & artis comparatio. 1. 38
  - F.
  - 50. 24. 128. 20
  - Fabrica quid. 4. 50. 5- 3. *7
  - fabricarum progrejfus. 49. 50. per totum
  - Fagus. 75- 3
  - Fauces. 220. 20
  - Federicus Commandinus de analemmate . 302
  - Feneftra, 130. 40. non funtin angulis ponenda. 228. 53
  - Figura circularisperfeffifiima, tota angulus, & ca-pacifiima. 90. 20
  - Fines operum duo. 16. 43
  - JFiw/j. 5. 4. & eius notitia, quidprafiet.
  - Finitoris officium in analemmate. 305. 32
  - Firmitatis ratio habenda. 24. 18. 228; 40
  - Fijlucaquid. 30. 29. 107. 25
  - Flexibilitas unde. 58. 32
  - Fluminum ingentium capita, a Septentrione orta. 257. 22
  - Fontis falmacidis hifloria. 6 7
  - Fontium natura d iuerfa. 253. & ibi plura, de fui*
  - phureis, aluminofis, bitumino fis ,falfis,nitrofis9 unffuofis, acidis, uinofts, amaris fontibus.
  - Forum Latinorum, & Gracorum, & eorum diffiofi-tiones. ab 158, 169
  - Fora*. 238. 39
  - Fojfaquidpraflent. 29. 52
  - Foffiones puteorum. 265. 30
  - Fraffio. 58. 50
  - Fraxinus. 75. 16
  - Frigidum. 57. 50
  - Frowx femp// podio. ni
  - Fundamentorum leges. 29. 23. per totum1
  - Fundationes, &fiubftruffiones. 106. & 107 Funium nodi. 553
  - Fur antes aliorum,fcripta damnantur. 231. 58
  - Furcaquid. 48. 55
  - G.
  - GFnmz adificiorum ad cceli regiones accommodanda. 222. io
  - Generum Mu ficorum comparatio. 174
  - Generis diffinitio jpeciebus conuenire debet. 19.42 Genetheologia. 301. 58
  - Genius loci. 16. 38
  - Genus in Mufica quid. 173. 56
  - Geometria Architeffo necejfaria. 7. 44
  - Geometrica figura ad Affronomos accommodata. 14. 43.
  - Gnomon: 302. 41
  - Gnomonica. 12. 39. 282. 6. 302. 42
  - Gradus. ' 108. 16
  - Gradus in Theatris. 171.20
  - Gradus iriuoce. 173. 1
  - Gradus Jpeffaculomm. 191. ij
  - Gracorummos in exponendis authoribus. 1. 10
  - Gracorumfiruffura. 63. r
  - Gr acorum Ttheatra. 193. 57. Aedificia. 22J hybernacula. 241. 51
  - Gracorum authoritas in imaginibus in calo collocandis298. 40 Granaria. 2^4, 10
  - Graphidis peritia quid,& Architeffo necejfaria. 7- 35
  - Cra«e. J78. 44
  - Grauitudo quid. 40. 10
  - Grww«.r. 49. 45. eJr 153. 48
  - Gyneconitis. 225. 5 r
  - 240. 7
  - . H.
  - H Abitus quid. 1. 2 3
  - Habituum diuifio. 127
  - Habituum nomine non temere ornandi homines.
  - ' ii 48
  - Habitus Architeffura quidpraflat. 16. 23
  - Harmonia. 14. S 8
  - Harmonia, & plura ibi. 172 .ufquead 185
  - Hewzj
- p.n.n. - vue 13/393
- - i ‘K J>
  - Hemifpharium. 2,38. 38
  - I-Iemitonium minus, & diefis. 175. 43
  - Hemitonium maius, & Apotome . 175.51,
  - Herculis proceritas a Tythagora inuenta. 21.5 7 Hermogenis indicium in distribuenda adepfeudodi-ptera. 104* 57^
  - Hesiiafts. 351- 5°
  - Himerafluuius. 254, 3
  - Hiftoria cognitio Arckitefto neceffaria. 8. 30
  - Hiftoria, & poematum comparatio. 154; 42.
  - Homeromaftyx. 232. 24
  - Hominum ueftigia qua. 20 5. 21
  - Hora antiquorum. 308. 4
  - Horologiorum plana. 306. 5
  - Horologia inplanouerticalh& meridiano. 317 Horologia in plano aquinoCtiali. 318
  - Horologia diuerfa ab .312. yfr/m now //'6r/. . ratio,m/mj, inuentio. 320
  - Humidum. $7. 60
  - Humor politionibus maxime nocet»eJr* quomodo re-
  - 24 ' 241,
  - paretur,
  - Hybernacula Gracorum.
  - Hydraulica machina.
  - Hypanis.
  - Hypathra ambulationis utilitas,
  - Hyperbole.
  - Hypocauflum.
  - Hypothyron.
  - Hypocrates multa oppida in peHilentiaferuauit , 25*. >16
  - 9 5i 11. 44 255. 10
  - 196. 50 3°3- 24
  - 197. 5-
  - 143. 52
  - E X
  - inflrumentamefolabiadiuerfa 279. 280. 281 Interpenfiua. 213. 3
  - InternatiorumUuftcorum nomina. 175. 15
  - Internatia centrorum locus iugi quomodo deprehensus. 288. 47
  - Inuentio quid. 20. 2
  - Inuentum Tlatonis de agro metiendo. 268. 20
  - inuentum norma a Tythagora. 268. 50
  - Inuentum A rcbimedis. 270. 57
  - Inuentum Orchita. 271. 54
  - Inuentum Eratofthenis. 271. 54
  - Inuentum Tlatonis mefolabij. 276
  - Ionie/ capituli partes. 115
  - Iouismotus. 291. 32
  - Ijphora. 331. 51
  - Ifodomonftruffura genus. 63. 2
  - Iter ri/ecfo ^ menfuratum. 351
  - Italia regio temperata. 209. 4
  - Indicium de poetis abAriflopkane ante Ttolomaum 232.. 12
  - Iudiciumfit de rebus notis. 4. 17
  - ludicareexcetlentijjimumopus. 4. 17
  - luga e Carpino fiunt. 48. 56
  - lugumentare. 48. 56
  - luncus. 255. 38
  - luniperus. 76. 31
  - luraArchitettoneceJJaria. 12. 3
  - luris ciuilis diuifto. 12. 20
  - 35*- i* 143. 5°
  - . 20 137
  - 139. legeveftigia.
  - 23- 59 45 23. 54 231. 16 2 20. 23 298. 30
  - IAculatoria artis finis, lama.
  - lchnographia.. 18. 55. lchnographia proflylos Dorica, lchnographia fiflyii Dorica.
  - Iconomia.
  - Idea orationis.
  - Idea dijpofitionis.
  - Idiotaaudiendi ab Architedo.
  - Imaginum collocatio.
  - Imagines cceleftes.
  - Imitari, eir imitatio, c«r ars naturam imitatur,
  - 25. 7
  - lmmiffarium. 262. 54
  - Impluuium. 220. 36
  - Incendiorum caufa. 60. 22
  - Incertumftru&uragenus. 61. 40. 63. 9
  - Incile. 262. 16
  - Incumba. 229. 36
  - Indicum. 246. 2. 40
  - Inducere quid. .. . 240. 5
  - Induflria quid. 19. 60
  - Ingeniofum sfed periculofum Curionis Theatrum. 170. 57
  - Inopia non ejl quarenda, utimidiam fugiamus. 29. 36
  - Inftmrequid. .. <Sz. 52
  - Abrum.
  - ____ Laconicum.
  - Laeotomus.
  - Lacunaria.
  - Lacus.
  - Lacus bituminis.
  - Lacuum proprietates quadam. Lapicidinarum qualitates, Lapicidinat"™*'1, ^
  - L Abrum. 199, 2 z
  - Laconicum. 199. 39
  - 308. 24
  - I2* e&“ J4T» 45 14K 45
  - 254* 5.5 254* 55 61. per totum.
  - Lapiciuinx p cmyu jjianx quomoao inuenta. 341
  - Lapidum comparatio, co/ora, pondera, orforej,j*-gura3 ac alia qualitates ab. 61. ad 64
  - Larignum. 77
  - I<zr/>. 71. 18
  - Larix amplijfima. • 77. io
  - Larix quomodo inuenta. t 77. 19
  - Lettio,& meditatio quid proflent* 7. z
  - Leleges. 67. 23
  - lenta. 58. 34
  - Lentor. 58. 46
  - Lesbos infula. 39* 7
  - ta Ephefiorumpro Architcftis lata. 3 29, inproce-mio libri.
  - libratio aqua. 260. 31
  - Librare quid. 260, 52
  - Librandi modus ubi caput aqua non cernitur. 261 Lignatio neceffaria in duitate. 197. 10
  - Linea quid. 50. 11
  - linea planitia qua.. 306. 5.1
  - Linea ueri loci» & apparentis, 185, 32,
  - 6 Z/«e*
- p.n.n. - vue 14/393
- - i *K D £
  - Linea meridians inuentio. 41. 35
  - lix. 192, ii
  - Loci infalubres, [cientia falubres fkfti. 29. 11
  - Locorum eleBio ad mmia fabricanda. 16. 20. lo-
  - corum temperamenta ibidem.
  - Locorum diuifio quatenus uocales, aut muti funt. x94« 34
  - Locorum temperamenta. 255* 51. & 156.
  - & 257
  - Logeum. 194. 21
  - Longitudo media, wa/or, gr minor. ‘281. 52
  - Lubrica. 58. 12
  - Luculli uilU modus fugiendus. 224. 30
  - Lumen implimij. 220. 29
  - Luminum ratio. 225. 10
  - Luncemotus,&lunarismenfis. 285. 5
  - Zawrf crefcentis, gr decrefcentis ratio. 293. 52
  - Luxus Romanorum in adibus fabricandis.
  - Lycanos. 179. 20
  - Lyfis. 229. 16
  - ikf.
  - Maceratio calcis ad albaria opera. 236, 48
  - Machina uerfatiles. 192. 41
  - Machina quid, gr differentia eius ab organo, on£o i necefiitas machinarum. 332
  - Mdchinarumgenera. 332* 44
  - Maiorum commendatio, qui commentaria rerum reliquere. 231. 44
  - Manupretium. 271. 48
  - Manus in Mu fica quid. 173. 42
  - jkfora' Hojlilij induflria pro falubritate falapia. 28. 41
  - Marmor quomodo par elur ad opera. 244. 8
  - Martis motus. 291. 30
  - Mafculusfabulo. 53* 3
  - Af#. 2 54* J9
  - Materiatio, gr eius uocabula. iz6. 35
  - Materies cadenda, feruanda}&ufus. ab 69. ad 72 Mechanica ratio. 330. 45
  - Mediarum proportionalium inuentio. 272
  - Medicina necejfaria MrchiteBo. 11. 51
  - Medicina quid, & medicina diuifio. 11. 58.gr 12 Medium. 5. 9. gr 4 2
  - Megalographia. 241. 36
  - Melinum. 244. 57
  - Mens tribus modis afficitur circa cognitionem. 1. 27 Afm principiorum e fi. 1. 3 7
  - Menjura corporis humani. 88. gri$9
  - Menfura quid, &quotuplex. 88. 24
  - Menfurarequid 88. 30
  - Menfurarum rationes unde fumpta. 90. 40
  - Meridiana linea inuentio. 41. 3 5
  - Meridiani officium in analemmate • 305.42
  - Meridionalium temperamenta.207. 21. gr 208.50 Mefaula. 226. 13
  - Mefolabium Mlrchita. 277
  - Mtfolabium Lycomedis. gr Tlatonis, & reliquo-rum ibidem.
  - Milton. -281.-39
  - Minium, & eius temperatura. 245
  - Minio antiqui parce utebantur. 243. n
  - Miracula mundi feptem. 66. 43
  - Modulationumgenera. 173. 50
  - Modulus quid. 88. 8
  - Modus addifcendarum multarum fcientiaru 15. 12 Modus excauandi lacunas Venetas. 203
  - Moenium munitiones noflrorum temporum. 36. 7
  - Moeniana. 159. 22
  - Molle. 58. 15
  - Monachusfeu Manachus. 308. 25
  - Monachordum. 174. 57
  - Morbi quiueniuntra Ventis. 39. 60
  - Motuum diuerfitas quomodo deprehendatur, a 288
  - ufquead 291
  - Mundus. 282. 44
  - Municipium, gr colonia differunt. 2 8. 5 <5
  - Muri duitatis ex quo lapide fiant. 130. 19
  - Murorum crafiitudo. 31 2(5
  - Murorum, gr duitatis diffiofitio in diagrammate.
  - 33. gr 34. gr 35
  - Mufica MrchiteBo necejfaria. 11. x
  - Mufices, gr Mslrologia confenfus. 14. 15
  - Muficesdiuifio. 172. 43
  - Mufici, gr Medici comedentia. 14. x
  - Mutuli, gr denticuli in fhfligijs non)funt ponendi..
  - 119. 60
  - Mutulorum ratio unde orta. X24. 42
  - MyUtfa. 65. 57
  - N jtturam ars imitatur, gr
  - 'IJatursprincipium potens, fapiens, bonum,
  - 2$
  - 'Haturalis decor, nauale Venetorum.
  - Tfaualia.
  - vetcof ivaetpetfeta-iv gr ««J UefUgium. necejfaria ad uitamt non funt difficilia; 249. 34
  - nicolam zenus patritius Venetus.) nili caput.
  - nitri flo*»
  - norma laus.
  - nprmapythagoricum inuentum. nptaMuficorum. notiones in animis infignita. nucleus.
  - numerus perfeffus quis, numeri fenarij partes, numeri fexagenarij commoditas.
  - O
  - Bieftio, & rejfionfio. Ochra.
  - QBauia Mugusliforor•
  - 25.32, 25. 27 23. 20 203
  - 202. 57 95
  - gr- cvrra.
  - 203. 37 252. 30
  - »47- 3 3 260. 20 268. 50
  - x73- 48 1. 32 234. 45.
  - 90. 52
  - 91. 40 284. 44
  - 13. 14 2 44 3 - 3P Odem
- p.n.n. - vue 15/393
- - 1 K D E X
  - Odeum. 199. 21
  - Oeci Corinthij, quadrati, JLegiptif ,2.10. 59. m 15. Graci. i2i. 40. Cyziceni ibidem. Olearia. 242. 2
  - Oleum. 124. 3
  - Opa. 119. 41
  - Operatio. 4. 2.2,
  - Operum duo fines. 16. 43
  - Operum probationes tripertita. 231. 10
  - Opifices tres Deus: natura : Homo. 6. 39
  - Opinio. *• 5°
  - Opportunitas. 24. 14
  - Oppugnatoria machina & defenforia 358
  - Optices, & Geometria communio. 13. 10
  - Optices ratio. 119« 3^
  - Optice ^ArchiteCio necejfaria. * 7. 5^
  - Opticesdimfio. 7- 57
  - Optices ratio in columnarum contractione. 140. 14 Opus.
  - Opus rusticum.
  - Oratio plena qua.
  - Orbium ccsleftium numerus.
  - OrcheHra.
  - Ordei noui oppidum male collocatum.
  - Ordinaria strudura.
  - Ordo quid, & quotuplex, & ibi multa.
  - Ordo fecundi libri Vitrumj.
  - Ornamentum, & pulchritudo differunt.
  - T arietes lateritij commendantur. T arietes teflacei.
  - T?arietes cratitij.
  - T arietum regula.
  - T arietum firmitas unde.
  - T artes duobus modis dicuntur.. Tauimentumin balneis. Vauiment orum genera. Taufanias.
  - 65, 12 68. 28 68. 58. & 69
  - 130*
  - 63. 44 81. 26 198. 58
  - 2,35» 43 8. 56
  - Tecunia defeftus maximum operibus impedimentum. Telecinon. 320. 52.
  - Tenna, & pinna. 254. 1
  - TerfeCtio rerum quadruplex. 48. 48
  - TerfeClum quid. 96. 41. & 282. 47
  - Teristylia. 201
  - Terfarum captiuorumfigura. 1 o
  - Tetrus Landus lArcbiepifcopus Creta. 28. 1 Thilofophia Jlrcbiteffo neceffaria, & ibi plura de
  - philofophia.
  - Thilologia, zr philotechnia, Tharetra.
  - Thtongi.
  - Ththyfis.
  - Thyfiologia.
  - Tinacotheca.
  - TinaCier.
  - Tingendi ratio, & de pi Bura.
  - piBura improbetur.
  - Tinus.
  - 4
  - 229- 4°
  - 1$. 60 28*. 27 189. 4 39. 12 64. 6 17. 14 40.58
  - »>• 57
  - Orthographia quid. 19. 2. diagramma eius. 21. 1 Orthographia adis.in antis. 90. prostyli, & jlm- Tinus, & picea differunt.
  - phiproflyli. 9 6. dipteros. 100. peripteros. Tlana in analemmate requifita .305 98. hypathros. 102. adedis cum podio. m profiylos Dorici generis. 136. Jyftyli Dorici..
  - 139. Tufcanicarumadium . 130. rotundarum adium .153. Theatri Latini. frontis, lateris &
  - Scena, 187. & 189. & 190. Laconici. 198 Veneta urbis. 294. cauediorum. 211. 212 213. 214. &priuata domus. 217. & 218 Chorohatis. 261. Cochlidis,.& f'cala. 270 Orchita mefolabij analemmatis. 310
  - Ortus, & radiationes planetarum. 291. 47
  - Ofliorumratio ab , 141. ufquead 147. cum diagrammatis.
  - Ostrum. 2 48.. cum purpura idem ibi.
  - 9. 50 206. 33 32°. 44 178. 29 40. 21 10. 50 220. 40 76. 27 242. 21. qua 242. 34 7«. 4 76. 21 25. &pla-306. 5
  - na horologiorum quot.
  - Tlanetarumnomina,&cbaraBeres. 287. 20 TUnetarum fitus. 2 8 5
  - vlatanones. 205. 36
  - Tleuritis. 40. ' 2 2
  - Tlinij locus. 292. 58
  - Tlinthus. 320. 40
  - Tlurimum ingenij, & opera ponendum in] templis a-dificandis. 87. 50
  - Tlutei. 140. 5. 162. 54
  - lutea lana. Qudia.
  - PMafira dijfofitio.
  - Pali.
  - Talificatip quomodo fiat. Taludes quomodo falubres. Tarabole.
  - Taratonium.
  - Taralyfis.
  - Tarapegmata.
  - Tarasias.
  - T aries euanidus quomodo fiat. Tarietes formacei.
  - 257. 42 224. 10
  - 199. 200
  - 107. 22
  - 3°- 33 28. 10 303. 2* 244. 53 254. 3 302. 16 225. 47 63.23 . 64. 28
  - Tluuia generatio.
  - Todium.
  - Todiumfcena.
  - Toemata, & hifloria. '
  - STO/OTHf.
  - Tolitiones in humidis locis.
  - 251. 49. 252 108. 37 191. 52 154. 42 122 240. 34
  - Topulus alba, & nigra. 75. 6. unde diffa ,& ibi multa. 75* zz
  - Torta & Ianua differunt. 14 3. 5 3
  - *portarum ufus. 31.12
  - •porticus nominationes. 159. 44
  - Torticus TheatriteBum. 191. 30
  - Torticus, & ambulationes poft fcenam. 196. 1
  - Torticusfiadiata. 201. 34
  - Tortuum fabricatio. 201. 201
  - Tofiicum. 143. 54
  - Tracepta. 229. 1. 7. 45., 54
  - Tracepta Tythagora cubica ratione fctipta.. 15 7 Traceptum^LrclriteClisobferuandutn. 30
  - £ 2
- p.n.n. - vue 16/393
- - r 71 D E X
  - Prpceptorum jlrtis conditiones, 4. 30
  - PracinUionesfeuprocinctus. 130. 22. & 171
  - Profepia. 12,4. 15
  - Ptyncipia artis. 1. $6. & 1. 9
  - Principia parua in quantitate, magna in uirtute.
  - r 10-
  - De principijs artis fuo nemo diffutat quatenus talis. 1’>: .53
  - Principium natura. 2Jt 32.
  - Trincipia rerum fecundumphilofophos. 5:1. 28. & 249.
  - Principiorum natura, & artis comparatio. 25. 30
  - 'Principium. 5. ji
  - TriuatarumadiumdiHributio. 116. 217. 218 Pro filum Sciograpbia. 19. 27
  - Progrejfus, & regrejfus quibus planetis accidat. 291. 2
  - Proportionum commendatio. Diuifio. Mathematica proportio ab 80. ufquead 88. Proportiones lapidum e balijlis mittendorum. 3 56 per totum.
  - Propugnaculi fecundum noflra tempora deferiptio.
  - Proflas. ^5. 47
  - Proflylos. 99* 48
  - Trothyrides. 143. 34. prothyra. 226. 29 •protroponuinum. 2-55* 17
  - prudentia. l* 41
  - Prudentis efl tudicare. 7. 20
  - Publicorum operum diflributiones funt tres. 2 4. 12 Pulchritudo,^- ornamentum differunt. 2 57
  - Pulpitum. 5*3* 55»
  - Puteoli. 59» - 5
  - Puteorumfoffiones. 265. 30
  - Puluis puteolanus. 5 9. 13
  - Pythagoras cubicis rationibus pracepta tradebati & ibi plura de cubo. i57
  - Pythagora inuentum. 268
  - Pythius Mrchiteftus reprehenditur a Vitr. 13. 23
  - QVadrati duplicatio. 268. 34
  - Quadriuia&triuia. 158. 3 (J
  - Quaftio depitiura, &fculptura. 5. 32
  - QuoUiones mechanica multa foluuntur. 341. uf-
  - que ad 3
  - Qualitas qua habitus efl. .1,22
  - Qualitates fimplices, & compofita. 57. 40
  - Qualitates lapicidinarum. 61. per totum. Qualitates regionum. 206. 207
  - Quantitas motus Solis, in fmgulisftgniferi tetrantibus. 298. 11
  - Quantitas^™™. 17* 15
  - Quercus. 74. 39
  - 57. 49
  - Ratiocinatio quid. 5.28
  - Ratiocinationis error. 5. 37
  - Redemptor qui. 246. 7
  - Regionum qualitates. zo6. 40 . temperamenta. 8. 32.
  - B^egreffus planetarum. 291. 2
  - Regulata quid. 11. 23
  - Regula de craffitudinibus columnarum. 105. 34 Relationum genera. 16. 30
  - Religionis fabrica. 24. 14
  - Reprehenduntur patres familiarum non prouidentiu experfis in adificando. 330. 20
  - Rerum diuifio in abfolutas, & comparatas 16. 27
  - ReticulataJlruftura,. 54. ^ 62. 40
  - Rigiditas. 58. 32
  - Rima quid. 63. 12
  - Rithmus tribus modis. u. z
  - Roma regio temperata. 209. 9
  - 50. 16 i48. 47 144.50
  - Rudera. 234. 39. 47.
  - 23 iy 223, 40. eJr* 229. 40
  - Rubia.
  - Rubrica.
  - Ruderatio. 233. 54.
  - Rudus duplex. Ruftica adificia.
  - S.
  - Sjtbulo mafculus. $ 3. 3
  - Saburra.
  - Sagitta. 30. 21
  - Salapia oppidum ex in falubri fanum. 28. 38
  - Salix. 75. 6
  - Salmacidisfontis biforia. 67. 1
  - Salubritatis aeris inditia ex obferuatione iecinortm. * 26. 27
  - Sambuca. 207. 45
  - SanUis quomodo, & qua templa Jlruenda funt. zz. 57
  - Sandaraca. 247
  - Sanguinis eieCtio. 40. 24
  - Sapientia. 1. 36
  - S arCtumflr ustura genus. 6 3. 4
  - Scauola uilla modus fugiendus. 224. 30
  - Scala in mufica. 173. 46
  - Scalarum ratio ex noma pythagorica. 269. 4
  - 269. 30
  - Scabe militares. 333
  - Scandula. 49. 27
  - Scd/tf. 143. 27. & ibi fcapi cardinales.
  - Scena. 185. 55. &Scena deferiptio. 191. 6 Scenarumgenera tria. 193.3
  - Scola labri in balneis. 199. 6
  - VKiaiiiff 4*- 3?
  - Schidia. 49. 3 f
  - Scientia. 1. 37
  - Scientiarum communicatio. 13. 20.
  - Scientisperfe&io qua. 2. 2
  - Sciograpbia, & diagramma eius. 19. 7
  - Scorpionum rationes. 353. 53. 355. &fcor-
  - Sefitiones conica.
  - 503. 11 SeU-
- p.n.n. - vue 17/393
- - I H, T) E x
  - Selinufia creta. 248. 52
  - Semimetopia, femiuocales, hemitonium quomodo in-
  - telligantur. 131. 50
  - Septa. 261. 15
  - Septentrionalium gentium temperamenta. 207. 20. 208. 50.
  - Sermo institutione, uox natura. 48. 45
  - Serpentes nec nafci i nec uiuere in quibufdam locis. 259. i*.
  - Sexagenarij numeri commoditas, 184. 44
  - Sextarius, 224. 60
  - Siccum. 5 8. x
  - Signa Zodiaci. 284. per totum.
  - Signifer. 283. $4
  - Significare. 6.
  - Signorum duo genera. 240. 13
  - Signum[ciendi, 2. 2
  - Signum. 6. 3 2
  - SiljLtticum. 241. 38
  - Sima. lz0» 24
  - Socrates fapientiffimus ab oraculo iudicatus. 79.40 Solertiaquid. 5* 41
  - Solisuiaquomodoinuenta. 283. 40
  - Solis motus. 285. 6
  - Solis curfus per duodecim figna. 294. 40
  - Sonituum diuifio, & diffinitio. 178. 29
  - SpartumHijpanicum. 239. 30
  - Specus. 262. 18
  - Stadium. 22. 2
  - Stadiata porticus. 201. 34
  - Statio,regreffus,&progre[[us. 288. dr 291 Statumen. 234. 43
  - 5fe/k polaris figuratio. 300
  - Stereobata. 107. 7
  - Stola. 8. 57
  - jm^e. 124. 21
  - Striges. 119. £0
  - Struttilisforma. 262. 39
  - Struffuragenera. 62. 33
  - StruBura. 62. 46
  - StruBura in aqua. 201
  - Struere quid. v 62. 52
  - Struma. 254. 2
  - Studium. 19, 59
  - Stygoshydor. 257. 59
  - Stylobata. 107. 9
  - S«6er. 75. 3
  - SubieBi[cientia diffinitio' quantum praslet. 4. 25
  - Sublica. 107. 27
  - Substruere. 6 2.52. jgr fnbftruBionum cura. ' 229- S4
  - Sudationes. 199. 30
  - Supercilium in lamis. 41. 46
  - Supputandi ratio. _ S. i f
  - Sydera a zodiaco ad meridiem i foo . & ad fep-tentrionem. 298. 20.
  - Symmetria quid. 20. 41. ab jlrchitefto obferuan da. 209. '36
  - Symphonia quid. ’ 175 . 16
  - Symphonia, ^-concentus quot. i8r.
  - SySiema quid.
  - 143. 42
  - r.
  - 219. 45
  - 286
  - Tablinum.
  - Tabula motuum cceleftium.
  - Tabulalongitudinis dierum. 299
  - Tabula longitudinum, latitudinum, partium,& magnitudinum flellarum. 3 64
  - Tabula declinationis Solis. 374
  - Ta&«/a afcenfionum. 37?
  - Teftidijpofrtio. 126. $0. 127
  - TeBortw ratio,fecundum Tbilandrum. 49. 59 TeBorium opus. 237
  - TcBum 130. 23. & ibi plura de teBis,
  - Tettum porticus Theatri. 191.30
  - Tegula. 128. 3
  - Telamones. 226. 31
  - Ttkeiov. 90. 42
  - Telum quid. 355. 16
  - Templa. 128
  - Temporibus diuerfis diuerfa opera accommodanda. 242. 5
  - Tenae. 58. 2
  - Terra in medio mundi. 2 8 3. 2 6
  - Tertiarii figuratio. 149
  - Tertia maior, & tertia minor * 176. 4
  - TeStudines. 239- 5
  - Tetrachordorum dijpofitiones, partitiones, eJr diftin.
  - Biones omnium generum. 174. arf. 181
  - Theatrum, & eiusfalubrisconfiitutio. 169. ad. 171
  - Theatrum Scauri, Curionis, & Tompei. 170 Theatri uafa. 183. 52
  - Theatri conformatio. 187. /it/ 181
  - 'TtfXetTia-lJi.of. 22. 4f
  - Theorica ecceniricorum, epicyclorum, & deferentium. 287
  - 74. 20 M5‘ 4
  - 194-
  - 141. 37 225. 45 75- 6
  - 59. 29
  - 59- 53- & 44 £23. 59
  - x 21
  - TheophraSti, eJr Tlinij locus de abiete. Thurifera arbores.
  - Thymelici.
  - Thyromata.
  - rrvpdpMay.
  - Tilia.
  - Tomica.
  - Tophus.
  - Torcular.
  - Trabes compaBiles.
  - Trabis lonicafiguratio.
  - Trabs cum mutulis.
  - Triclinia.
  - , ll9
  - izo. <4^. Y4
  - Triglyphi contra medios tetrantes columnarum con-ftituendi. ‘ 15 o, 60
  - Trihemitonium. sj6J %
  - Tunica tres in cruftationibus. 23 9, 49
  - Turres. 31. & 32. per totum.
  - Tufcanicarum odium, rationes, genera, ueSiigia Orthographia ab 147. ad... 1
  - ValuA
- p.n.n. - vue 18/393
- - I 7^ D E X
  - V,Aluae Scenae. 192. 43
  - Vdluataefores. 147. 6
  - Vapor. 30. 43
  - Ter, Varro fcripfit cie jtrchiteHura, 2 3 3. 4
  - Vafa Theatri. 183. 32
  - Vectigalia publica. z 5 3. 11
  - VeCiis ratio. 331. 10
  - Venetiarum deferiptio. 204. regio temperata . 209. 12
  - Venter. 264. 30
  - FV/tfi nocent3 laedunt, uitiant. 58. 5 z
  - Vetitorum nomina, qualitates, numerus ,&plura de ventis a 39. 4(i. 44
  - Ventorum diagrammata. 43
  - Ventorum temperamenta. 232. 15 43
  - Venuftatis ratio habenda. 24.21
  - Veritas in rebus duplex. 1. 30
  - Verticalis officium. 305. 39
  - VeHibulum. 223. 11
  - Veffigiadiuerfa murorum. 3 3. propugnaculi fe-eundum noffra tempora. 3 7. proCtylos , & am-phiproftylos. 93, peripteros. 97. dipteros. 99 hypaethros. 101. aedium cum podio. 109. pro-ftylos Doricae. 137. exaflylos Dorica. 139. fufcanicae aedis. 149. & 130. rotundae aedis. 152. 153. Fori 160. bafilicae 164. Frf/i/i-Vitruuianae 166. Theatri latinorum. 188. Theatri Graecorum 193. Laconici. 198. Ta-laefirae 200. Cauaediorum,tetrafiyli. zii. Tu-fcanici. 212. dijpluuiati. 213. tefiudinati. 214. Corinthij,& priuatae domus. zi6. &
  - Graecorum domus 227.
  - PejiAii. 234. 1
  - F77/<*. 223, 26. 224. per totum.
  - Vinaria cella. 224. 43
  - Vinum Graecum. 60. 26. protroflommamertinum, Falernum, Meliton. Caecubum. 25.5. 13
  - Virtute continere quid. 4. 28
  - Vifcofum. ;S8. 47
  - Fta:. 76. 6
  - Vitrmius Caefari notus,& ^iuguffo commendatus ab OClauia forore, machinispraepofitus. 3. 6. habuit conditiones Orchite Cii. 6. & 7. defenditur. 15 6
  - Viua.calx quae. 59. 2
  - Vlmus. 73. 16
  - F7«rf. 30. 13
  - Vmbra. 282. 17
  - Vmbrae meridianae aequinodiates uaria in uarijs locis 30(5. 8.
  - Voces ad cantandum aptae,ex locorum proprietatibus. 259. 22. & 207. 32
  - Vocis diftinClio. 173. 1
  - VuoluptaiS quid. 19. 37
  - Volutae conditiones. 113. 38. y«wf ornamenta , non partes capitulorum. 123. 5;
  - Vox a natura, fermo ab inffitutionc. 48» 43
  - Vox quid, & de uoceplura. 171. ad 173
  - Vrna. 124. 39
  - Vfus. 5. 1 3
  - Vfus,&abufus. 5. 17
  - Vtilitas. 4. 31. eius ratio habenda. 24. 20. fi*
  - nis eH omnium artium. 24. 4(5
  - Vtilitas, uenujlas, firmitas in operibus requiruntur. 23* 3
  - Vlgus umbras putat quae ad mentempertinent. 6. 5
  - X.
  - Xisla. 199. & 201. 7. 2.16, 24
  - z.
  - Zodiacus. 283. 46
  - Zophorus. 118. 31
  - . zoylus. 232. 22. & multa ibi de Zoyla.. Zyga. 73. <5o. & Zygia ibidem.
  - Errata, primus numerus paginarum fecundus linearum eft.
  - 2. 41. ^Augufli. & 43. i/tuguClum.
  - 3. 41. appone, Quid fit jLrchiteUuura', &de
  - ^drchiftClis infiituendis. cap. 1.
  - 1$ . 16. obruitur. & 43. quod.
  - 43. fines.
  - 19. 21. «pe.
  - 22. 15. ingrejfoirem. & 20. nambus,&^6. ue > ri , „• ......
  - 23.. 3 2. ftc legas. aut publicorum, autpriuatpru ' f'aedificiorum explicatio eCt.
  - 25. 3 3,. .uenuHatis,
  - 16. ~qualitas.
  - 28.22.- eorum, quae diCia furit.
  - 29. 39. haberi, & 41. natura. .
  - 3 1. 16. ipfS.'
  - 33. 33. tow.
  - 3 <5. 20. plateis.
  - 3.6. 12.
  - 39. 30. naturae.
  - 41. 3. in oppofitis partibus..
  - 46. 28. deleCiatus.
  - 47. 23. cumfuonomine. & 42. feriptorum. 49. 22. qua.& 25. innixa, & 32. luto.
  - 5 3. 39.. mutuauit.
  - 58. 8. nominare.
  - 60. 1 i. naturae.
  - 61. 6. lapicidinis, & 38. caedendis. ..
  - 6z. 1. perjpicuos.
  - #8. 29. W. • v. /
  - 69. 20. contignationibus.
  - 73. 44.. uermiculum.
  - 79. 20. deleatur parenthefis, & legatur ? »0»
  - mriibus
- p.n.n. - vue 19/393
- - omnibus.
  - 88. 13. hominis.
  - 98. 58. peripteros legenda funt iUa cum litera textus . ufque ad. Metelli louis.
  - 99. linea. 34. a pfeudodipteros 9 ufque ad lineam 48. textus efl.
  - 115. 40. fingulantmaftionumtetrantes.
  - li 6. $6. pauciora.
  - 131. 53. di£lum,& 54. partiendam.& 60. hypotrahelio contrahatur columna.
  - 133. in diagrammate capituli Dorici defunt litera quas lettoris diligentia apponet.
  - 147. 42. fecuriclis.
  - 159 12. mceniana.
  - 172. 10. impediuntur.
  - 175. 60. ducas.
  - 178. 5. intentionem.
  - 183. 51. de Theatri uafis .
  - 184. 17. ponanturq;.
  - I93. 58. anguli.
  - 208. 22. lege.Gracia.
  - 317. 3. a. b. c. d. non habent rejponfum in diagrammata atrij priuata domus in ueftigio, fed diligens ledor apponet.
  - 119. 52. pars fumatur in alis.
  - 121. 30. bafilicis.
  - 2.23. 52. defignetur.
  - 224. 50. equis.
  - n 6. diagramma. M. locum ignis oUendit, locus efl in plano perufia in antiqua ade, & aliud diagramma idem oflendit, locus ab urbe ueteri non longe diftans.
  - 240. 11. bene.
  - 241. 25. vncinatas. 28. interiores. 38. megalographiam.
  - 243. 32. cryptis.
  - 244. 11. excreta. 18. praparetur.
  - 246. 28. ladi.
  - 248. 35. imitari.
  - 252. 1. halitus.
  - 275. 40. fchanantos.
  - 256. 57. halitus.
  - 258. 4<5f. uitibus.
  - 116. 17. autem.
  - 26 j. 55. militiavc.
  - 268. & 6.
  - 268. 4. corporis. 6. heroesq;,
  - 271. 26. confiituta.
  - 291. 15. iugum.
  - 319. 17. Quoniam ubi citantur Utera diagrammatis. C. pofttifupra. in pagina. 317. reponenda funt in eo diagrammata liter a . & numeri qui citantur.
  - 322. Defunt Utera in figura, qua pofita ejl in pagina 324. ubi defcribitur cylindrium horarium.
  - F t ^ 1 S.
- p.n.n. - vue 20/393
- - M- V I T R V V I I DE
  - ARCHITETTVRA,
  - LIBER PRIMVS.
  - ^aec or vm mos eft, fi quos fibi authores exponendos, ac interpretandosfufce-perint; praponere aliqua ingratiam ftudioforum: qua facilem ad id, quod pro-pofitum eft, aditum faciant., 7\Ips optimum hunc morem fequentes,id magis ex animo conflituemus initio Archite6lura: quafola omnium artium princeps, ac domina ,fola iudex, fola (iit ita dicam ) Regina eft artificiorum,et imentorum omnium. & quemadmodum fapientia fuas habet partes;quarumfmgula inpra-fhtionibm ab ijs explicantur; ut ad quam quaque fcientia referatur, agnofcere, & quid quaq;praftare queat, intelligere poffimm: ita in hac pracipua opificiorumgubernatrice faciendum iudicamm. Jgam de ui,& natura ipfius artis dicendum esi prius, unde ortum, incrementum, & abfolutione artes fufcipiant: 2 ° quo inter fe quaque difcrimine differant. deinde propius deArchite6lura edifferendum eft: quid fit, qua ratione , quo fine, & officio dignofcatur. Multafunt eius generis, quod Graci toiothta , qualitatem latinorum plerique uocant, forma, ac (feries: ex his una eft: qua habitus, uel inharens affeffio nominaturtquam nos ad eas res transferre folemus; qua cum infint, agri ab fis, in quibus infunt, dimoueri poffunt. huiufmodi uir-tus ipfa eft, uitium item, <& fcientia omnis, necnon ars qualibet, & affectio firma, inharens animi fiue cor-
  - poris, ac ut prateream,qua nobis diuinitus,atq; afpiratione aliqua adueniuntide fis tantum nunc agimus, qua ipfi laborcnoftro, ac ftudio. comparamus, & in animas noftros adiuuante natura, ufu, atque arte inducimus . Harum quadam mentis, quadam uoluntatis affectiones, uel habitus uocantur. Mens tribus afficitur modis: aut enim ad falfum ducitur errore principiorum decepta: aut haret; aut ad uerum diretta, illud tan-, . tum ample6iitur.fifallitur, caca, & ignorans, &peruerfa:(i haret, incerta hafitans & inconftans, fi ue-3° rnm tenet, fciens, & fapiens habetur . Caterum, quia duplex in rebus eft ueritas: aut enim neceffario, aut utcunque ineft. Si mens uerum illud neceffarium fouet ; aut primis notionibus inharet, aut caufarum confe-quutioni, aut ntrifquepariter ..Sunt enim notiones quadam rerum in animis hominum infignita: quarum uo-cabula qui certo tenet, rem quoquefateri neceffario cogitur, quis enim noti plani fentict totum fuaparte ma-ius, ubi quid totum, quid fit pars nouerit. Qua tertiofunt aqualia, quis neget ea inter fe quoq; aqualia effe, ubi quid fit aquale intelligeti ex fis altera Mia mentis affeffiio habet ortum: qua caufis, & fi confequentibus rebus obfirmatur: unde firma, & conflans rationis conclufio esi profida . Trior autem illa mentis nomine infignitur. poslerior hac fcientia nominatur. Verum fifilo, unicoq; mentis obtutu; tum notiones illas, tum rerum confiqmtiones in unaquaque fcientia percipiet: nulli dubium,quin fapiens uocari debeat. Hac igitur ea ueri ratio praftat, qua neceffarium confiquitur. quod fi mens in his uerfatur, qua ficus fieri poffunt. aut in fis dirigendis laborabit, in quibus . a6lio,& uita moderatio pofita eft,ut fibi, familia, ac patria confidere ac prodeffe queat, aut in his, qua ad humanos pertinent ufus,inuigilabit. Sic adificia, mercaturam, uenatio-mem, militiam: agrorum cukumimedicinam,fic demum inftituet quacunque hominum commodis, utilitatiq; conducant. prudentiaigituraget(ex eius enim ratione iufti, fortes, temperantes, munifici, amici, ueraces, boni denique ac uirtute praditi, & prat er ea fumma illa heroica uirlute illuftres efficimur)arte uero conficiet.unde quid fit ars aperte iam uidemus. Mentis enimhabitus,e*r inharens affectio eft quadam: qua opera omnia ratione,^1 direttione perficiuntur: ut homines bene fe habeant in his rebus qua fpedant ad uita utilitatem. Canendum igitur eft ni peruerfa huiufmodi aliqua affe6lio in noftris infideat animis: quod enim diu permanet, agri dimoUetur. canendum etiam eft, ni temere (id quod fapi fit) alicuius artis uocabulo, fiu titulo quoslibet ornemus: non enim fimper eft integrum, uel mediocris peritia, aut Fabrum, aut Archite6ium 5° uocare aliquem: ftudio nanque, & labore, & cognitione multa opus eft, antequam in mente impreffi,£r infignitafit affeffio illa, qua tanquam regula futura fit operum noftrorum. Sed haitenus de ui,& ratione .Artis: nunc de ortu, & incremento artium dicendum eft. Experimento oritur Ars. Experimentum esifimilium rerum animaduerfio conferens ad Artis principia inuenienda. quemadmodum uefttgium ad inue-niendum leporem . Tgon enim leporis pars eft ueftigiumiSedoccafioinueniendi leporis: ita frequens,exfen-fu orta memoria: & rerum fimilium comparatio efficit, ut id, quodfeparatim fapiusfa6ium eft,in uniuerfum colligatur, & communi comprehenfione mens ipfa proloquium quoddam efficiat, quod eft Artis principium. Ex multis ergo huiufmodi praceptionibus in rem unam confentientibus, & quafit conffirantibus quaque Ars ortum habuit. Quod fiquis experientiam arti conferat; efficax certd aliquanto magis in opere perfi-ciundo experientia eft: manus enim experti ob confuetudinem, & exercitium promptior eft. fid Ars excello Iit multo magis t & praslat: quippd qua ad fcienpiamproxime accedit, docet enim & quafitis reffondet;
  - A &rerum
- p.1 - vue 21/393
- - I 1 B E ^
  - C*r rerum rationes reddere potens eH:unde ars proxime ad fapientiam accedit, inditium autem [ciendi efficax csl, alios docere poffe, perfeflio enim in eopofita efl, ut alium nobis fimilem efficere poffimus: quod nec facit necpraftat experientia, & licet expertus alteri quomodo facit', ofiendat, non tamen reddere de eo quod facit, rationem poteft,cum extra fenfum nihil adhibeat,quod ex Tlatonis fententia feruile opus efl,nifi forte experientiam uoces; cum quis Arte iam parta quicquam ex arte facit ,fed btfc alio Jpedlat. Artis autem efl alterum fihi fimilcm conslituere; & artifex etiam dici uel ofcitanspoteft, & ftertens. intus enim habet id, quod efl. fed expertus folo fenfu nititur. Cxterum artes quidem omnes initio parua funt,fed tempore coa-lefeunt; necpropterea minus rerum inuentoribus debere nos decet :ipft enim ( quod difficillimum efl ) principium inuenere, quod qui refle habet, dimidium totius habet, uis enim maxima in his inefl: quod uel mediocriter in Mathematicis eruditm planefentit. K(emohercleefl;qui nonuideat quam certa,quam communia, qiidm obuia fint ea; qux dfywfj.a.j* graci,proloquia latinimeant, omnia tamen recondita, &abslrufa; qu<£ in ijs difl iplinis habentur, ab jjs profetia, & deduCia funt aeque, ac ab uno principe gens omnis, & populus uniuerfws regitur.paruum, ac nihil feri uidetur proloquium illud; plura, quae mi reffondent ,fibi imi-cemyefbondere: paruum tamen illud d Thyficis ad motiones, ad corpora, ad tempora, ad ffiatia locorum.
  - A mttflcis uerb ad fides, ad neruos, & uoces,ab ijs, qui profpetiionum uim contemplantur, ad radios, ad lumina : ac demum ab alijs ad res alias accommodatur, unde omnis doftriuae, uis,& ratio manare folet. maximi igifur inuentoribus gratia habenda?; maxima & his, qui nullo parcunt labori: ut communia illa, perfpe-£laq; notitia primordia propofttis Artibus, & fcientijs adiudicant . Sed nos ad reliqua.lam in artibus diui-dendis non fequar ex aciam illam & exqmfitam partiendi rationem, dialefiicorum methodis insiitutam, nimis enim fiud ioforum uota retardarent, & parum prodejfem „ praterea nemo efl qui nefeiat ingenuus & liberas effe artes feptem, quarum tres ad fermonem, quatuor ad quantitatem pertinent, atque ibi Grammat-ticem effe orationis auBricem, & feriptura moderatricem, logicem quoque eo fpetlare, ut fermonem ad docendum inflituat, ut fihetoriccs ad perfuadendum, & fi uis addere poeticem ad dele flandum, hic uero tam continentem, quam fecretam, & diffiaratam quantitatem haberi, unde menfuras,motus,numeros fiimplices% atque ad fonos comparatos difeutimus. praetermittam quoque uiles illas, & fellularias, qua nec artis nomine dig nanda funt. Igec ad rem noflram facere exiflimabo artes illas, qua diurno inflinfiu , & afflatu in animis nofiris immittuntur, quoniam non eo tendimus, ut omnia compleflamur, quafub nomine artis communi quadam ratione contineri folent. Ad nos ergo illa artes neceffizria pertinent, qua cum dignitate hominum commoditate,& ufui comparantur. cuiufmodi\eft Tyauigatio, Militia, Aedificatio, Agricultura, Venatio, ‘Piffura, Scalptura, Lanificium, ac denique Medicina, & fi qua funt alia,de quibus duplex confideratio habetur, una cft, quatenus ratiocinantur, & regulas operandi certas flatuunt, & terminatas, altera quatenus alacritate quadam & manuum promptitudine ad opus aggrediuntur, ut in re fubie&a formas animo ante perceptas, in humanos ufus edant. Hinc efl quod^X artibus nonnulla? funt qua propius ad [cientia notionem accedunt, quadam minus . Artium, qua dignitate, & ufit pracellunt, eo nomine illuflres, ac principes haberi folent: quod difeiplinis maximi innitantur, acprafertim Arithmetica , & Geometria, reliqua minus idonea, aptaqj ad nobilitatem, quo fit,ut Architedura omnium princeps haberi debeat, de qua prius, quam aliquid differamus, interponenda efl M.Vitru.epiflola: qua optimo Trincipi Auguflo fuum dedicat opus primum ut de fe bene merenti gratias referat. Deinde ut munificentifjimum 'Principem iuuet in ijs rebus , qua ad ornatum, et fpledorem urbis pertinere uidebantur.fimul.n.&animi gratitudinem, & iudicinm offendit : dat enim quodfibi danti caris fimum erat: & iUi accipientigratiffimm. Offauium Cafar in Filium adop-fauit .fuccefit & uirtuti, & Imperio. primumli; illi Agufli nomen inditum: quod nomen licet ob auClum Imperium fibi comparauerit: non minus tamen ob Hudiorum, & rei literaria curam, &r ingenuarum artium amplitufinem illiconuenirepotuit, fleliqua, qua ad Aguflum pertinent in ipfa epiftola funt expedita: in qua illud etiam obferuandum, quod procul ab adulatione Vitr. meritas Auguflo laudes, & eas, qua illi maximi placeri! poterant: prudenter quidem tribuit, & apte concedit. Hunc igitur in modum aggredtiur.
  - Cum diuina mens tua, & numen ImperatQr Csefar Imperio potiretur orbis terrarum, inui&aque virtutecun&ishoftibusftratis»triumpho,uicioria^uetuaciues gloriarentur,& gentes omnesfub-pftse tuum fpedlarent nutum : Populusq; Romanus, & Senatus Jiberatus timore amplifsimis tuis co-gitationibns, confilijsque gubernaretur, non audebam tantis occupationibus de Architeftura feri-pta, & magis cogitationibus explicata edere: metuens ne non apto tempore interpellans,Tubirem fui animi offenfionem,
  - Augusli tempore pax uniuerfltm orbem habui t * Ianifores claufa; Imperium unius nutu regebatur :& nil erat, quod Romanis ciuibus timendum efiet. Tranquilla forfan, & pacata tunc erant omnia: quoniam pacis author, libertatis uindex, [alutis opifex, eo tempore natus efl Dominus nofter Iesvs chriftus. \ Lfon audebam tantis occupationibus dum enim in aUione uerfamur,non uacat, ut sludijs operam demus , prafer tim in tanta rerum adminiUratione,qua miuerfus orbis niti debebat, obferuanda igitur occafio efl & tempus aptum, cum quid agere infiituimus.
  - Cum uero attenderem te non folum de uita communi omnium curam, publieseq; rei conftitutio-nem frabere ; Sed etiam de opportunitate publicorum xdificiofum, ut ciuitas per (e non folum pro-«incijs effet aufta: uerum etiam ut Maieftas Imperlj publicarum «dificiorum egregias haberet autho
  - fitates
  - io
  - zo
  - 3°
  - 4<>
  - 50
  - 69
- p.2 - vue 22/393
- - V K I' Mr $. di-
  - ritates : non putaui praetermittendum, quin primo quoque tempore de his rebus ea tibi ederem, Vacatis rebus tranquille urbs agebat: Sed uirtus irrequieta ‘Principis domi contineri nonpoterat ocioftr quin ad pacis ftudia conuerfa, urbem magnificentia odificiorum ornaret ,latareturq; quod marmoream, cx lateritia iratam relinqueret. ut merito Vrincipis uoluntati quifque contenderet, quamprimum egregii fa-tisfiiccre .unde Vitr.incoeptum iampridem opus, ac patri Auguftipromiffum, filio tandem proflet. "
  - Ideo quod parenti tuo de eo fueram notus , ut eius uirtutis ftudiofus. Cum autem concilium eoe-leftium in fedibus immortalitatis eum dedicauiflet, & Imperium parentis in tuam poteftatem tranftu-liffet, illud idem ftudium meum in eius memoriam permanens , in te contulit fauorcm.
  - , Si ut rei, ita & amicitia paterne horedes filij effe debent, aequum putat Vitmnius, ut.Auguftus non ingra
  - 10 tum habeat eius erga fe ftudium: quod multo ante in patrem contulerat: non folumpropenfam animi uolnnta tem fe habuiffe erga Cofarem: Sed & beneficijs deuinttum, <& ab Augufto dignitatibus ornatum [edicit; quo fit, ut honeftior, & iufta magis caufa extiterit dedicationis. inquit igitur .
  - Itaque cum M. Aurelio, & Publio Minidio, & Gn. Cornelio ad apparationem baliftarum, & fcor pionum, reliquorumq; tormentorum refeCtionem fui prxfto, & cum eis commoda accepi: quae cum primo mihi tribuifti: recognitionem per fororis commendationem feruafti.
  - Militaffe Vitrmium uel exercitum fequutum fuiffe, ex eo quoque loco dignofcitur, ubi in oUauolibro loquitur de proprietatibus nonnullorum locorum & fontium Cap. IIII. cum dicit. C. lulius Mafsinifle fi -lias, cuius erant totius oppidi agrorum poflefsiones cum patre Csefare militauit. Is hofpitio meo eft ufusjita quotidianum conui&u, & reliqua .Trofuit apparatui bellicoirefettioniq; tormentorum,: quod qui-2 o dem quanti faciendum erat, ex . X. libro. facile dignofcitur: eoq; loci differo explicare, quid balifto, quid fint fcorpiones : ne ordo [cientia prouertatur. In aliquibus codicibus legitur ,V.lS(umidico , uelTAumidio, in aliquibus. L. Mujfidio, memini me in quodam mjnifmate de L. Muffidio legiffe ipfum moneta cudenda pr<& fuiffe. Quis fit hic modo[cire'parimrefert.
  - Cum ergo eo beneficio effera obligatus, ut ad exitum uitae non haberem inopia? timorem: haec tibi fcribere caepi; quod animaducrti multa te aedificauifle,& nunc aedificare. reliquoq; tempore , Se pu-blicorum , & priuatorum aedificiorum pro amplitudine rerum geftarum; ut pofteris memoriae traderentur , curam habiturum, confcripfi praefcriptiones terminatas, & eas attendens, & antefafta, & fu tura qualia fint opera , per te nota poffes habere .-nanque his iioluminibus aperui omnes difcipliine rationes. x : *
  - 3° Qttauia Auguftiforor yitruuium commendauerat Augufto fratri: ea commendatione Auguftus recogno-
  - vit Vkruuij ftudium erga patremfuum, commoda, & honores illi propterea contulit : & beneficijs eum de-ninxit i unde cum non timeret fenij paupertatem, tantam medus occafionem fcripfit de Architectura, proce-ptaq; dijperfz & fufa tanquam membra in corpus unum redegit principi odificatieni dedito dedicauit: unde, ut dixi, &gratitudinem, &indicium mirum oftendit* '
  - Confcripfi praefcriptiones terminatas, ut eas attendens, & antefa&a, & futura qualia fint opera,pet te nota pones habere.
  - ytinam temporib. noftris id obferuarent odificantes: & multo ante animo prouiderent qualia futura, quos effectus habitura effent opera, Siquidem inditium hoc effet probabit#artis: nec resultas temeri ag grederentur. Quiueronegantprouideripoffe animo > quicquidinde operefuturum eft, nefeiuHtprofeftoquid ars, quid ufus, quid diligentia proflare poffit. Sed nos adrdiqua quo quoniam Vitrmiank
  - uerbis continentur; ea DeiOpt.Max. implorato auxilio aggrediemur.
  - Architectura eft fcientia plurib. difciplinis, & uarijs eruditionib. ornata; cuius iuditio probantur omnia, quae ab caeteris artib. perficiuntur opera. JLrchiteCluro nomen a principatu deduffium eft, quem ~tenet inter artes omnes illa notitia: cui nomen hmufmodi impofitum eft. Viato enim Architectumproeffe inquit his, qui artib. utuntur: unde nec faber eft, nec cerdo, nec odificator, nec feparatim artifex ullus: fed caput, profes, iudex, direftor artificiorum, artificUmq; omnium. Siquidemnon anteArcbiteciinomenfibi -uendicare potuit, quam multa, & uaria eruditione, & dotfrina imbutus fuerit: multarum aHiim fecrettt dignouerit: fubtiles diuerfaruni notitiarum rationes perpenderit. Cum igitur profit: nil aliud agit; quam do cere, demoftrare, diftribuere, deferibere, procipere, & indicare, quibus muneribus elucet maximi Ar-‘5° chiteiiurOdignitas, fapientio proxima inter artes, tanquam. heros procipua quodam, & infignis. Sota enim artefaffonm rationes inquirit: fola abftrufas,& abfeonditas res inueftigat; fola certiorum [cientia rum particeps eft Arithmetico fcilicet, & Geometrio;fme quibus luliseft arsomnis, & dbfqkedignitate . inquit igitur. Architectura eft fcientia. Et fcientio nomine notitiam, & proceptonm multorum quandamquaficomprebenfionemmtelligit ad certum fmemtendentium. Scientia ergo generis locum tenet in hac diffinitione: quare adhuc communis eft ratio ArchiteCluro: cum igitur diffinitio idproftare debeat ;iit ttim, & naturam rei, de qua agitur, explicet: adduntur protergenus diferimina quodam: qm planius rem declarant, & certius eam profinimt, fecernuntq; ab alijs rebus.ea funt huiuftnodi. Plurib. difciplinis, & uarijs eruditionib. ornata. Tgam his conditionib.feiungitur Architeftura ab ijs notitift iqtfojepara tim afenfibusprofetto, experientia quadam comparantur; & nfu, nunuumq; traffiation&ex uifuperfictun-€o fur; Sed adhucfufior, quam par eft, ArchiteCluro diffinitio: namg£ Oratoris, &Medtci, & diti mul-
  - A i %&
- p.3 - vue 23/393
- - 4 L 1 B E R
  - t& multorum artes ornat & funtpluribus difciplinis, &uarijs eruditionib. Quemadmodum conflat apud Tul-lium ;& Galenum ,e*r alios autbores. Quare adduntur ,& illa uerba. Cuius iudicio probantur om-
  - nia , quaz a exteris artibus perficiuntur opera. Treffius enim & propius rem oflendunt: nam indicare artificum operafoli conuenit Architeffura. Artibus enim plurimis, atque laudatiffimis, &praflantiffirnis ornei tur Orator, Medicus item uarijs eruditionibus , & difciplinis proflat. Sed uterque alio fine, atque alio. Ille enim ad perfuafionem, opinionemq; inducendam affectibus, & argumentis f : accommodat. hic ad fanitatem uel inducendam, uel conferuandam. Arebite ffus autem ad indicium, approbationemq; artificiorum notitiam rerum refert. Quoniam uero nifi notas res, & confeffas indicarepoffumus: ideo indicium Architeffu ro in his rebus efl; qua a asteris artibus profeifeuntur. unde fumma neri Architeffi diffinitio hinc habetur. l ^ Architeffus esi, qui certa, ac admiranda quadam ratione ac uia, tum mente, animoq; Hat uere, tum opere , perficere nouerit eas res, quaaihimantS' uito nfum pertinere poterunt, onera ingentia monendo, corpora multiplicia partiendo, opera diuerfaftruendo. Architectura igitur efl: fcientia pluribus difciplinis,& ua rijs eruditionibus ornata. Doffrina, & difciplina re ipfa idem funt, terminis differunt. doffrina efl,quam magiffer doc,et: Difciplina, quam difcipulus addifeit: nihil autem addifeitur, nifi quod docetur. Oratio docentis , auditus addifeentis, doffrina a docentis animo in orationem; difciplina ab addifeentis aure in animum definit: afcsnfiis ,&defcenfus idem furit re ipfa: ratione, hapituq; differunt. Sed 'utile ,pulchrumq; efl ratio neflatuere, & ufu offendere, in eodoffrina, in hac eruditio efl. Cuiusiudicio probantur. ludicaredere bas-excellentiffimum efl, non alijs datum, quam fapientibus, & prudentibus,indicium enim efl de rebus notis:
  - & ipfo probantur res idejlferturfententia, oftenditurq;.qua ratione aguntur, uel perficiuntur, approbatue-ro Architeffura omnia, qua ab csteris artibus perficiuntur opera. Opus efl res illa, qua confeffa uidetur, '
  - ubi qui confieff a conficiendo, ceffauerit.: operatio efl motus conficientis, dum conficit. aclio efl ciuile negotium , & officium -; quo proflito null-Wi opus inde reflat: opera igitur probantur Architectura iudicio: opera, inquam artium, quarum rationes ad ipfam principem referuntur. atque huiufmodi efl Architeffura diffinitio, in qua uis efl rerum omnium, & jdrtm eorum , qua ih hac tr a ffatione continentur. quod ut clarius expediatur , nam mirum efl, & fecretnm quod di ffurus fum .dico in omni fcientia diffinitionem rei, qua de agitur: ai quam fcilicet, quicquid in ea fcientia tractatur, referri folet. uirtute continere quicquid ad dubiorumfolutio-nem, rerum imentionem, &fecretorum illius explicationemffieffat. Virtute continere intelligo pofie effice re, & quafi producere, quemadmodum femen uirtute. continet flores, folia, & fruffus. Cum igitur res re-ffe efl diffinita : tunc ea diffinitione obfcura quafiiones explicantur; ordo rerum expeditur, inuentio, & pro-batio proficifdtur: huius ratio efl,qu.(miam rei diffinitio principium efl; quod tanqudm artispraceptum, ue- $ ? rum, utile, &_ accommodatum effe debet, ( ut inquit Galenus,) uerum,quia nil nifi uerum comprehenditury utile, quia ad finerp tendit. Vtilitasenim aliud efl nihil, nifi rerum comparatio ad finem: qui rationem boni habet: uere itaquears nulla ,qux utilis non efl, ars merito uocari debet: ^Accommodatum, & applicabile,
  - (fic dicunt,) quia nifi referatur ad id, cuius efl principium, nihil inde fequitur. confentanea. igitur prace-pta, <& principia effe debent iwdia enim uera fmt, qux. confentanea non funt, Oportet igitur ut uerafint,
  - & utilia,et confentanea:a ueritate habent quod fub notitiam cadunt,ab utilitate,quod uere arte conflitmnt,q conformitate, quodprobant, concludunt, & lumen rebus afferunt: qualia ea funt, de quibus dixi: quorum uocabula cumprimum intelligmtur, cogitur mensipfis confentire. qua poflea rebus alijs accommodantur>• nam illud, & alia eius generis: fi ab aqualibus aqualia auferantur, reliquaquafunt, aqualia funt, non mo do uerum efl ; fed uirtutis maxima :.-a Thyficis enim ad motiones , tempora, & interualla : a Geometris., ad 49 menfuras, & magnitudines; ab Arithmeticis ad numeros, a Muficis ad fonos, &. interualla, a Medicis ad uirtutes rerum, & qualitates transfertur. cum ergo rei fubiefta diffinitio, & explicatio natura principium efficiatur ,& praceptum,nulli dubium, quin principij, &pracepti conditionibus & notis affeUar, lumen re bus in ea arte, aut fcientia ,deqUa tr affatur, afferat, & inducat. Quod expradiffa Architeffura diffini-, pone fhcild uidetur ex his, qua feqmntur • . ,
  - E A nafeitur ex fabrica*& ratiocinatione. Fabrica efl: continuata , ac trita ufus meditatio: qux ma nibusperficjtuj:,^ materia euiufpunque generis opus efl: ad propofitum deformationis. Ratiocinatio autem eftqux res fabricatas folertia , ac ratione proportionis demoftrare, atque explicare poteft;.
  - Ex fabrica , & ratiocinatione nafei Architeffuram, poteff elici ex eius diffinitione: quod ut clarius in-pUigatur, diffiniendum efl, quid fit fabrica, & quid fit ratiocinatio; &ba quoque diffinitiones uirtute conr 5° linentur in Architeffura diffi^fiione, ,
  - Fabrica efl: contionata i & trita ufus meditatio
  - ; Diurnum fane optatum; ac uotum eorum efl , qui meniem ad (peculandas res conuertentes, caufas ipfanm
  - inquirunt :& tanquam ak altdo & alonge uerffatem diffidentes, adjludia, & labores accenduntur :Sed qui contrario modo affeffi in^ximfs in coelum laudibus doffOs, & praflantes utros extollunt: & admirattone tjptddam fufpiciunt,fidentias, & doffmas: caterum d laboribus abhorrentes, caterapotius cuffafiiciut q ftudere : &jmt.quijcumuidednt neceffario ornari opotere fidentiarum,& eruditionum plurimarum diuer-fitate, modoperfefffialiquamfidentiam confequtuelinf, illas negligunt; & eas fequentes damnant. hi omnino relinqumdifunt. Tulchrum efl iudicarepojfe, atque difeernere mortalium opera,iudidim enm efl uirtu-.iiscuiufdampr&cedentisa-ffio,fedpauci/elaboribusdant>pa,ucifludiumfequunmr,paucif:exercere,&..e <£o /. :• ' ' pellibus
- p.4 - vue 24/393
- - T Jl I M V $. 5
  - pellibus otij, ut ita dicam, fe eximere tentam. ideo fit, ut nec iudicare , nec finem ArchiteBura indipifci queant. exercitio igitur, & ratiocinatione opus efi, illo tanqudmpatre, hac tanqudm matre Architetfurx.
  - Fabrica elt continuata, & trita ufus meditatio.
  - Quicquid arte conficitur, ex notitia finis comparatur. Finis efl in quem aUio refertur, & citiusgratia fit, quicquid fit, in qua re animaduertit mens noftra quid primum, & quid medium fit: inuenitq; principium prs, cedentis cuiufdam effe natum: & in agendo finem priorem effe, quam eum, qui agit t: nam finis efl, qui ad agen dum excitat: qui uero agit, prior' efl forma: inducit enim ille formam: nam forma aBa res efl. quare & ipfa materiam prae edit,non enim materia mouetur,nifi forma prius infit in mente ^Artificis,medium uero efl resfub j D iefta, in quam fuam finis mittit ad principium fimilitudinem : quam & ad finem principium remittit. hinc efl quod nihil fini conuenit magis, quam principium. Trdterea quimedio efl impedimentum, aufert principium a fine: & medium ratione principij laborat, ratione finis quiefeit. Cum ergo quis fabricare intendit, finem agnofeat, oportet: fed ut finis cognofcatur ftudio, & cogitatione efl opus; & quemadmodum qui telum mittit , id ad fcopumnon dirigeret, ni fi oculos ad id intenderet: ita artifex, fi alio conuertatur,finem non confe-quitur. ufus ergo efl res ad debitum finem referre, quemadmodum abufus efl; a debito fine detorqueri: Sed ut ufus ille habeatur, quo res ad finem diriguntur, necejfarius efl ufus alius»id efl frequens, ac continua alica, ius uirtutis anima operatio, hinc efl, quod Vitruuius dicit.
  - Fabrica eft continuata, & trita ufus meditatio.
  - Quemadmodum uia frequentia hominum teritur pedibus, ita continua finis meditatione mens conterenda ^ efl: ut ufus eius elucefcat. hinc artis utilitas innotefeit: qua una inter alias pracipua efl conditio. Sed qua ra 0 tione tamfolicite meditandum efl ? et fine intermifiione animaduertendum ? nifi ut extra in re aliqua fubie&a , tanqudm materia quadam, quicquid animo, & frequenti meditatione prius inerat, deformetur. hinc Vitru-ttius. Qua: manibus perficitur e materia cuiulcunque generis opus eft, ad propofitum deformationis . Virtutum aBiones, & officia nullam extrinfecus rem fubieBamperficiunt, ideo aBiones illa immine n
  - tes a philofophis dicuntur. Sed Artifices aliunde quarunt, quod perficiant, extra enim efl, quod arte laboratur , lignum, marmor, as ,& huiufmodi, fed non prius efficitur quippiam, qummeditatio finis frequens , trita pracefferit. quicunque ergo pluribus in rebus ijsq; humanis ufibus neceffarijs meditatione prius, deinde manibus fe exercuerit, is merito ArchiteBus idefl iudex artefu filorum efficietur,
  - Ratiocinatio autem eft, qu£ res fabricatas folertia, ac ratione proportionis dcmoftrare, atque ex plicare poteft.
  - 3 0 Ratiocinari hominis proprium efl, uis aut m qua ratiocinatur, illa efl, qua confiderat quid fieri, & quantu,
  - prafiari poteft cum omni operis rme.hinc rocinando erramus,cum mens noftra confentire no facit rerum earum proprietates, qua agere cum his; qua recipere, ac pati apta nata funt. ratiocinatur ergo homo idefl fini pyin cipium uirtute medii applicat: idq;, ut difilum efl, hominis proprium efl, quanqudm ex antiquis nonnulli cate ris quoque animalibus rationis quandam fimilitudinem particulamq; concejferint: eaq; docuiffe homines mid tasartespradicauerint: ab aranea texturam,a formicarem priuatam,ab apibus publicam, ab alvjs mili-' tiam,uelperitiaminflruendarimacierumdefumptam dicentes:fed nos ea natura impetus,momentaq;non artis ratiocinia fatemur: quodfi ars eorum naturalis, & infita Hirtus uocari deberet, cur non artem quoque lapidum, piantarumq; uim nominare poffemus i ccelorumq; artem diceremus: qua continua, & celeri, & ordinata motione feruntur ? elementorum quoque uices, & temporum mutationes, & caducarum rerum gu-4° bernatricern artem appellaremus: Sed tranflationes iflas a rerum fimilitudine defumptas in tra filandis artibus relinquamus. Ratiocinatio igitur ArckiteBur a parens folertiam requirit. Solertia eft prompta, & expedi ta inuentio medij: medium eft, quod cum extremis conueniens, ea quafi componit ad rem unam conficiendam. Ratiocinatio igitur efl ratio rerum fabricatarum proportione, & folertia non folum ratione demonflrans ,fed oratione explicans, quod fhftum eft. Troportio quid fit dicemus fuo loco. ‘Proportione uti prscipue debemus ; fed cum necefiitas cogit demere ,uel addere aliquid, tunc folertia opus eft, qua defefitui proportionis, tanqudm medella adhibenda eft: quod manifeflius erit alio in loco.
  - Itaque Archite&i, qui fine literis contenderunt, ut manibus cifent exercitati, non potuerunt efficere* ut haberent pro laboribus authoritatem . qui autem ratiocinationibus ,& literis folis confifi. fuerunt, umbram, non rem perfequuti uidentur. At qui utrumq; perdidicerunt, uti omnibus armis 50 ornati, citius cum authoritate quod fuit propofitum, funt aflequuti.
  - ,AUata Architettur# diffinitione, explicatoq; eius ortu, non uidetur ab re effe Architecti deformationem afferre, quemadmodum igitur abfque parentibus gigni nemo poteft, itaabfque ratiocinatione, & ufuArchi-te filus fieri nequit. quodfi quis perfuafum haberet fola fabrica, uelfola ratiocinatione Architeftum effejal-leretur certt*: nam fi rerum notitiam, &fcientiam tantum haberet ,uendicareq; fibi uellet Architefiii nomen , obnoxius certi effiet, expertorum interpellationibus, & conuitijs, qui iUum inertem, nihil agere ualen tem dicerent, contra uero fi quis leui de caufa, quia manibus, & exercitio quodam tenui ,fine ratione fabricaret, tanto nomine fe dignum putaret, ftatim fibi a literatis os occluderetur cum rationes % & explicationes rerum ab illo expofeerent. hinc efl, quod armatum, teBum, & ornatum omnibus armis effe oportet eum, qui effe, & dici Architeftus uelit. teBum ad defenfionem, armatumad offenfionem, ornatum ad gloriam,ex-6o periendam artificiofbuentem, cur igitur experti authoritatem non funt confequuti i quoniam ArchiteBura
  - U 3 nafeitur
- p.5 - vue 25/393
- - 6
  - L I M E
  - nafcitur, a ratiocinatione. cur literati i quoniam jlrchitedura nafcitur, a fabrica. Sed quari potefl., cur cum ars mentis habitusfit, dictum efl a Vitr. eos qui ratiocinationibus, & literis folis confifi fuerunt, umbram , non remperfequuti uidentur ? T\eff>ondetur, maiori hominum parti, res, qua ad mentem pertinent, ui-deri umbras, & inanes quafdam nebulas, rudesq; hominesfenfibus tantum niti. Quare Vitr. non affirmat li teratos umbras feqmtos effe, fed uideri dicit. J^am imperitorum iudidum de rebus apparentibus &fenfi-bus fubiedis fieri Jolet. Hinc errare mihi uidentur plerique, qui cum de pidura, & fculptura fententiamfe-runt: qua fit earum nobilior, & prafiantior, quamprimum ad materiam, tempus, incommoda, difficultates, effeCtusq; earum artium fe conferunt , qua ad corpus artis ( ut ita dicam ) non ff edant :ars enim mentis efl habitus. unde egregius Bonarottus, non minus dum dormit, quam dum uigilat, non minus ofcitando, i o quam agendo pidor eft, & fculptor, quare ita conftderandum efl; quis excellentior habitus efl in mente Bo* iiarotti pidura, an fculptura: &pratermittenda funtmarmora, colores,proiedura ,proffedus, difficultates , & copia rerum: forte enim hoc modo confider antibus aliquid effiet: quod rede dicerent, uiderentque utranquegraphidis effe peritiam ..Sed alias difcutienda efl hac quaflioJUud interim egregie ditium puto a quo dam fapiente,fi artem ,ufumq; diffocies,utilior efl ufus expers artis,quam ars, qua fui ufum non habet. jlrs infacunda efl fine ufu,& ufus temerarius fine arte, inquit igitur Vitr.artem non debere effe ociofam, fed cum ea manus effe tradandas: idq; alijs uerbis probarexontendit.
  - Cvm omnibus in rebus, tum maxime etiam in Archite&ura, haec duo infunt,quod fignificatur,
  - & quod fignifrcat,fignificatur propofita res, de qua dicitur, hanc autem fignificat demoftratio rationibus dodrinarum explicata; Quare uidetur utraque parte exercitatum die 'debere: qui Te Archite- ao dura profitetur.
  - Ex artibus & fcientijs nonnullafunt, quarum finis ultra rerum ipfis fubiedarum jfeculationem non tranf-greditur: quemadmodum efl fcientia de natura rerum & difciplina quaque,id efl Mal hematica: alia ad adio-nem ueniunt: caterum pofl adionem, nihil efl, quod uideas,cuiufmodi efl canendi, & faltandi ars. Sunt demum quadam, qua opus pofl adionem oflendunt: qualis efl ars fabrilis, ars adificandi, & eiufmodi alia artes. efl prater ea & ars quadam: qua ad capiendum, & acquirendum aliquid dirigitur, ut uenatio, aucupium,pif catio, multa quoque non adfpeculationem, non ad adionem, non ad opus, non ad captionem diriguntur: Sed ad corrigendos errores, emendandosq; aliarum defedus: cum omnibus & fupra omnes has efl jLrchitedura, ipfa tanqudm domina,&iudex: ideo fit,ut in eapracipue res ada, & confeda, & earum rationes confideren
  - tur. qua duo igiturfunt,qua in omnibus contemplanda funt, ea maxime in jLrchitedura uidentur, res fcili- ^ 0 cet; qua fignificatur, & res, qua figiificat. effedus igitur omnes, & 'opera tum natura, tum artis, conclufio 3 nes it em omnes omnium fidentiarum fignificant, fed rationes, probationes caufaq; fignificant, & ratio efl: quoniam fignum ad rem ftgnificatam refertur, effedus ad caufam, conclufio ad rationem, & probationem,
  - eft enimfignificare fignis oflendere., & quafifignare, &fignum imprimere: unde in omni re, qua ratione per ficitur jLrtificis fignum inefl,id efl idea, &fpecies in ipfius mente concepta. jlrtifex enim prius mente agit,po flea matenemfignat extrinfecus. Forma habitus interior. Tum maxime etiam in Architedura. Maxime,quare ipfa excellenter nofcenti uirtuti res ipfas refert,quod eflfignificare, & pracipue artis coceptionem deformat. Quare uidetur utraque parte exercitatum efle debere. Qmfquisquippiamagitpraflanti,
  - & propria quadam uirtute debet excettere,ut quicquid agit perfedumfit.tres enim opifices habentur diurnum, naturale, & artificiofium, id efl Deus, natura, & homo. Eflps de homine agemus. cum igitur ita praflet, excellatq; jLrchitedura, ut artiim caterarum iudex, arbitraq; effe cenfeatur, neceffe eft jLrchitedum ita ^ formari, ut iudicis officiumpraHarepofiit. quare hacquajequuntur illi effe neceffaria, dicerem.Trimum ut natura docilis, ingenio perjpicax; & quanquam ego diuinam iudicem natura eius,qui fuapte ui fit rerum intuentor , &dodor; non tamen carere laude fua illum arbitrabor: qui etiam docente alio cito addifcit: quemadmodum infima nota illum puto, quineqja fe ipfo, neque docentis opera eruditur; optimas ergo <Architedi conditiones enumerat Vitruuius.
  - Qva re uidetur utraque parte exercitatum efle debere, qui fe Archite&um profiteatur. Ideft in re fignificata: qua a fabrica oritur, & in re fignificante, qua a ratiocinatione proficifcitur.
  - Jtaqve eum& ingeniolum efle oportet, & ad dilciplinam docilem, neque enim ingenium fine difciplina jautdifciplina fine ingenio perfectum artificem , potefl: efficere, & ut literatus fit peritus graphidos, eruditus Geometriai,optices non ignarus, inftruftus Arithmetica. hiftorias plures noue- 5p nFrpEUofophos diligenter audierit. Muficam fciuerit. medicina; non fit ignarus. Relponfa iurifcon fultorum nouerit, Aftrologiam coeliq; rationes cognitas habeat.
  - Ingenium inuentioni, & dodrina deferuit, hoc efl rei: quam ex fe facit & quam ab alio addifcit * raro au tem fit, ut inuentor aliquis omnibus numeris artem abfolmt. ideo redi Vitruuius.
  - Neqve ingenium, fine difciplina, aut difciplina fine ingenio perfe&e artificem potefl: efiScere. Secunda Mrchitedi conditio efl educatio & exercitatio a teneris annis. in bis difciplinis: qua prima dicuntur cuiufmodi efl metiendi, & numerandi ars; Muficaqitoque, & cceli, flellarumq;, & motionum ratio diurna-rum.has opere par entumfuorum habuit Vitr. ut in prooemio libri fextiuidetur. Mlia dos Mrchitedi , &udi-
  - tus, & ledio: excellentium &praftantium uirorufn auditor, & ledor fuit Vitruuius ut inft condi libri
  - 6o
  - Et
- p.6 - vue 26/393
- - T \ I M V S. 7
  - Et infequaringreflus antiquitatis rerum natura» ,&eorum, qui initia humanitatis, & inuentio-nesperquifitas fcriptorum praeceptis dedicauerunt; itaque quemadmodum ab his fum inllitutus, exponam.
  - Mlibi quoque pluries idem repetit. Mudiuiffe quoque, & fermonem habuiffe teflatur tum alibi, tum Cap. quarto obiaui. Thilologus enim fuit, <& rerum natura fludiofus. Quarta conditio efl laborum tolerantia ; uehemens animipropenfio.afiiduus rerum fermo: unde illud efl diblum, difficile effie inuenire hominem ingenio acuto,&manfuetoffed Vitr. ingenio acuto ;& animo patienti excelluit. Quinta ratio efl nihil amplius, quam ueritatem quarere: quam ut confequamur, neceffiaria efl alia conditio: ca efl ratio, & uh nerit inite-j Q niendi, quam methodum appellant. qua quoque nobis ufui parum effiet, nift & aliam haberemus, illam Jcili-cet, qua in applicatione, & uflu conflflit. Quod uero Vitruuius appetens, & fludiofus fuerit iteritatis, quod regulam inuenienda, quod ufum applicandae, habuerit, fatis liquet in diligenti ipfius inuefligatione, in ordinata artis trablatione, in apta rerum fignificatione. quod in prooemio quinti libri uidetur: & in proce inio fecundi : cum de ordine illius uoluminis rationem reddit :pradibla feptem conditiones ex allata Mrchitcbtura diffinitione , & origine deducuntur: quod rebte confideranti efl manifeftum .Vitr. ergo enumerat qua, qualia, quot, & quatenus eafunt Mrchiteblo neceffiaria.
  - Et ut literatus fit, & reliqua . Qjiibus enumeratis rationem affert, cur ita oporteat in fmgulis jLrchite dum erudiri.
  - Qvae curita fint,hasfuntcaufie. literas Architc&umfcire oportet, uticommentarijs memoriam firmiorem efficere pofsit.
  - 2 0 Trudentis efl indicare,prudentiapraterita cum prafentibus conferensfutura dignofcit, prat er itor um ratio
  - memoria continetur, ideo fit, ut Mrchitebli indicio memoria opituletur, firmitatem memoria comparat ex frequenti leblionc, firmitus enim res feriptis commendantur: neceffe igitur efl JLrchitebhtmprimam habere in flitutionem; qua ad recte loquendum, & reble feribendum refertur: ut memoriam firmet commentariorum lebiione .-commentaria enim ideo dibla, quod menti committant, qua in illis continentur, undepoftea commi-nifcimenspotefl : funt enim breues, & expedita rerum narrationes, breuitate autem memoria confidunt, legendum igitur efl, & leda diu mente peruoluenda, alioquin leblio male cederet, nam fine frequenti meditatio ne leblio negligentes homines faceret, feriptis enimfidentes, mentem deftituunt. Vitr. igitur & Gracas, & latinas calluit literas, Gracis nominibus ufus efl. M Gracis fe multa accepiffe teflatur ,fcire igitur literas efl grammaticam nofcere, Grammatica enim litteratura nominatur. Deinde graphidosfidentiam habere quo faci
  - 3 0 lius exemplaribuspiblis, quam uelit operis jpeciem deformare ualeat. Mathematicis omnibusJkbiebla artes
  - funt quadam,qua ratione ab illis accepta fe fe ad opus accingat Mflrologia,nauigatio,Mufica,praxis canendi; Mritbmetica,pars illa, qua eodem uocabulo gaudet, fedexercitio conflat. Geometriafolidorum, planorumque commenfus, <& huiufmodi Vitr. &pracipuasillas, &fubietias habere MrchitelJum debere dicit, nec mirum, ab illis ratio, & res fignificans,ab his effeblus, & res fignificata oflenffitur: quarum rerum utramq; efficere Mrchiteclum dedar auit. Graphidisperitia efl lineamentorum rebta dubliopibloribmfcidptoribus* calatoribus,flatuarijs, & huiufmodi alfis neceffiaria: qua pradibtis inferuit artibus , ut Mathematica infer-uiunt pJjUofophia, nam rerum commenfus, & terminos colligit, magnitudinem. fed ,& fines, magnitudo ue ro normis, & regulis habetur, regula pedibus&uncijs diffinguntur, norma angulis, fines uero extimosra dio, finitoreq;, atque alijs infirumentis habemus, hinc partes inter fe ,&ad uniuerfam magnitudinem compa 4° ratur, diferimine earum, & fimiles rationes dignofemtur. quibus rebus, pibiura, & colores addit, & umbras : neceffiaria igitur efl Mrchitebtographidis idefl defignationis, ut Itali dicunt, peritia. T^am Theatri conformatio ,fcenarum deferiptio, helicum linearum circundublio, & adificiorum , membrorumq; deformatio , ichnographia, & frontium deferiptio, & alia eiufdemgeneris ah ea peritia defummtur. qua a Geometria pro febl a lineas ad perpendiculum ducere, angulos formare, centra media inuenire multiiuges figuras ducere obtendit, ideo Vitr.
  - Geometria autem plurima praefidia prseftat Architefturze :& primum Euthigrammi,& circini tradit ufum: e quo maxime, facilius aedificiorum in areis expediunt deferiptiones, normarumq;, & Tfbrationum , & linearum diredtiones.
  - Menfurandi ars, qua Geometria dicitur a terra menfuratione, ortum habuit apud Megyptios, defignandis 5 0 etiam adificijs, atque omnium corporum deferiptionibus maxime prodeft: quemadmodum diblum efl: prode fi & planis librandis, & dirigendis, quod in oblauo libro eritmamfeflum: ratio enim rerum illarum, a Geometria petenda efl: ex qua etiam ufus circini, & norma deducitur, nam ea prouidet rebtas, obliquas, infle- xasq; lineas, iuflos, amplos, & flriblos angulos, iuga, circulos, circulorumq; partes, figuras item, & cor pora,pyramides,jpharas, turbines, cilindros,& huiufmodi.qua omnia trabibus fornicibus, tholis,m# chinis, fciotericisq; maximas, & incredibiles pene utilitates prabiant. ;
  - Item per opticen in aedificijs a certis regionibus caeli, lumina re&e ducuntur .
  - Optice proffeblus ratioebioculo,radio, interuallo abfoluta .totius partisq;nomen.genus enim dire-Bum, reflexum ffrablumq; radium conffderat: nam & lumen interualla diuerforumgenerum tangit rresque diuerfis medijs uidentur. perffiicua media, & aliquatenus denfa radios frangunt,cuiufmodi ebl aqua, uitrum, €o nubes .funt & aliqua corpora perpolita, qua radios remittunt, cuiufmodi fpeculafiue plana fmt, flue caua,
  - flue
- p.7 - vue 27/393
- - s
  - Jprvtia-
  - LIBE X
  - fine cmwexa »fiue cilindro fmilia .fiepe enim directum lumen non impeditum effetius habet non muenufios:h§ rum omnium generalis quadam ratio efi: qua caufas Jpeculatur, non ultimasq; tenet in Tbilcfophia. "Namque illi fubietia efi lux, oculis animisq; mortalium iucundtfima, quam cum in cubiculis, adiumq conclauibus,
  - &Hus, tempesiatesq; occlufi uitamusj adejfe maxime expetimus: atque hac generis ratio esi. Tartis nomen experimentum innuit: nam in plano, certa quadam, &prafixa nota, qua oculi uicem gerit, proictiuras adi fidorum j & corporum abfcedentiasq;, interualla, &fuperficies, & uerfuras radijs ad eam dutiis oflpn-diti & pulcherrime ,amabilijjimeq; oculos fallit j de qua quidem re nosfuo loco dicemus; cum de fcenatum projpetiu in quinto, uel depitiura in 7. agemus.
  - Fer arithmeticam fumptusaedificiorum confumantur ,menfurarum rationes explicanturrdiffici 10 lesq; (ymmctriarum quaeftioncs, geometricis rationibus, & methodis inueniuntur.
  - Fulgi indicio prafiantifiima illa artes cenfentur: qua experientia 3 & ufu abfoluuntur : ab ipfis mathema. ticis profetia. quod.quam utrum fit, illiiudicent 3 qui nofcunt quantumpraftat rerum caufas dignofeer e. Caterum utrafq;,&principes illas,&fubietias hafce necejfarias Fitr. dicit ejfe Architetio. Arithmetica praxis ad rationem 3 & ad calculum ducitur 3 <& necejfaria esi ad fumptus adificioruni prauidendos.-inanis enim labor, inutilis operum ingreffus, cumfumptus deficit .multa Jane impediunt operum perfetiiones :fed pecunia defetius maxime; unde in prooemio decimi Ephefiorum lex laudatura Fitr. Nam Architetius cumpu b licum opus curandumfumit, pollicetur quanto fumptu id fit futurum tradita aflimatione magifiratui bona eius obligantur, donec opus fitperfetium. eo autem abfoluto cum ad ditium impenfa refpondet, decretis, & honoribus ornatur. Item fi non amplius, quam quarta in opere confumitur: ad aHimationem efi adijcienda 2 0 e*r de publico prafiatur3neq; ulla paena tenetur. cum uero amplius, quam quarta in opere confumitur : ex eius bonis ad perficiendum pecunia exigitur. Sed licet forte ratio ducaturfacile, non tamen ita promptum eflnofcere de quibus rebus facienda e fi,ideo in eodem loco inquit Fitr. £ Nanque non fine poena grajfaretur imperitifed qui fumma dotirinamm fubtilitate effeut prudentes 3 fine dubitatione profiterentur Architetiu-ram. \ Sed ulterius prater fupputandi rationem: qua figuratione3 colletiione, demptione, multiplicatione , diuifione, & radicum inuentione, tam integrorum, quam minutiarum, (jr certa quadam progreffione conflat 3 utilis Arithmetica efi ad certam menfurarum rationem oflendendam, ac dubitationes explicandas, illas inquam, qua Geometrica ope dijfolui nonpoffunt: quemadmodum libro nono Tlatonem3Tytbagoranh Ar cbimedemfeciffe legitur.& certi quidem certum esi Tlatonis ditium, homines natura ad Aritbmeticem aptos ad omnes difciplinas idoneos effe: mirum enim ingenium, & mentis praftantia eorum efl.
  - Hidorias autem plures nouiffe oportet, quod multa ornamenta fiepe in operibus Architedi defi- 3° gnant,de quibus argumentis, rationem cur fecerint quaerentibus reddere debent. quemadmodum fi quis ftatuas marmoreas,muliebres dolatas, & qua: Caryatides dicuntur, pro columnis in opere (latuerit , & infuper mutulos, & coronas collocauerit percundantibus ita reddet rationem,Caryas ciuitas Pe loponefsi cum Perfis hoftibus contra Graeciam confenfit, podea Graeci per uidoriam gloriose bello liberati, communi confilio Caryatibus bellum indixerunt, itaque oppido capto, uiris interfedis, ci-nitate deleta, matronas eorum in feruitutem abduxerunt: Nec pafsi funt dolas, neque ornatus matro nales deponere: uti non uno triumpho duceretur, fed aeterno feruitutis exemplo, graui contumelia preffie, poenas pendere uiderentur pro duitate, ideo qui tunc Axdiitedi fuerunt, aedificijs publicis defignauerunt earum imagines oneri ferendo collocatas, ut etiain polleris nota pcempeccatiCarya-tium, memoriae traderetur. Non minus Lacones Paufania Cleombroti filio duce Plateaeo bello pau- 4° ca manu infinitum numerum exercitus Perfarum cum fuperauifTent, ado cum gloria triumpho fpolio rum, & pratdae porticum perficum ex manubijs laudis, & uirtutis ciuium, indicem uidoriae,poderis pro trophajoconflituerunt; ibique captiuorum fimulacra, barbarico uedis ornatu, fuperbia meritis contumelijs punita, fudinemja tedum collocauerunt, uti & hodes horrefeerent timore eorum for titudinis affedi: & ciues id exemplum uirtutis afpicientes, gloria eredi ad defendendam libertatem eflent parati. itaque ex eo multi datuas Perficas fudinentes epidylia ,& ornamenta eorum collocauerunt , Sc ita ex eo argumento uarietates egregias auxerunt operibus, Item funt aliae eiufdem ge neris hidoriae: quarum notitiam A rchitedos tenere oportet.
  - Ex f itruuianis uerbis: quorum interpretatio facilis efi, occafionem capere poffumus non iniucundam, cum mens erit in gratiamprincipum adificia ornare eorum fhtiorum memoria 3 qua decus iUis, contemptum 59 hoflibus,exemplupoyteris parant, none egregiifitb trabibusfiubietii Scytha ponentur barbarico habitU3capite circundatoicum de illius uitioria mommentu relinquendum effet f fed hac inuentioni prudentis tribuenda funt. Quomodo autem matrona illa 3 qua Caryatides dicuntur, fub oneribus collocarentur non declarat Fitr.Atba neus loco quodam uidetur innuere eas finiflra manu fublata ad pondus, altera deietia ftetiffe. puto ego plura Caryatidum genera fuiffe :& muliebres flatuas a primis illis Caryatidas fuiffe nominatas, notat Hermolaus meus in cafligationibus Vlimanis Cap. quinto libri trigefimi fexti urbem Caryam a Taufania multitudinis uo-cabulo Caryas pronuntiari, Stola ueru longa, & demiffa ueflismatronarumpropria. de Taufania Thucydi des libro primo Spartanum Cleombroti filium Graecorum ducem dicit. Tlutarchus ex Cliterno AgefilahTau-fanias in Laconicis eius Taufania genus recenfet, & Cleombroti effe dicit, & in Archadia narrat eum fubfe-qumtibus facinoribus benmeritifie Gratia nomen amififfe, prodidit enim auro Gracos &fame in templo Mi 6e
  - nerua
- p.8 - vue 28/393
- - ? K, I M V S. 9
  - nerua adicalcha perfequente patre &. lapidibus fores templi obttruente confumptw ejl, mater autem Anchi
  - thea ipfum injepultum tacerepermifit.. Solebant uittores Graecorum, ubipugnauerant detruncare arbores:,
  - ornareq; illas boftilibusjpolijs: trunci eo modo ornati, trophaa dicebantur. Cum uero Lacademowj memor-
  - riam egregijfaftifub Taufania in Terfas conferuari uelTent, ex uenditis hoflium jpolijs; qua manubia diemr- ' ,/ja ^ > .
  - tur, & ex toto prada corpore porticum egregiam conttruxere. de qua Taujanias in Laconicis ~Ab bisiorijs ' * ^
  - igitur ornamenta adijiciorum plurimafumuntur: quemadmodum & Vitr. multis locis uolumen ornat,ut in
  - jextoprimi, nono fecundi, primo fexti capite & alibi fapitts uidere pojjumus.
  - io
  - 20
  - 3®
  - 4®
  - C A A T I D E S.
  - t Ph-i losophia uero perficit Archite&um animo magno,& uti non fitarrogans,fed ftotmSt£aciI|p ' 3squus,& fidelis, fine auaritia, quod efl: maximum. nullum enim opus uere finefi.de, ^ caftitatc ficri poteft.ne fit cupidus, neque in munerib. accipiendis habeat animum occupatum: fed cum grauitate Iliam tueatur dignitatem bona famam habendo. HasC enim Philofophia praeferihit* praeterea derer rumnatura:quasgrasceaw^pAoj'^dicitur Philofophia explicat?quam necefie eft ftudiofus nouifie; quod habet multas, & uarias quseftiones, ut etiam in aquarum ductionibus in curfibus enim, &; eirr cultionibus, & librata planitie exprefsionibus fpiritus naturalesaliter, atque aliter fiunt ; quorum of-fenfionibus mederi nemo poterit, nifi qui ex Pilofophiaprincipia rerum nouerit, Item quicunque ‘Ctefibij,aut Archimedis libros ,& casterorum qui huiufmodi prascepta cbnfcripferu.nt, leget, cum his fentire non poterit, nifi his rebus a Philofophis fuerit inftitutus:
  - Tbilojbpbia,qu£.fapienti£ hocejlveri, <&boni jludiuejly&jpeculationem. rerum & actionum uitaad-minijlrationem continet: utramque haher&Architeftm epotyep, nam ex illa quid fcivt:, ex hac. quid agere
  - debeat,
- p.9 - vue 29/393
- - IO
  - L 1 B t \
  - debeat, dignofcet. Thilofophia igitur perficit Arebit e ffumjdefi oflehdit quomodo uirtutem morum indipifea tur: poftea declarat quibus rebus huiufmodi vita norma adhibeatur, & inquit, f animo magno, \ tum in magnis rebus aggrediendis, tum in iniurijs contemnendis: quoniam uero animi magnitudo contemptum quen-dam aliorum,&feueritatemquandam, & arrogantiam imitari uidetur : ideo fit Urchitettus animo magno fine arrogantia: qua uitium e fi ueritati aduerfum: quando quis fibi plus debito attribuit; fit facilis ad au-diendttm;&ad remandendum quaftionibus imperitorum cum lenitate: & in tolerandis eorum defeffib. quo-
  - ? Z \ S C T T I V I.
  - io
  - 29
  - <3?
  - 4p
  - miam vero in facilitate periculum eft>ne m res iniufias labatur, f ideo fit aquus f tanquam proportionis magi fter,& in equitate etiam fidem™ confulend0 ofiendat. non fit auarusin accipiendis muneribus, & cupidus in optandis. hac curri habuerit idrchiteftus, cumgrauitatefiiam tuebitur dignitatem; famam confeque-tur,&indepta uirtuie ab omnibus honorifici fufiipietur. Quare citin Vitr.in fe uiderit, quam pulchrum fit harum rerum dicus, & deformis uitiorum macula, pluribus in locis oflendit, fe pluris fhcereueritatem,qudm diuitias,gloriam quam commoda,deteflaturq; arrogantes, auaros, & affentatores jLrckitettos. Quod igitur Jpeffat ad uirtutem morumhaUenus abfolatum eft. quod uero ad reru fteculationem pertinet ibiabfoluitur, ^ Praeterea de natura rerum, qux Graece Phyfiologia dicitur. Tars altera naturalis Thilojb- phia hiftoria, altera fidentia eft, Hiftoria eft ftmplex rerum narratio, qua d natura in mundo fiunt, uel admiratione, uel iudicio quodam , & aftimatione adbibita. exemplum ex Tlinio fimitur. qui ab ipfo mundo incipiens ccehm, elementa,quicquid ex elementis conficitur, regiones,metalla, lapides,plantas, animalia,homi-nes,hminumq; inuenta fumma proprietate ac breuitatepercurrit. Scientia eft cognitio caufarum, & principiorum , rerum omnium,qua natura conflant. hanc mirabili ordine,& dofitrina confcriptam reliquitidrifto-telesttam hiftoriam, qudmfidentiam utilem ejfe jLrchitetto Vitr. dicit,& utramque fe babuijfe profitetur (ut confiat cap.q. primit ubi agitur de rerum principijs, & infecundo fecundi, & in oBauo libro,multisque alijs locis, vbi de aquarum librationibus trattatur, de natura item animalium, lapidum, arborum, uocis, auditus, uifus,& aliorum natura 6perum.)quid uero fint jpiritus naturales, expreffiones, libratmes,drcui- . tioties,& huiufmodi conftabit oUmo-Ubro 3 & $e\4nhmede, & Ctefibio alibi •
  - Muficen
- p.10 - vue 30/393
- - II
  - T ^ I M V S.
  - Mv s i eitf autem fciat oportet, uti canonicam rationem, & Mathematicam notam habeat, pra-rerea Baliftarum, catapultarum, fcorpionum temperaturas pofsit rede facere, in capitulis enim dextra, ac finiftra funt foramina, homotona, per quae tenduntur fucculis, & uedibus e neruo torti funes , qui non praeluduntur, nec praeligantur, nifi tinnitus ad artificis aures certos,& «quales fecerint# bracchia enim quae in eas tenfiones includuntur, cum extenduntur «qualiter, & pariter utraque plagam emittere debent. Quod li non homotona fuerint,impedient redam telorum mifsionem.
  - Item in Theatris uafa «rea qu« in cellis fub gradibus mathematica ratione collocantu r,& fonituu di-fcrimina;qu«gr«ceM£«* uocantad fymphonias muficas, fiueconcentus componuntur diuifa in cir-,JO <rinationediateflaron,&diapente,&diapafon,utiuoxfcenicifonitus conueniens in difpofitionibus fada cum offenderit auda cum incremento clarior, & fuauior ad /pedatorum perueniat aures. Hy-draulicasquoque machinas,&c«tera , qu« funt fimilia his organis,fine muficis rationibus efficere nemo poterit.
  - Hoc loco utilem effe Orchite filo Muficen oftendit Vitr, tam praxin. quam ffeculationem comprehendens: quod duobus illis uerbis innuit, f Canonicam, & Mathematicam. | canonica enim ad aurespertinet:quem- ^ *
  - Admodum optici ad oculos, fumitur autem d Muficis tanquam fundamentum artis, eaq; ipfa efty qu& altitudines, & longitudines uocum metitur > commenfus aUtem durationis, & temporis Grjeci rithmus, latini riu- ******
  - merus appellatur, altitudinis uero & interualli menfura melos, fimi cantus dicitur , hafetautem canonica JVX e U> , alteram partem ; 'qua metrica nomiuatur: efi enim ars componendorum carminum, quipradittarum menfu- /yu rarum effeBus funt in fyttabis, <&mdiBionibus;ars iucunda ualdi3& humana naturafoda, ( canonica,jiue regularis dicitur., ut inquit Boetiusl) quoniam non omne mdiciumfenfibus concedendum ett, quoniam falluntur , &leui offenfione fapius immutantury licet prius occafionem a fenfibus de fumamus, ideo fit, ut uis &perfeBio notitia in ratione collocetur: qua cimi certis regulis, quafi praferiptis obfirmat a fuerity nos errare amplius non permittit, ideo canonicay &regulata dicitur .Mathematica uero eB, qua nulla ratione fenjuum habita indicijfacultatem jpeculationi concedit, propofit umbrationem harmonia modulationis, & generum, permixtionisq; inuefiigat. atque altius fujpiciendo calorum concentum* atque anima fymphoniam jpeculatur: fed nos hac omnia libro quinto dilucidius explicabimus.
  - Praeterea Baljftarum, Catapultarum,Scorpionum temperaturas pofsit rede facere.
  - Mlius itemmufica ufus in quarundam machinarum,contentionibus & temperaturis, de quibus libro \de-cimo cap. decimo oBauo. nec opus initio omnia afferre; quafuis locis .diligentius ,& utilius explicabun-,
  - * turffatis efi illud eandem haberi rationem, & comparationem interfimos, qua habetur inter ffatia. cumigi-
  - tur utrumque machina brachium aquali longitudine menfura, eB * funis quoque, qua contenditur [aqualis erit, utriufque etiam partis fionus aqualis: quare & contentio, & temperatura aqualiter tela mittet, hinc efi illudyquod dicit Vitr.loco fupracitato. f Deinde anfarudentum inducuntur perforamina capitulorumy& in alteram partem traijciuntur, deinde in fucculas contjciuntur, inuolumturque ueBibus,utiper eas extenti rudentes cum manibus fiunt taBi,aqualem in utroque fonitus habent rejponfum.tunc autem cuneis adforami-> na concluduntur, ut non poffintfe remittere, ita traieBi in alteram partem-eadem ratione ue&ib.per fucculas extenduntur, donec aqualiter fiohent f homotona hoc loco dixit , ita cuneorum conclufionibus ad fimi tum muficis auditionibus catapulta temperantur, nosfuccularum, ueBium, aliorumq; infirumentorum de-ficriptiones, & rationes decimo libro explicabimus.
  - 4° Ite m in Theatris uafa «rea, qu« in cellis fub gradibus Mathematica ratione collocantur.
  - Maximus quoque hoc loco Mufitca ufus efi in his uafis conficiendis, ponebantur enim in circuitione Theatri fub cellis ordine quodam, & muficis rationibus, quas Mathematicas Vitru.uocatconuenientia inter fe, unde & claritas uocis, & concentus efficiebatur: quorum artificium libro quinto cap. proprio expeditur% ibi etiam copiosi de fymphonijs, & degeneribus modulationum traBatur.
  - Hyd ravlic as quoque Machinas,& c«tera, qu« funt fimilia his organis fine muficis rationibus efficere nemo poterit.
  - De machina hydraulica lib.decimofuftus traBatur tertio decimo capite.erat enim machina:qua aqua agitatione , & ffiritus impulfione fiftulas fonum edere cogebat: horologiorum quoque machina quadam,& haurienda aqua hydraulica, uocantur; quod & nono,& decimo libro erit manifefium, ubi diligenter om*
  - 50 nia deferibemus.
  - Disciplinam uero medicin«nouifle oportet propter inclinationes coeli quas graci dicunt , & aeres locorum, qui funt falubres, aut peftilentes, aquarumq; ufus 4 fine enim his ratipnib, nulla falubris habitatio fieri poteft.
  - Ccelt inclinationes, a GrecisKhlfMvta dicuntur, funt autem coeli ffatia inter duos aquidiBantes circulos ex temporis , & horarum interuallis defumptos,de quibus etiam nono libro fatis aperti dicitur, fexto item cap. primo. Medicina vero opus efi JbrchiteBo, cuius non ignorans fuit Vitr. nam & de locorum falubritate in primo,& de regionum proprietatibus infexto, & de aquarum qualitatibus in oBauo, & de naturis herbarum, & animalium paffim traBat: quemadmodum legentibus inotefcet.T.fi autem medicina fcientia rerum fa* lubrium,mfalubriim,& neutrorum Galeno tefie in contemplatricem, & praBicem diflinBa,cum altera 60 fcientiam ofiedat demonftrando res naturales, non naturales, prater naturales,morbos, caufas,accidentia, &
  - figna
- p.11 - vue 31/393
- - ii L 1 B E
  - figna altera methodum curandi oflendat, uiffu, medicamentis, manu, qua omnia diligentifiime a medicis traffata funt.
  - Ivra quoque nota habeat oportet ea; quxneceflaria funt xdificijs communibus parietum ad ambitum ftillicidiorum, & cloacarum, & luminum, item aquarum dudiones & extera, quas huiufmodi funt, nota oportet fint Architectis, uti ante caueant, quam inftituant xdificia, ne controuerfix fadis operibus patribus familiarum relinquantur .&ut legibus feribendis prudentia caueri pofsit,& locatori ,& condudori. namque filex perite fuerit lcripta,erit, ut fine captione uterque ab utroque liberetur. "
  - Declarat hoc loco Vitr.eampartem, quam fitpra dixit pertinge ad fidelitatem & aquitatem ^irchiteffi: 10 dico igitur eam philofophia partem, qua reffi uiuendi normam praferibit de diuerfis bonorum generibusper-tr affar e, inter qua morum uirtus in ratione pofita, uel in ea parte, qua rationi paret collocata efl, ubi de af-feffibus humanis agitur, de anima uiribus, in quibus infunt affeffiones, de habitibus earum facultatum ,fiue medij,fiue extremi fint, de libera uoluntate, de eleffione, de confilio, de appetitionibus , in quibus cupiditas ineft, & iracundiaitraffat de ijs, qua uirtutes cum non fint, uirtutum initia, uel imitationes, uel fimiiitudines funt. propter qua homines fibifaciunt fatis, poftea proximos intuentur, tanquam fica familia,aut uniuerfiead-minifirationis partes, in familia uero domini & ferui, mariti & uxoris, patris & filiorum officia quarit, ordine, & diftributione, & ufu omnia ornat, fed in ciuili,&publica admimflratione fine unoffiue pluribus agatur,fapientes profpicit efferationis loco in T\ep. milites iracundia, artifices cupiditatis, ex prudentibus duces, magi$lratibus fac er dotes, fenatores, indices creantur. in quib.ciuilis ratio innititur; ab ipfis enim con- zo duntur leges, & obferuationes earum proficifcmtur. nam nil aliud efl ciuile ius, quam quod, a fingulis duitatibus expropofito fua adminiflrationis fine conffituitur. cuius fumma ex pande ff arum libris, unde & nomen deduffum, colligitur; unde jub primo titulo principia, fubfequentiiudicia,fub tertio Ifes continentur, inde Hypothecationes, te ff amenta, cum ijs, quaadteflamentapertinent: pofiea multi poffejfionum & bonorum tituli continentur; operum nouorum nmciatior.es, damniq;infeffi, & pro adificijs dilapfis, & eorum infidijs,
  - & de aqua pluuia arcenda, de publicanis, donationibus, manumiffionibus. Liberaliq; caufa, tum de domini'j, & poffeffionis acquifitione, deq; his., qui iudicati, uel in iure confeffi funt. de bonorum detentionibus,& ne quid in fraudem creditoris fiat,interdiffa, exceptiones, temporumprolixitates, & affiones, ultimo fiipu-lationes, fidciuffiones, acceptilationes, & titulos illos ad municipales,de decurionibus, &muneribus, de publicis operib. nundinis,pollicitationibus,cognitionibus,cenfibus,uerborum fignificationibus , iuris regulis, fed quid omnia recenfeo; quid adducampontificium ius? cum fatis plus iuflo fortaffe ea fint diffa. .Architeffo in- * terim ea necefjaria; qua ad euitandas lites, & contentiones pertinent. arbiter enim fiepi, uel confultor locationum , & conduffionum efl Architeffus : quare iuris peritum,&prudentem efje oportet,funt & communes parietes, & ftiUicidia,& cloaca , & lumina: quarum rerum ratio ita abfoluenda, ut nullum damnum proximis inferatur , id legibus cauetur, eas leges dignofeere opus efl, ne iniuria, damnum, uel incommodum cuiquam afferatur.
  - Ex Aftrologia cognofcitur oriens, occidens, meridies, feptentrio , & cceli ratio, xquinodium, folftitium, aflrorum curfus: quorum notitiam fiquis non habuerit horologiorum rationem omnino fcire non poterit.
  - Inter pracipuas Architeffurapartes, una efl, qua Gnomonice dicitur, qua ad radios, & umbras pro ho-rarijs conficiendis pertinet; iucunda, & commoda quidem pars illa quemadmodum nono libro continetur, ubi “ &\alia quoque pars expeditur, qua ad Anaphoras, & intemalla fyderum, & Jlellarum fpeffat: licet om-mittantur illa, qua indicia continet, & geniturarum rationem, qua curiofis relinquitur .non enim minus dubia, quam inutilis efl: ad gnomonicen igitur referenda efl Architeffo notitia aftrologia, quam habuiffe Vitr. fatis apertum eff ex nono libro.
  - Cvm ergo tanta hxc difciplina fit condecorata, & abundans eruditionibus uariis, acplurjb. non puto poffe iufte repente fe profiteri Architedos], nifi qui ab xtate puerili his gradib, difciplinarum lcandendo, fcientia plurium literarum,& artium nutriti peruenerint ad fummu templu Architedure.
  - Enumerauit haffenus qua funt neceffaria jtrchiteffo, rationem deinde cur ita fit exponit, nunc animad-uertendmn praceptum, ex diffis affiert, nonpoffe repente yArchiteffum prodere quempiam: fed oportere, a teneris affuefeere,fiquis ad fummum Architcffura apicem peruenire notuerit: quam uero uerumfit nihil effie prius laudandum, quam quid fit cognitum habeatur, manifestum efl ex his, qua haffenus diffa funt. nullus enim digne Orchite ff uram laudare potuiffiet, qui & uim, & proprietatem illius ante non cognouiffiet, & fi inepti id aggreffusfuiffiet; aut id agere nefeiuiffet; aut fides illi non fuiffet adhibita, ac tandem cum ab eo ratio quafita effet, uel aufugiffet, uelfibi contrarius, tanquam ignorans fuiffet. <At experiamur modo nos an cum dignitate ±Architeffuram commendare poffimus. maxime certe, ac primum cognitio, inde experientia nobisperfequenda efl.nam cognitione,& iudicioArchiteffuramerito cum fapientia,& prudentia conferri potefl; exercitio autem & opere inter artes tanquam heroica uirtus elucet., diuinum Jane efl rerum caufas, difciplinas pulcherrimas, abfhrufas rationes dotirinarum explicare. *Admirandum uero rudes homines ad cultum, & difciplinam c ongregare, fecuros, & tranquillos manibus, & munitionibus tueri, & pofiea quadam ni natum illata rupes & faxa demoliri, montes perfodere, miles implere, paludes cxficcare, naues con- <Sa
  - finiere,
- p.12 - vue 32/393
- - T X I M V S. 13
  - firuere, fluminim curfius dirigere, portus munire, pontes traijcere. ac demum naturam ipfiam uincere in his rebus, in quibus natura nos uincit, immania pondera leuando ponderibus adiefitis: ac demum innato atemita-tisdefiderio parte quadam fatisfhciendo,prouincias, regna , & orbem denique mutierfum exornando: quare fit, ut de jLrchitetlura multa animo potius, qukm oratione confequipojjimus.fed ne uideatur immenfum illud, ac prope infinitum quod Vitr. dicit, tantam do8rinarum,&artium uarietatem habere debere ^irchiteHum. ideo ponitur hic ea quxfiho, qua praficribitur quatenus earumfidentiarum notitia fit habenda,inquit igitur.
  - At fortafle mirum uidebitur imperitis hominibus polle naturam tantum numerum do&rinamtn perdifcere,& memoria continere,cum autem animaduerterint omnes difciplinas inter fe coniun&io-t Q nem rerum, & communicationem habere, fieri pofle faciliter credetur:Encyclios enim difciplina, uti corpus unum ex his membris eftcompofita. Itaque qui a teneris xta^IBus eruditionibus uarijs in-flruuntur omnibus literis agnofcunt eafdem notas, communicationemq; omnium difciplinarum, & ea re facilius omnia cognofcent.
  - Obijci Vitruuiopoterat, fieri non pofifie homines tot dificiplinis, <jrficientijs injlrui pofle, earumque memoriam continere quot fiuperius enumerauif.namque rei effetius iUe non datur,cuius nuda caufiaproflaripotefi,et, ideo tot fidentias hominem perdificer e, earumque memoriam continere non pofifie, quia ratio e$r caufia dejicit. I{atio autem efl anima uis impotens, & imbecilla,qua & multitudine & amplitudine rerum obuuitur. J^e-fifiondet Vitruuius. id fieri pofle cuius modus efl aliquis, ideoq; homines tot fidentias adipifici & memoria commendare pofifie, quia non fiolum,eius rei modus fit aliquis, fied etiam idem modus efl facilis <& expeditus. , nam cum fidentia omnes communitatem quandam rerum inter fe habeant, & quibufidam fimilitudinibustan-2,0 quam in orbem concludantur, fieripotejl, ut qui a teneris annis in illis fe exercuerit eam fimilitudinem ,& communionem agnofcat,deq; fimilibus rebus idem iudiciumfhciat,quare terminus efil? & fobrietas quadam ( ut ita dicam) fidendi, quoprafixo commodi omnium,uel plurimarum fidentiarum participes fieri pofifiumus. Interim reprehenditur Tythius ArchiteUus,qui hos terminos non agnouit cpofilea confirmatur fiententia Vi-truuiana exemplisrationibus accommodatis.
  - Ideoq ve dc ueteribus Archite&is' Pythius, qui Prienae aedem Mineruae nobiliter eft Archite&a-tus, ait in fuis commentarijs. Archite&um omnibus artibus, & doctrinis plus oportere pofle facere , quam qui lingulas res fuis induftrijs, & exercitationibus ad fummam claritatem perduxerunt. id autem re non expeditur, non enim debet, nec poteftefle Archite&us Grammaticus uti fuerit Ari-, 30 fl:archus,fed non agrammatos,nec Muficus,ut Ariftoxenus, fednon Amufps,necPiftor,utApel-r les, fed Graphidos non imperitus, nec Plaftes quemadmodum Miron, feu Polycletus, fed rationis Plafticse non ignarus, nec dcnuo medicus, ut Hyppocraces, fednon aniatrolqgitos, nec in caeteris doiftnnis fingulariter excellens, fed in his non imperitus: non enim in tantis rerum uarietatibus, elc gantias lingulares quifque confequi poteft,quod earum ratiocinationes cognofcere,& percipere uix cadit in poteftatem . Nec tamen non tantum Archite&i non poflunt in omnibus rebus habere fummum effe&um, fed etiam ipli, qui priuatim proprietates tenent artium, non efficiunt > ut habeat ortmes fummum laudis principatum. ergo fi in fingulis do&rinis finguli artifices, neque omnes , fed pauci aeuoperpetuo nobilitatem uixfuntconfecuti,quemadmodum potefi: Architedus, qui pluribus artibus debet efleperitus non idipfum mirum,& magnum facere,nequid ex his indigeat, fed etiam, ut omnes artifices fuperct, qui lingulis do&rinis afsiduitatem cum induftria fumma praeftite-runt ? igitur in hac re Pythius errafleuidetur, quod non animaduerterit ex duabus rebus*
  - Rationi confientaneum magis efl, hominem unum pofifie ad unius alicuiusfidentia apicem peruemre, quam ptultarum, rarius tamen hoc euenit. Quare fit, ut cum non accidat, quod rationi magis confientit, neque illud euenire poterit, quid aratione magis longe abefl. Quare hac in re Tythius errafle uidetur,qui affir-mauerit lArchiteffum plus pofifie praflarc, quam finguli pr astantes artifices in flua quifque arte: nec oblitus efl Vitr. eorum, qua fiupra dixit. In omni re, & pracipue in^ArchitefluraJpe flari duo illa debere: quod fi-gnificat, & quodfignificatur ; unde hac diflinflione Tythio repugnat: modefild tamen, dum inquit, £ igitur in hac re. \ Sed non in alijs fi exceUentiflimus enim erat Urcbiteflus ) Tythius errafle-uidetur,, non dixit errauit,addiditq; rationem f quod.nonanimaduerterit} & reliqua.in uerbisautemuidetur Vitruuius feip fium exponere quid per literas,graphidem, & huiufimodi alia uerba intellexit. Grammaticen enim & Tiflu f ° ram intellexit . fied leuiora hac.
  - Qvod non animaduerterit ex duabus rebus lingulas artes efle compofitas ,,exopere, & exeiusra-tiocinatione. ex his autem unum proprium efle eorum, qui fingulis rebus fiint exertitati ideft operis effedus alterum coc cum omnibus dodisideft ratiocinatio, ut Medicis, & Mulicis , &de uenarum rithmo, & de pedum motu, & fi uulnus mederi, aut aegrum eripere de periculo oportuerit, non accedet Mulleus, fed id opus proprium erit Medici. item in organo hon Medicus, fed Muficus modulabitur , ut aures fuam cantionibus recipiant iucunditatem.
  - T^ulli dubium, quodfi quas efl memor eorum, qua fiupra ditta fiunt i\quin intelligat, qua hic dicuntur ,fied fi non admodum perceperit, quid fabrica fit ,& quid ratiocinatio, quid res fignificata, quid fignificans, ani-, maduertatmodo ad ea, qua nunc afferuntur, & exemplis multis confirmantur, & omnia percipiet, uide* bitqi communionemfidentiarum, &fimilitudinem dottrimrum. T^am primo oHenditur communicatio, &
  - ^ B confenfus
- p.13 - vue 33/393
- - L IU E ^
  - confmfus duarum fcientiarum inter fe, mox multarum, Mufice,medicinaq;fcientis, uel artes furit. Medici munus efl fanitatem inducere ubi noneft, aut conferuare ubi esi, Mufici quatenus Mnfici esi modulando au ditoresdeletfare, bis muneribus diferunt, fed quibufdam rationibus conueniunt inter fe, conuenientia ex communi quadam regula pro ficifcitur: nam dum Medicus confiderat elationem, & deprejjionem arteriarum, grpulfus, uelocitatem, & moram, aqualitatem, & insqualitatem, cum Muficis ratione comenit,Muficus enim eafdem res in uocibusjpeculatur: nam uelocitas, tarditas, altitudo, depreffio, squalitas, & huiufmo-di communes termini fimt, qui ad res multas diffares accommodari poffunt, ideo nullum efl incommodum artifi ces in rationibus confentire, qui poflea in operibus funt differentes. idq; oritur ex uiprincipiorum, qus cum communia fint, & uniucrfalia, abfque ullo dfcrimine res multas amplethmtur . equalitas igitur tempori,
  - loco, numero, magnitudini aptari potefl. idem iudicium de reliquis; nil igitur mirum, fi ratio eadem plures i o iuuat artifices, qui in operibus diuerfis diffentiunt, aliud enim ratio, aliud esi opus, ratio doffis, opus expertis tribuitur. Angulos facile coalefcere a Geometria fumit Medicus, circulum non item. hinc ea ratione ducitur , ut uulnera, qus in orbemtendunt, difficillims curs iudicet, angularia facile fanet. \At fi uulnus mederi oportuerit, non accedet Geometra, fed Medicus.
  - . Simi jliter cum Aftrologis,& Muficis eft difputatio communis de Sympathia ftellarum, & fym phpniarum in quadratis, & trigonis, diateflaron, & diapente:cum Geometris de uifu quiKoyosJwTiffij appellatur, casterisq; omnibus doctrinis multas res , uel omnes communes funt duntaxat ad difputan-dum, operum uero ingreflus, qui manu,ac tractationibus,ad elegantiam perducuntur,ipforum funt»qui proprii una arte ad faciendum funt inftituti.
  - Cum Mftronomi fibi proponant offendere qua ratione coelestia illa,ac lucentia mundi corpora confentiant in zo ter fe, conjpirentq; in demittentis ad centrum uirfutibus, & inffuxibus, felegerunt quafdam figuras Geometricas inter fe ratione, comparationeq; rejfondentes, triquetram, quadratam, exagonam. In his admirabiles rationes, & uires inuenere. Quod ut manifeffum fit, lucidius explicabo. cingulorum menfurs, & comparationesfumuntur ex parte circumferentis,qus illis angulis continetur .maiores funt anguli, quorum lines maiorem circuli portionem ampkftuntur, minores, qui minorem. \Antiqui prsterea rem omnem integram diuiduam, & menfurabilem uocabant Mffern; quem duodenas in partes diuidebant, has uncias nomina bant. unapars uncia dicebatur, dusfextans; nam fex uicibws bins Idffern conflituebanp , ires quadrantem uocabant,duodecim enim ex tribus quadrantibus efficiuntur: quatuor uerfa uice trientem: quinque quicun cem nuda rationehabita ad affem, quoniam nulla quinarij affumptione affis perficitur. Sex uero femiffem, quajfdimidiatum affem dicebat: feptem feptuncem, eadem ratione,qua dixere quincuncem, 0B0 bejfem, duas 3 o enim fenis addebant, nouem dodrantem, decem dextantem, undecim, deuncem, quoniam nulla erat earum partium multiplicatio, qus affem perficeret, nam femel fumpts non accedebant ad fummam:pluf.es, ultra af femperueniebant, his flabilitis fingamus quadrantem circuli in duodenas partes effe diuifum, qualium totus orbis efl quadraginta offo. re ffus,& aqualis quadrantis angulus duodecim occupabit .'trigoni fexdecim: exagoni oflo. quadrati igitur angulus, quoniam reffus eft, integerq; dicetur Mffis, Trianguli, quoniam maior tertia par te, quemadmodum in diagrammate uidetur, femel continebit reffum, & integrum, & amplius quadrantem, hoc eft , partem tertiam, & inter hos duos angulos ratio fefquitertia cadet. exagoni uero angulus, quoniam dimidio minor efl angulo trigoni ( oBo enim partes continet, ex fexdecim) ideo adipfum com paratus angulum exagoni oftendet rationem duplam, fed inter quadrati angulum, & exagoni eft proportio Jefquialtera 3 qus fit, cum quid integrum continet, & amplius dimidiam partem, quemadmodum otto pars 40 beffalis continetur ab affe femel, & trientem : & hoc eft, quod ad \Aftrologiam pertinet in figuris, affeBi-busqjjyderum confideratm ? &)rympathidhoc eft confenfu. quod uero ad Muficen ffeciat illud efl, quod
  - Muficm hmujmodiproportiones, & concentus confiderat, fed non in figuris, utrum in uocibus,& cartcrri interuallis; harmonia efl uocumdiftantium iucundus concentus. ex his fmplices quidarpfunt, quidam com-
  - fiiYit. 'JiGir/fJ
  - vnrmabula compofitormfunt, difdia- 60 paffon,
- p.14 - vue 34/393
- - T ^ l M V 5. if
  - paffion, diapafon cum diateffiaron, & diapente diapajfon. Blatio horum nominum fuo loco explicabitur Mufi ci Arithmeticis nominibus uti noluerunt: Sed dupla loco diapafon, fefquialtera diapente ,fefquitertia diatejfaron uti noluerunt. caufa fuo loco reddetur. neceffie uero e fi, ( modo iucundiffimi ad aures pertinere debeant foni , & uoces:) ut intergrauem, <& acutum fonum proportio cadat: fimile quid in siellarum confen-fu ineffe opus efl, ut earum in terris uirtus efficacior fit. B^egulx. igitur Arithmetici efficiunt Muftcam, & Aflrologiam inter fe conuenire: quoniam proportio & comparatio communis efl omnibus rebus: quafub men Juram, numerum, & pondus collocantur. Sed Geometrica regula, qua ad Opticen transferuntur ,& ad ea qua in calo uidentur, ab Aflronomis fumuntur, quatenus ij rationem reddunt radiorum, & afpeBuum, & j 0 interuallorum . bine efl quodAftrologia non folum cum ipfa Mufica, fed etiam cum Geometria communionem habeat, quatenus Optice ab ipfa Geometria lineam fumit, qua radius efficitur j cum uifus additur: qua igitur difta funt,his injrafcriptis deferim inibus innotefeunt.
  - Ergo fatis abunde uidetur fecifTe, qui ex fingulis dodrinis partes, & rationes earum mediocriter habet notas eas, quae neceflariae funt ad Architeduram, uti fi quid de his rebus, & artibus iudicare , & probare opus fuerit, ne deficiatur.
  - Huiufmoditerminusmodus efl inperdifcendis totfcientijs,&difciplinisfed quonid fupra diBum efl\non enim debet, nec poteH ejfe ArcbiteBus Grammaticus, ut AriHarchus f reliqua , ideo hic declarat illud, non debet, inquiens.
  - Qvibvs autemnatura tantum tribuit folertia»,acuminis,memoriae,ut pofsint Geometriam, 10 Aflrologiam, Muficen,cseterasq;difciplinas penitus habere notas:praetereunt officia Architcdo-rum, & efficiuntur Mathematici: itaque faciliter contra eas difciplinas difputare poffunt, quod pluribus telis difciplinarum funt armati. hi autem inueniuntur raro.
  - licet ArcbiteBus diuino quodammunere perfeBe difciplinas confequipojfet, non effiet tamen ArcbiteBus uocandus ob eamperfeBionem: nam fic eruditus extra terminos ArchiteCtura egrederetur, & non quatenus ArchiteBus eas calleret, acpropterea ualidior Vitr. ratio fit contra Tythium AtchiteBum: quoniam primum oSienfum efl ab experientia illius opinionem infirmam effie:poHea ratione id fieri noupoffie comprobatum efl, ac demum etiam fi fieri poffiet,non effiet conueniens .fimilibus his argumentis Viato, Arifloteles, & Galenus uti folent, cum illi de oratoris munere, hic de iudicis officio loquitur. igitur hoc loco dicam rem maximi animaduertendam: fi quis igitur fciret, quibus terminis qmq; ars, uel\ fcientia clauderetur ,flatimque nofceret, fi quis extra eos exiret, proculdubio tot,& tam pulchras res inueniret, ut admirationi omnibus * effiet: nam qui rerum proprietates habet, & diferimina earum tenet, facile & communiones, & fimilitudi-
  - nes habere poteft. Sed rariores admodum funt huiufmodi homines. Tr ater eaflepe incidit difputatio deprin < cipijs alicuius fcientia,fiepe de ijs,qu£fub illis principijs continentur, nullus artifex de principijs fuis difputat contra ea negantes, modo in fua fcientia permaneat i nam cumprincipijs nihil fit prius, quomodo concludere de principijs aliquidpoteB; cum conclufio ex antecedentibusprofictfcatur? quod fi difjmtare uellet, extra terminos,^ limites flue artis egredi eum effiet necejje, conmunioremq; fcientiam , & ampliorem afeifeeret, qua probare poffiet ea, qua, de principijs. hinc Vitruuius dicit.
  - Itaqve faciliter contraeas difciplinas difputare poffunt, quod pluribus telis difciplinarum funt armati. hi autem inueniuntur raro, ut aliquando fuerunt Ariftarchus Samius philofophus, & Archi-ta Tarentinus,Philolausq; Apollonius Pergameus,Erathofthenes Cyreneus, Archimedes, &Sco-4° pinas ab Syracufiis, qui multas res organicas, & Geometricas,numero, naturalibusq; rationibus in-uentas; atque explicatas pofteris reliquerunt.
  - De his omnibus Tlinius 3 & alif, alibiq; etiam Vitr. cui: magis credendum efl: eat erum animaduertenda efl fequens argumentatio.
  - Cvm ergo talia ingenia naturali folertia non pafsim cunelis gentibus, fed paucis uiris habere con cedatur, officium uero Architedi omnibus eruditionibus debeat effe exercitatum, & ratio propter amplitudinem rei permittat, non iuxta necefsitates fummas, fed etiam mediocres fcientias habere difciplinarum ; Peto Caefar & a te, & ab alijs, qui mea uolumina funt leduri, ut fi quid parum ad Artis Grammaticg regulam fuerit explicatum,ignofcatur.Namq; non uti fummus Philofophus nec Rhetor difertus, nec Grammaticus fummis rationibus artis exercitatus, fed ut Architedus his literis imbutus 5° hsecnifusfumfcribere .
  - Maxima circunduBione ,& plena oratione concludit Vitr. quod ut. intelligatur ,fciendum eft,cum quis npla oratione uti uelit, ad circunduBionem fe uertit: efl enim circunduclio quadam orationis forma, qua diu fufpenfus legentis, uel audientis animus tenetur, priufqudm ad finem perueniatur: cum igitur alius fenfus requiritur, uti folemus huiufmodi particulis, cum, quanq, non folum, & alijs fimilibus, ex his pluribus utitur Vitr. in hac circunduBione, donec ad finem perueniat, colligatq; ibi.Veto Cafar abs te, & ab his, & reliqua. vlena autem, & referta oratio eiiargumentis, & rationibus:nam a rerum natura argumentatur cum dicit. Sed paucis uiris habere concedatur. Et ab officio ArchiteBi, cum dicit, { officium uero Archi-teBi omnibus eruditionibus l inde ab rebus ipfis, cum dicit \& ratio propter amplitudinem rei pemit-tat\ ac tandem fenfum colligit {Veto Cafar ab fle, f fimili orationis forma utitur Arifloteles primo Bfieto-6o ricorm, & efl pulcherrima referta, & plena & magnitudini orationis maximi accommodata. Ignofcen-
  - B & dum
- p.15 - vue 35/393
- - 16 L i B R 0
  - dum uero fibieffeVitr.petit,fitanqudmArchiteftus ea, qua ad Architefturam pertinent,ncn tanqudm Grammaticus, fijpetor, fummusq; alius artifex, explicabit: nam fuperius non ejfe necejfe dixit, ut A chi e-Uus ea ratione, qua Architeflus eft, ad fummam artium perueniat. Catorum uere ut Architeftus esi id pro fiteri debet, quodfequcntimodefta promifiioneJepraftiturum Vitr. dicit.
  - De Arcis uero poteftate quaeque infunt in ea ratiocinationes,polliceor, uti fpero,his uo-luminibus, non modo aedificantibus, fed etiam omnibus fapientibus, cum maxima authoritate me fine dubio pradiaturum.
  - ToUicetur & fabricam, & ratiocinationem, rem fignificantem, & rem fignificatam,rationem, & opus, cum dicit, £ non modo adific antibus,fed etiam omnibus fapientibus \ ideo abfque dubio cum authoritate 10 praftabit, quod pollicetur. nam tanqudm Architeftus fundamenta iaciet artis in iteris, efficacibus >utilibus,
  - & confentaneispraceptis. quodJlatim aggreditur .
  - 30
  - Gx quibus rebus oArchiteffura conflet. Cap. II.
  - ij Rchitectvra autem conftat ex ordinatione, quaegraece dicitur ,& ex difpofitio ' ne; hanc autem Graeci uocant,& Eurithmia, & Symmetria, decore> & diftribu-
  - tione, quae graece oinovojAa, dicitur.
  - ____ Quicunque attenderit ad ea, qua hoc capite dicuntur, & reUe illa perceperit, refti profiteri
  - poterit fe uim,, & naturam, proprietatesq; Architeffiira dignofcere: nam fex illa res, quibus constare Jlr-chitefturam dicit Vitr. illa funt, qua ad rationem eius pertinent, quarum habitus in mente Architeffi colloca tur :& demum fine quibus extra nihil habere formam poterit, & perfeftionem. Ars mentis habitus e fh atqui Architettura eft ars, mentis igitur eft habitus: fed habitus artis eft ordinare, difponere, distribuere,men furare, ornare, & decenter opera constituere, Architectura igitur his rebus conflabit: fed difficile, & inge-niofum eft harum rerum difcrimina internofcere, ac pulchrum esi facile ea explicare, ut intelligantur :nam multis uideri poteft idem pluribus de rebus attuliffe Vitruuium in earum diffinitionibus: ego autem quantum potero abftrufam, & reconditam rem lucide explicabo.fierum quadam per fe abfoluta , nulla aliarum rerum comparatione funt, & inteUiguntur: nonnulla hoc ipfum quod funt, & quod intelliguntur, aliunde acceptum ferunt, nec fine ratione, compar ationeve aliquapercipiuntur: homo, Lapis, Tlanta ,fuapte ui nituntur, fed ‘Pater, Dominus , praceptor, frater, amicus, aliud r efficiunt. Tat er enim ad filium, Dominus ad feruum, praceptor ad difcipulum, frater, amicus, ad fratrem, & amicum referuntur, in his, qua comparantur, & referuntur, termini funt quidam, nam eft unde incipias, & ubi definas in comparando, terminus unde incipis Stratum, & fubiettum comparationis uocatur, terminus in quem definis, finis appellatur. Tatris comparatio ad filium incipit ab eo, qui gignit, definit in eum, qui gignitur . Effe praceptor em ab eo, qui docet, in eum, qui difcit. idem iudicium defingulis. Hisftabilitisfapefit, ut comparationis termini pares habeantur,
  - & nulla fit ratio ut magis ab uno, quam ab altero incipias: quemadmodum inter amicum,fratrem, & focium interdum magni refert a quo incipias, & in quem definas: quoniam ratio difpar,& inaqualis eft, quemadmodum inter patrem, & filium, feruum, & dominmn,praceptorem, ac difcipulum. duplex igitur horum com paratio eft, paritatisfcilicet& imparitatis, hac retti percepta maximum habent momentum ad ea, qtm dicenda funt: nulla enim ratione alia feperaripoffunt , &intelligi qu£ a Vitruuio dicuntur. Cum igitur Vitru- 4° uius formauerit Architeffum ; tradlat hoc loco de forma, & habitu eius mentis, nam cum materies immota fit, & imperfe&a, nihil ex ipfa educeretur ,nifi forma, perfetfio inducerentur .forma autem in his rebus
  - pofita eft, qua fenario numero a Vitruuio comprehenduntur. operum duo funt fine, alter cum res abfoluta eft, &perfeffa, alter cum perfeffo opere utimur ex propofito. Domus iam adificata, & materiata, teClaq; finis eft operis, tempeftates uero i ardor esq; uitare, & domi teftofrui. Intentionis prima finis eft. Vt igitur ad operis finem perueniamus, necejfe eft, ( modo ratione uti uelimus )ut ordine quodam procedamus: idque duobus modis abfoluemus > uel partes rei ordinando quatenus partes, & magnitudines funt, uel quatenus res quadam funt qualitate aliqua affetta, prima ratione ordo ,pofteriori difpofitio ineft. Quoniam uero qualitas uel per fe confidcratur, uel ratione alterius rei, ideo fi ad partium reffonfionem conueniant, fymmetria, fi ad afpeffum Eurithmia ,fiadid quod decet, decor, fi ad ufum, diftributio erit, qua omnia ad formam, & mentis habitum Architefti pertinent .fummatim igitur hac repetenda funt.
  - 5o
  - Forma
  - 60
- p.16 - vue 36/393
- - ? ii .i m r s.
  - Forma uniuerfa omnium, qua ^
  - ruelinfe
  - arte fiunt confideratur. |
  - vel fecundu ordint accipie quantitatem 5 ^^atis.otimath
  - £ vel fecundum i
  - uel fecundum qualitatem: diffiefitio
  - 'uel comparata r^f‘Sum,ficEm;ytbmla. t jad id, quod decet ,fic decor. C. ad ufum, fic diftributio.
  - ISJosfingida dilucide interpretabimur.
  - Ordinatio, eft modica membrorum operis commoditas, feparatim, uniuerfaeque proportionis ad fimmetriam comparatio, Haec componitur ex quantitate, qua* Graece wocroW dicitur,'quantitas autem eft, modulorum ex ipfius operis fumptione, lingulis membrorum partibus uniuerft operis con-ueniens effetius.
  - Quoniam multis in rebus imenitm ordo, difpofitio ,decor, diflributio , gr reliqua, quafupradifta funt, Ideo non dubitamus affirmare, quin hi termini ampliores, gr communes habeantur, quiearatione,< qua pluribus rebus accommodaripojfunt, diffiniendiJunt,uniuerfalium enim uniuerfales oportet efie diffinitiones , gr uocibus miuerfalibus, grfufis explicari debent, cum uero eas quifque artifex ad res fibi fubieffas transferre uult ,prefiiores illas efficit, gr proprias artis fune ,\quemadmodumhoc loco a Vitru. fieri uide-mus in his rebus diffiniendis, nos primum in ipfa ordinatione, deinde in alijs id confiderabimus: certum eft ordinem communi, & ampla ratione gr fuapteui nihil aliud effe nifi cum res propria ratione proponit unum alteri, hinc eft, quod ubi ordo eft ante gr poft effe neceffe fit, ante uero grpoft funt communes,&amyli rerum termini: dixi autem propria ratione, quoniam multis in rebus ineflante & poft, in quibus nullus eft ordo, quoniam illud ante & poft, non ex propria rei natura oritur, nec effitas enim quadam,& naturalis rerum confequutio in ordine requiritur. quando igitur quod fisa natura, praecedere debet praecedit, gr quod fequi oportet, fequitur, tunc ordo proprie dicitur. Sed haec ratio umuerfalis eft, gr multis rebus accom modaripoteft: fedhanc JLrchitettus reddit prejjiorem, gr confragiorem, idem quifque artifex facit; ad ordinem enim, qui in fingulis artibus eft propofitus, quifque eam accommodat. Vitr. Ergo(inquit) ordinem effe cum in artificio, gr opere fua ui quantitas quaedam praeponitur, quaedam fequitur .folent enim artifices quantitatem unam praefumere ( quam modulum appellant) quae1'fit i ratio totius operis metiendi * Hac ratione ordinis diffinitio propria fiifia eft applicatione fcilicet communium, grmiuerfaliim terminorum', nulla enim de quantitate, de opere, de modulis mentio fkfta eft in umuerfalis ordinis diffinitione, quam nos attulimus, fed in uniuerfum diximus, rem in ordine praeponi quapraponenda eft, & fubfequi, ffitae fequi debet, fiue res iUa quantitas, fiue qualitas, fime tempus ,fiue aftio/fiue motio ,fme aliud fit. Et inhis pofitus eft fcientiarum orbis,& comunicatio,funt enim rerum plurium rationes eade.Ffigitur inhis, quafupra iecimus, fundamenta perfiftamus.Ordo eft in his rebus quae ad aliud 'referuntur, gr comparatio illa eft imparium gr ina-* qualium reru7n.Qu.0d in ordine fit relatio, manifefhm eft, nam id quodpracedit,ad id quod fkbfequitur,com paratur : quod uero comparatio fit ex earum numero, quae inaequales fmt, id quoque apertwn eft, nam fi omnes res aquales effentiamnon omnes effient, hinc ordo eftparium, gr diffiarium, aequalium, & inaequalium, dijpenfatio $Ordo ^(rchitefii circa quantitatem uerfatur.gr in quantitate ordo reperitur., qui admiuerftm opus gr quiadparles inferfe. comparatas refertur . Idq;inteUigendumeft hoc modoagr fi duplex ordo uide-twr effe,tamen nullibi reperiripoteft, ut ordo partium inter fe diftingudtur ab ordine partium ad uniuerfum:. duplex autem dicitur, quoniammente ac intelligentia feiungi, ac diftingui poteft utrimque a Vitruuioin eadem ordinis diffinitione comprehenfum uiderms. Ordinatio (inquit) eft modica membrorum operis commoditas feparatim, ideft moderata partium aptiludo. r rnth. moderari oportet quantitatem, quam fmimus, nam fi immodica effet, adparua membra menfuranda inepta effet,fi exigua nimisafferet incommoditatem dum frequentius affumeretur .commoda igitur effe debet ,gr apta : aptitudo igitur, gr commoditas in eo fita e fi, ut modo quodam temperet in magnitudine partem quandam, ut cum alijs conuenire poffit, in qua moderatione pars una procedere, altera fequi debet, procedit pars illa, a cuiusmagnitudine moderatio fumi-tur, fequitur pars; qua ea moderatione prafinitur: inordinatione igitur jLrchitefli ineft,gr ante,gr poft, qua differentia oppofitafunt, gr non aquales, ad communem tamen referenda funt terminum, is autem eft modus,gr ordo; quod igitur ad mutuas partium comparationes attinet, abfolutum eft. Quod uero Jpeffat ad uniuerfi operis rationem his uerbis explicatur. Vniucrfaq; proportionis ad fymmetrium comparatio. “Proportio eft rerum fub uno genere comprehenfarum comparatio: hac in jtrchitefturafit, dum certa ac pra-finita magnitudo fumitur ,qua partium omnium in opere magnitudines maderetur. Exemplum hoc eft Vitr. in tertio uolumine capite fecundo cum elegantem jpeciem templorum deferibit. hoc modo inquit.
  - Huius rei ratio explicabitur fic. Frons loci,qua-in ade conftituta fuerit,fi tetraftylos facienda fuerit, diuidatur in partes undecim femis,prater crepidines, grproietturas jf irarum: fi fex erit columnarum, in
  - B 3 partes
- p.17 - vue 37/393
- - jS i i b * X
  - partes decem & otfo; fi o&aftylos conflituetur, diuidatur in uigintiquattuor, & femiffem; item ex bis parti-bfisfiuetetraftyli, flue exaByli,fiueoffaflyliwa pars fumatur, eaque erit modulus, cuius moduli unius erit crajjitudo columnarum > intercolumnia fingula prater mediana modulorum duorum y & moduli quarta par-ijs 3 mediana infronte,&poftico fingula ternum modulorum ;ipfarum columnarum altitudo erit modulorum pBo 3 & dimidia moduli partis; ipa ex ea diuifione intercolumnia, altipudinesq; columnarum habebunt iu-jftam rationem, alibi quoque rationem Qoyicam ex 'triglyphorum difiribufione moderatur, ut in quarto. E ali* Harum quoque deformationem, in decimo ex foramine temperati ita in fmgulis operibus moduli rationem prius ajfumit, ex qua opus uniuerfum diftribuit. Ordo igitur efl inaqualitatis comparatio, qua ab certapra-miffaqt quantitate cpterarum regulatrice inter feacad opus integrum, comparatarum, quamenfurarum quendam re(ponfum quam fymmetria Qrpci uocant efficerefolet:bmc efl quod Vitr.fymmetnam oriri ex quan tate difiticommenfus enim effenon poteft,nifi multa adfint quantitates. Quantitas enim, qua grace rroa-ojUs dicitur, efl modulorum ex ipfius operis fumptione,fingulisq; membrorum partibus, uniuerfi operis ponueniens effeBus. ridetur Vitr. quantitatem in comparatione collocare , fed uult fymmetria uim potius, quam quantitatem ostendere.nel potius quantitatis efferam, nam quantitas moderata ex ipfius operis fumptionefidefl, propofito nobis genere operis, &prafumpta fpecie, quam exprimere nolumus, ex ea quantitatem moderemur, efficit, ut fingula membra inter fe, & cum uniuerfo opere conueniant.
  - DisposjTm yefo efl rerym apta collocatio , elegansque in cpmpofitionibus effeClus operis cum qualitate f
  - Difpofitio partes comparat non tanquam magnitudines, fed tanquam res fuo loco collocandas, non enim fat efl menfuram inuenire moderatricem omnium magnitudinum, fed opus efl etiam inuenire ordinem quendam eius rei, qua partes habet> non comparando partes tanquam magnitudines, fed tanquam res, ipfa propria pofi -tione, fituq- ordinandas. Diffcfit iocafu, neceffipate, & arte fieri folet, de artificiofa nunc loquitur Vitru.de altjs libro fexto hunc in modum, fTfluUa fdrchiteBo cura maior effe debet, nifi uti proportionibus rata partis habeant adificia rationum exaBiones. Cum ergo conflituta fymmetriarum ratio fuerit & commen-fus ratiocinationibus explicati, tunc etiam acuminis efl proprium, prouidere ad naturam loci, aut (pecicm, aut detrafiionibus,uel adicBionibus temperaturas efficere, uti cum de fymmetria fit detraBum, aut adieBum id uideatOr reBe effefomatum fic, ut in ajpeBu nihil defideretur. ^ilia enim ad manum fferies effe uidetur. alia in excelfo, non eadem in conclufo,diffimilis in aperto. In quibus magni iudicij eft opera quid tandem faciendum fit. f Vt in quinto uidemus Vitr. Chalcidicas bafilicis addere cum longitudo loci patiatur.&ali-f?i quoque proportiones permutat, ubi loci nec effit as ineft. de necejfitate autem apertius eodem capite,
  - Non puto oportere effe 4ubium» quin ad loeoprav naturas j aut necefsitates ; detractiones aut adieftiones fieri debeant. Haec autem etiam ingeniorum acuminibus , non folum doCtrinis efficiun-. tur, Igitur ftatqenda efl primum ratio fymmetriaruin,a qua fumatur fine dubitatione commutatio, deinde explicetur operis futuri & locorum imum fpatium, longitudinis, & latitudinis . cuius cum fe-. mei fuerit conflituta, magnijudo fequitur eam proportionis ad decorem apparatio, uti non (it con-. fiderantibus, afpe&us Eurythmi-ie dubius, ,
  - Ex praallegato loco pradiBarum rerum numerus , tds, & natura dignefcitur: eum adduxi, ut Vitruuium exponentem feipfum inducerem. Difpofitio igitur efl ordo quidamdemonBrans, quid, quo loco ponendum fit, ideo Vitr.dicit, lpfam effe aptam rerum collocationem, & nomine rerum intelligit partes operum,ut in adificijs funt atria,tablini, oeci, pinacotheca, triclinia, & extera conclauia; in arte gnomonica fitusfigniferi, finitoris, meridiani, aquatoris & exterorum circulorum collocatio: In machinis quoque difpofitio apta cernitur, quemadmodum in decimo deferibitur. Ex hac apta collocatione rerum oritur elegans effeBus operis in compofitionibus cum qualitate, qua nihil aliud efl, quam conupiientia quadam fitus partium, unde dextera fmflris, ima fummis,anteriora pofierioribus, paria paribus refpondeant. Elegans igitur, idefi fine impeditione diflinBus, & aptus effeBus efl difpofitionis, cuius oppofitumeft fiuperfluens,inconcinnitas, quemadmodum ordini confufio, ita ut dici flotefi ordinem,effe difpofitionem modulorum ad fymmetriam, & diffofi-tionem effe ordinem partiutn in loco» ln yoyum collocatione OrchiteBus treis habet ideas,&formas in mente priufquam opus aggrediatur, quas poftea exemplo deducit ad opus:una eB uefligij, altera frontis , tertia partium abfcendentitm:priorem uocant Ichnographiamquafiuefligij deferiptionem,fecundam orthographiam, quafi ereCtam rerum deformationem,poftremam fciographiam, de quapoflea dicemus.ex his,qua funt operum, f orma prius mente concepta, poftea in tabulis lineamentis expreffa elegans ille cffeBus operum,pro-ficifcitur.hinc Vitr*
  - Species difpQfitionis, qusegraecedicuntur.Ha?funt Ichnographia, Orthographia,Sciogra* phia ? Icnograj)hia efl: circini regulscq; modice continens ufus, in qua capiuntur formarum in folis flrearum defcnptipnes,
  - Ichnographiam noftriplantam uocant: folent adificaturi aut in tabulis,aut in p apyro deferibere ueftigium futuriadificij:in qua deferiptione circini, &vregulaufus maxime requiritur, quod uidebimus in deferiben-dis ueftigijs theatrorum, adium ftcrarum, capitulorum, fpirarum aliorumque operum tertio, quarto,quinto fexto libro: in Ichnographia efl ortus. In orthographia efl augmentum,in Sciographia efl operis per-fefliO) quibus in rebus ammaduertendum efl, idem ejfedebere quod crefcit, &.quod oritur, quemadmodum
  - in operibus
- p.18 - vue 38/393
- - T K, I M V S. <ic>
  - jn operibus natura,plantis,animalibus,^reliquis, namafblo omnia oriri debent &mfolido collocari.
  - Orthographi a autem eft erefla frotis imago modiceq; pitfta, rationibus operis futuri figura,
  - • Orthographia non minus frontis quam laterum ereftio efi fi quis uim uerbi confideret,omnis enim a uefiigio ereffa magnitudo iiixta operis futuri rationem defcripta orthographia uocaripoteft; Defcribuntur ergo & re rum frontes extima, intima, lateralesq; fecundum feciemoperis propofiti,fiue DOrico,fiue Ionico ,fiue alia genere uti uelimus. Sed Vitr. adfrontem refexit tanqudmad nobiliorem partem.
  - Item Sciographia eft frontis,& laterum abfcedentium adumbratio ,adcirciniq; centrum omnium linearum refponfus.
  - io Sunt qui legunt fcenographiam,idefi uniuerfi te fti deformationem: fed fi quis reffe confideret & diffini-
  - tionem Vitruuianam, & rem ipfam certe non fcenographiam, fed fciographiam legi debere ( ut etiam legitur ) uidebit. fciographiam Vitr. uidetur inteUigere adumbratamrerum imaginem, ita ut frons, & latera ap pareant, quodfi in area plana facere uelimus, neceffeefl ut ad opticen confugiamus, centroq; pofito oculi loco ad eum radios dirigamus * ita enim abfcendentias proieffurasq; partium cernemus .fed.hac lenia funt,qua uis iucunda, nec puto ita ejfe intelligendum', nam quafo quis ufus in aedificiorum dijpofitione erit huius adumbra tionis Magnum efi uefiigium operis defcribere,nam & partes quot, & qua, fint in eo fuis locis conficiuntur. longitudines earum, & latitudines ante oculos ponuntur .folum, & area menfuratur. qua omnia neceffaria funt ualde ,& utilia; pari ratione orthographia feciem operis ofiendit, altitudines metitur, uniuerfamque formam complebitur. qua etiam magni momenti effe cenfentur: fed quid adumbratio illa penfi habet in difofi b tione f certe non uideo quid optice in hac parte nos iuuet. Confiderandum igitur esi an in difofitione aliud fit quod aque utile fit prius mente concipere, deinde lineamentis deferibere, ac uefiigium', & ereclio, fand fi quid efi huiufmodi, illud effe puto, quoquo craffitudines parietum, proieburas membrorum, contrabionesq;, & profunditates menfuratur: nanque hoc ad fumptuum rationem maxime facit, atque etiam ad operis cognitionem : multos enim reperies, qui apte uefiigium deferibent, partesfuis in locis collocabunt ,vjdemq; iuxta operis rationem fi-ontem erigent, fed nefeient in omni ordine craffitudinem murorum, quod abfcedit, quod prominet pibura oflendere. quoniam fubtilffima ea ratio efi nec omnibus expedita, cogitatione, & iudicio ni titur: hancjfieciem , noftri Trofilum uocant, cuius ufus maximus efi: qui enim rebe hanc feciem defignat ut Medicus internas animalium partes febione demonstrat, fic ille aedificiorum partes internas, extemasque ofiendit.Forte addubitare qui fiam poterit num adpingendas fcenas Vitru. refexiffe potuit; nam, & id ne
  - "2 q ceffarium Mrchitebo uidetur effe, quemadmodum quinto libro dicitur ,fed dubitare definet fi confiderauerit hoc loco Vitr. ideas difofitionisfefe ordine quodam confequentes expofuiffe, primum enim efi uefiigij, deinde frontis,pofiea partium extantium, & recedentium deferiptio, fed melius fortaffe dubitabis, qua ratione frons, & latera abfcedant, & quomodo ad circinij centrum omnium linearum refonfus fiat in hac deferiptio tie. certe Orthographia fecies ( rnaiefiatem quam dicunt nofiri) nequeprominentias, neque crafiitudines,ne que abfcendentias ofiendit. Sciographia egregie coronarum, capitulorum, fkfiigiorum,f irarum, & catera rum partium menfuras deferibit, in qua deferiptione quadam fit adumbratio, qua medias partes dignofeimus ab extimis: refondent autem ad oculum, tanqudm ad centrum omnes linea, qua in frontis deferiptione non refondent, non enim terminos habent certos, unde proficifcantur. quemadmodum habent inproiefluris, ab-fcedentijs, & crafiitudinibm deferiptio. Caterum fi hoc loco uocis huius fciographia, notio ad opticen refer
  - AO re uelis ,nil moror, illud tamen addendum neceffario arbitror, ut quartam difofitionis ideam adijeias tanqudm rem magis utilem, & neceffariam, quam fit optices; fed mirum uidetur quod generis diffinitio apte ad duas difofitionis ideas conueniat, ad tertiam non item. Trafcripto enim dialebico ftatutum efi, ut generis diffinitio ad feties accommodetur. nonne ad ichnographiam, & orthographiam egregie quadrat difofitionis natura, & uis ? efi enim difofitio apta rerum collocatio, & elegans in compofitiomus effectus operis cum qualitate. quomodo hac ad opticen pertinere dices, in qua nihil elegans, hoc efi diflinbum, nihil apte collocatur, nihil amplius quam nifus fallacia, & incomperta delectatio eft.
  - Haec nafcuntur ex cogitatione,&inuentione. Cogitatio eft cura ftudij plena* & induftrii ui-gilantia2q;efFe&us propofiticum uoluptate . Inuehtio autem eft ’quaeftion«m #bfctirartmi explicatio , ratioq; nouae rei uigore mobili reperta.fiae funt terminationes difpofitionis-i . . . ‘j
  - * o Dignum efi animaduerfione, quod in his rebus exponendis , confirmat Fitruuius ea t qua fupra dixit
  - * chiteUo effe neceffaria,nam iri dijpofitione graphidis peritia, &geometria\, in ordine arithmetica ? in altjspar iibus optice, mufica, & alia artes comprobabuntur: caterum Idea difiofitionis nafemtur ex CQgitatipne,& imentione. Id experientia Vitr.dixife credendum eH.Si natura fecies iUas nobis afferret s parum aut nihil ar tis expofcereturfed quoniam natura eas non affert, arte opus esi > quoniam uero arte quaritur natum opera imitari,ideo cogitationibus incumbendum efi; &quia difficile efi arte confequi, quod proponimus; iccirc? fiudium, & induHria adfit oportet: fed poHqudm studio, & induHria res pulchras ediderimus $ ftatim Holu-ptas fequitur. efi autem uoluptasperceptio rei expetita,&ad facultatem pempientemcQrifentiens quadam imprefiio ,uoluptas mentis efi uerum agnofeere. uoluptas fenfkum efi qualipatisimprefiio feiifibmarm-, ca, hinc refie Vitr. cogitatio (inquit) efi cura fiudtj plena, & indufiria, uigilantiaq; effebus cufn Mhir ptate, cura igitur plena fiudij,quia circa difficilia mrfatur* qua nec natura ipfaofiendit^ Studium autem efi vehemens animi applicatio ad id ,quodquis confeqmdefiderat; mduflm efiMbwwnmerrbeneaufem mk
  - cogitat.
- p.19 - vue 39/393
- - io LIBE H
  - cogitati quiinduflriusnon efl, &uigilans.HincArchimedem3 dum cogitando naturales\comparabat effetius, dumque rationis induflria, eSr uigilanter quarebat, inuentionem eji confequutus. Inuentio autem efl qua ftionum obflcurarum explicatio, ratioq; noua rei uigore mobili reperta: explicauit autem obfcuram quafiio-nem Archimedes, quod ex nono libro habemus. cumq; uerum inueniffet maxima latitia ajfeBus ,fiepius re petendo , clamauit MpimAfim in quare ratio noua rei uigore mobili reperta enituit {Ha funt terminationes dijpofitionisl hoc efl difpofitio tribus illis ideis clauditur, ichnographia, orthographia, & fciogra-phia: quarum defcriptiones hoc loco pofuimus.
  - PlANTAICHNOqRAP]
  - Evrithmia cft uenuftafpecies,commodus^; in compofitionibus membrorum effe&us.haec efficitur cum membra operis conuenientia funt, altitudinis ad latitudinem, latitudinis ad longitudi-r nem, & ad fummam omnia refpondeant fuse fymmetria*.
  - Quodoperfyerficitur fimile pulcherrimo uer[ui,metroq; effe uidetur, quod iuxta optimas confonantias la- 5 batur, ita ut pars alteri fubfequatur, donec ad ordinatum finemperueniat: in quo quamuis aliquid fit quod optimum non fit,egregie tamen ordinatum ejfepoteft; quod & in membris humani corporis, & in operibus arte fhtfis confpicitur: in quibus confortantia, & harmonia quadam inefi; ISfitm licet oculus pedi nobilior fit%
  - & praflantior: tamen fi & pedis, & oculi proprium munus confideremus, utrumque fani fuo loco optime,& pulcherrime collocatum dignofcemus, ita ut neque oculus pede, neque pes oculo melius collocari potuerit. Blatio fimilis in cithara, in qua fides apte inter fe rejpondere poffunt: quod fi aliqua amplius tendatur, ut melius finiet, nihilominus conueniens eritfymphonia, ratio fimilis in his effe oportet, in quibus opus efl, ut fit partium rejponfus, partium inquam earum, qua natura diflinguuntur, ita ut pulchritudini con[entiant,&. aff eClus iucunditati deferuiant,ut in muficisprater harmoniam quaritur quadam uocum moderatio, qualem habere [olent, qui [aptUfmdcantare[olent; nam prat er uocum inter,[e recondentium [ymphoniam, aliud,
  - quid
- p.20 - vue 40/393
- - 21
  - V ^ / M V S.
  - quidhabmfuauitatis, <& concinnitatis : b£c ratio tam in Muficis ,quam in meris rebus arte fhttis Eurith-ma dicitur. Bftthmus triplici modo dicitur. primo de rebus immobilibus affertur, ut eurithmos flatua, adi-fiaum, templum.fecundo de ijs, qua mouentur. unde eurithmos ambulare dicimus: tertio de uoce,&fic pro prie rithmus esi retia figurationum ordinatio: ubi eflfmilitudo, errat fhcile mens, nec diH.ntie res perci-pityubi uerofuntpartes nthmi euidentius apparet, id quod ordinatur. Efthmus uifu, ut in faltatione, auditu , ut m cantu, tatiione, ut in pulfu,fentitur.
  - Haec efficitur cum membra operis conuenientia funt, altitudinis ad latitudinem latitudinis ad longitudinem , & ad fummam omnia refpondeant fux Symmetrias.
  - Sua (inquam ) nam fi rejponderent aliena, hoc efl alterius rationis Symmetria , non adeffet in affietiu iu-cunditas, qua in hac Eurithmia defcriptione requiritur, ut plane patet , tum hoc loco, tum capite fecundo & .ultimo tertij libri, & fecundo fexti, & alijs locis pluribus. Quoniam ueroproportio a numeris ortum habet , ideo futium efl, ut omnibus alijs in rebus, in quibus ineti proportio numeri nomen feruatumfit, & quoniam longitudo., latitudo, & aftitudo. operum proportione inuicem reffondere debent , & ubi proportioibinu 40 merus: iccirco eurithmia nomen a Vitr. ufurpatum efl.
  - Item Symmetria eft ex ipfius operis membris conueniensconfenfus, ex partibusque reparatis ad uniuerfazfigura?fpeciem rata;partisrefponfus.
  - Symmetria eVt ordinis pulchritudo, quemadmodum eurithmia diffiofitionis; non enim fatis efl menfuras ordinare, hoc efl aliam ante aliam ponere, fedneceffe efl menfuras illas inter fe conuenire, idefi aliqua propor tione inuicem reffondeye.hinc efl quod ubi proportio efl,. ibi nihil fuperfluens effe poffit, & quemadmodum naturalis proportionis autior efl natura intiintius, ita artificialis esi artis habitus, hinc oritur proportione a forma potius, quam a materia ortum ducere, & ubi non funt partes, nec proportio efl: nulla enim comparatio effici potefl. Idulia uero laus fatis effepotefl, quaproportionem commendet. In quagloria ^irchitetii, firmitas operis,& admiratio artis maxime cernitur quod erit manifetium, cum de proportionibus loquemur 5 ° libro tertio: tunc enim artis abfcondita recludemus offendentes, qua ratio fit in proportionibus, quibus terminis , quo ufu, quibus effetiibus,& qua ui efficiant,ut rerum uenuftas, & magnificentia appareat. Symmetria igitur eft rata partis refponfus.
  - Vt in hominis corpore e cubito, pede,palmo, digito, casterisq; partibus fymmetros eft , fic eft in operum perfe&ionibus. Et primum in aedibus facris, ut e columnarum craisitudinibus, aut eTri-glypho., aut etiam embate in baliftae foramine, quod graeci 'nfeiTjwTo* uocitant, nauibus interfcalmip, quod dicitur.Itemcaeterorum operum,e membris inuenit.ur7fyprimetriarum ratiocinatio.
  - Gellius inquit ex rPlutarchofcite,fubtiliterq;ratiocinatumVythagoramplniqfqphuminrepericnda,mo-dulandaq; flatus, longitudinise[; Herculis praftantia :jfam cum feri conflaretcurriculumftadij, quod eft ‘Vi fis apudlouem Olympium, Herculem pedibus;fuis metatumridqtfeciffijpngum pedes fex.centos, catcra *° quoque tiadia in Gracia terris ab alijs posleainflituta pedum quidem ejfepymerojexcentum^ fed tamen effe
  - aliquan-
- p.21 - vue 41/393
- - 11
  - L I B E ^
  - aliquantulum breuiora; facile intellexit modum , ffiatiumq;planta Herculi*, ratione proportioni's habita, tanto fuijfe, quam aliorum procerius, quanto Olympicum fladiu^n longius ejfet, quam catera : comprehen-fa autemmenfura, berculanipedisfecundum naturalem membrpmm omnium inter fe competentiam modificatus eft. .Atque ita id collegit, quod erat confequens, tanto-fuijfe Herculem corpore excelfiorem, quam alios, quanto Olympicum fladium exteris pari numero fabis anteiret. Ex his intelligitur cum menfura ad operis fjeciem accommodantur, unius partis cognita menfura, aliarum quoque magnitudinem facile digno-fcipojje . Tracognito igitur pede, uel cubito humani corporis totius corporis proceritatem facile ratiocinabimur. Eadem ratio in operum perfectionibus: jqam in metandis adibrn facris magnitudinibus ratione per-Jpeffa unius partis ex propria operis ratione totum adificium ,qua?itum fitfuturum per(picietur. Crajfitu-do columna pro modulo hoc loco accipitur, ut in tertio uidebimus. Ex magnitudine quoq; & triglyphi opus Doricum menfuratur, ut in quarto uidetur. ubi triglyphus pro modulo habetur. Quid fit triglyphus fuo loco dicemus. \ ^tut embate in baliftaforamine. £ Ji pondere faxi,quod balifla mittere debet,foraminis magnitudinem fumit Vitr. libro decimo, foraminis magnitudine fcutula magnitudinem metitur: fcutulam enim uult, quamvipirpinov dicunt,longam ejfe foraminum, n F. z latam duo,&fexta partis: in balifla igitur ; id quod ingreditur, ideft, foramen, quod Embatem , ingejforemve appellant, fumiturpro menfuraflgon intelligit autem Vitr. foramen, dici peritriton ,fcd idquodperitriton dicitur fumi, &menfurari a balifla foramine: cui uero parti rejpondeat illud uerbum, embate, fi quis fenfum eliciat, expraallegato decimi loco ui-dere poterit, ad illuduerbum l foraminis f ejfe referendum, nam in quarto embateapro modulo accepit: foramenjgitur eft modulus, quoniam ingreditur in metiendis balifla partibus, fimiliter intelligitur id, quod fe-quitur, {nauibus, interfcalmio, \ quagracedipaichi:inuauibusmetiendis ex jpacio,quod eft interremos interfcalmium di Cium, fumitur modulus, & menfura illa, forte a duobus cubitis fec ditium, legitur autem in aliquibus codicibus dichifim, efl autem dijax, & dijchifis gubernaculi pars illa,qup anflt dicitur .cuius menfura ex interfcalmio fumitur : jed obferuauimus in triremibus interfcalmio partes omnes triremis menfurari, ac ut indubionem abfoluamus, dicimus cum Vitr.
  - Item exterorum operum in membris inuenitur fymmetriarum ratiocinatio. Decor autem eft emendatus operis afpedus probatus rebus compofitis cum authoritate.
  - Videtur Vitr. ornamentum,& pulchritudinem quandam operis non dijfimilcm ab eurithmia diffinire, cum dicit decorem ejfe emendatum operis ajpebum; fed fi quis confideret ea, quafequuntur i Decorum potius diffinire uidetur. dum dicit, | Trobatus rebus compofitis cum authoritate, \ & dum triplicem decorem effie dicit: fed quia ubi efl decorum, ibi etiam decor, & pulchritudo quadam inefl: ideo to too-pw, etr-7i 7« 'sfiTcanas, ideft decorem, pro decoro pofuit. Eft enim decorum decentia quadam rebus, perfonis, locis, fiuein agendo, fime in loquendo accommodata: quale autem fit in Orchite ffura decorum, ex fequenti di-uifione percipietur.
  - Is perficitur ftatione, qui grxeeg^T/^oV dicitur, feu confuetudine,aut natura; Statione cum Ioui fulguratori, & coelo, & Soli,& Lunx, xdificia fub diuo hypetraq; conftituuntur: horum enim deorum &lpecies,& effectus in aperto mundo atq; lucenti prxfentes uidemus: Minerux,& Marti,& Herculi xdes Doricx fient,his enim dijs propter uirtutem finedelicijs conftitui decet. Veneri, Florae, Proferpinx,fontium nimphis Corinthio genere conftitutx aptas uidebuntur habere proprietates. quodhis dijs propter teneritatem graciliora,& florida, folijsq; & uolutis ornata opera fa&a augere uidebunturiuftum decorem. Iunoni,Dianx , Libero patri, exterisej;dijs, qui eadem funt fimi-litudinc, fi xdes Ionicx conftruerentur, habita erit ratio mediocritatis, quod & ab feuero more Doricorum , & a teneritate Corinthiorum, temperabitur earum inftitutio proprietatis.
  - Cum Decorum fit apta rerum proprietas, ratione triplici perficitur . Statione ,confuetudine, & natura; decor injlatione eft apta collocatio operis iufla natura proprietatem illius rei, cuius gratia opus conflituitur: In confuetitdine efl obferuataufu partium decentia: in natura eft elebio loci, uel rei, qua a natura conditionibus dignitatem parit. Exemplis confirmat uel potius explicat hunc decorem Vitr. tam in facris, quam in profanis operibus. 06//o.t/7//oV & locum, & habitum, & flatum, eir religionem quandam fignificat.fi ex his omnibus fignificationibus aliud quid permixtum concipiemus, certe decorem, qui ftatione perficitur, in-telligemusprimum in loco, nam in aperto loco,&fubdio Iouij, Soli, Lunaq; templa adificari debent. Deinde in habitu, habitus deorum diuerfi diuerfa templorum genera requirunt ,feueri aliifunt, & ueneratio-ne quadamfoliditateq; natura infignes, ut Minerua,Mars, Hercules; alij teneritate & iuuentute quadam florentes, ut Venus, Flora, Troferpina: alij medio jlatu inter utrofque ponuntur, ut luno, Diana, Eac-chus, fingulis adificia conuenientia funt aptanda: feueritatem, & foliditatem prafert Doricum genus: tene ritudinem, & jloriditatem, Corinthium: mediocritatem, Ionicum: in his omnibus, & flatus & religio qua dam inefl, ita ut hac omnia complebatur: noflris autem temporibus non deeft occafio huius deco-
  - ris obferuandi, licet fklfis dijsnbn adificemus. Viri enim Dei amici qui ingloria confirmatifunt tanqmm cce* U fidera alia alijs infplendore differentia, a nobis propria, & merita quadam ueneratione coluntur, quorum memoriam templorum adificatione conferuamus. Templa huiufmodi Vitruuiano exemplo retinere fuum deco remfacile poterunt, cum ad uitam, & mores eorum dum in terris agebant, reffiiciemus. JLufleritas igitur torum, qui infolitudinibus afflere 3 & dure uitam ducebant,& corpus ieiunijs,& uigilijs macerabant Dorico
  - 3°
  - 4°
- p.22 - vue 42/393
- - T \ .1 M V S. 23
  - genere explicabitur :fimpli.cem ac puram uirginum incomptarum teneritatem Corinthio exprimemus: moderatam inter b&c uitam, temperatas q; aUiones Ionico . l/Ltque hac ad decorem ffietfant, quiflatione perficitur . MatrifantUffirnte acpurifjima Dei magnificentijjimas ades componemus.
  - Ad confuetudinem autem decor fic exprimitur. cum aedificijs interioribus magnificis ,item uefti-bula Conuenientia,'& elegantia erunt fa&a: fi enim interiora profpedhis habuerint elegantes, aditus autem humiles & inhoneftos, non erunt cum decore. Item fi Doricisepiftylijs in coronis denticuli fculpentur, aut in puluinatis capitulis, & columnis Ionicis epiftylijs exprimetur triglyphi, tranflatis ex alia ratione proprietatibus in aliud genus operis, offendetur afpe&us, alijs ante ordinis confuetudi 10 nibus inftitutis.
  - Confuetudini aliquid dandum efl: Denticuli a principio Ionicis eptHylijs TriglyphiDoricis, Zophoris fcalpi coeperunt; Confuetudo obtinuit, ut mos ille diu feruatus fit: qui ergo triglyphos Ionicis Zophoris, Denticulos uero Doricis epiflylijs exprimet, is offendet ajpeffum ratione confuetudinis, cuius tanta uis efl, utfiepe indeco ra ufu decentia, & decora, indecentia uideantur. Confu.etudine quoque comparatim efl, ut cum ampla, ac magnifica ades conflruuntur , interioraq; domus fftlendida uideantur, alta atria, ampliffima periflylia, ia blina, & conclauia reliqua fint ornatifiima, ueflibula quoque id efl, aditus, non finthumiles nec inhoneflu De his omnibus fupMco dicendum efl quam expeditifiime; hoc autem loco cum dixit £ capitulis puluinatis & columnis f intellexit Ionicum genus, non quod aliqws unquam in capitulis Ionicisfumpferit triglyphos : puluinata autem dicuntur a fiirnilitudine, de qua libro tertio dicemus.
  - 2Q - Natvralis autem Decor fic erit,fi primum omnibus templis faluberrimae regiones, aqua-rumq; fontes in his locis idonei eligentur, iri quibus fana conftituahtur; deinde maxime Aefculapio, Saluti, & eorum deorum, quorum plurimi medicini? ae^ri curari uidentur. Cum enim ex peftilenti in falubrem locum corpora aegra tranflata fuerint, & e fontibus falubribus aquarum ufus fubmini-ftrabuntur, celerius comlalefcent: Ita efficietur,uti ex natura loci maiores auftasq; cum dignitate di-uinitas excipiat opiniones. Item naturae decor erit fi cubiculis, & bibliothecis ab oriente lumina capientur : balneis>& hybernaculis ab occidente hyberno: pinacothecis, & quibus certis luminibus opus pft , partibus., a feptentrione; quod ea coeli regio neque exclaratur, neque obfcuratur Solis curfu; fed eft certa ,& immutabilis die perpetuo.
  - . De his rebus quoniam quinto libro cap. x.&Xij .& fexto ,cdp.feptimo & alibi loquitur Vitr. iccirco eo nos referimus harum rerum explicationem, qua hoc quoque, loco fatis esi manifesia. Legimus apud Xe-3 0 nophontem Megifipolim ardentifiima febre correptum, in Mphito cum uidijfet templum Dionyfii multo an te umbra defiderio captum, & aquarum frigiditate, eo locife ducifecijfe, tanti refert locorum uis, & de ifs
  - Distribvtio autem efl copiarum, lociq; commoda difpenfatiovparcaq; in operibus fumptus cum ratione temperatio. Haec ita obferuabitur, fi primum Architedius ea non quaeret, quae noti po teruntinueniri,aut;parari,nifimagno: Nanque non omnibus locis arenae fofsitiae,nec cementorum, nec abietis, nec fappinorum, nec marmoris copia cft;fed aliud alio loco nafeitur, quorum comparationes funt difficiles, & fumptuofae. Vtendum autem eft, ubi non eft arena fofsitia, fluuiati ca,aut marina lota^rnopiae quoq,- abietis,aut fappinorum uitabuntur,utendo cupreflo,populo,ulmo,pi nujreliqua quoque his fimilia erunt explicanda. Alter gradus erit diftributionis, cum ad ufum pa-40
  - trum familiarum, ad pecuniae copiam, aut ad elegantiae dignitatem, aedificia aliter difponantur.Nam que aliter urbanas domos oportere conftitui uidetur, aliterNqiiibus ex poffefsiOnibus ruftids influent frudus, non idem faeneratoribus, aliter beatis, & delicatistpotentihus uero, quorum cogitationibus Refp. gubernatur, ad ufum collocabuntur, & omnino faciendae funtaptae omnibus perfonis aedificio rum diflributiones .
  - Quemadmodum dicendi genus (ideam graci appellant) efl orationis qualitas rebus, & perfonis accommo
  - animoq; concipimus, Methodus,idett artificium, & modus,quo fententia extra ducitur: uerba , qua concer ptionem exprimant: Verborum compofitio, Color , & Figura: "Numerus.item, qui motus efl quidam; Membra item, & Claufula orationis, quibus rebus idea quadam, & ffieries orationis abfoluitur, ita in Mrchite-ttura fpecies artis aliqua fex rebus perficitur: has emunerauimus ante, ititer quas non parua res efl diftribu-tio: qua arti oratoria tam efl neceffaria, quam qua plurimum; & in\ re familiari maxime requiritur, immo uno y & eodem uocabulo iconomiaguadet utraque . In ArchiteUwra uero efl copiarum lOci rt ffa difpenfa-
  - tio: exemplum copiarum difpenfationis allatum efl a Vitr. non folum hoc loco ,fed etiam libro fecundo, & ali bi, ubi de rerum copifs mentio fitUa efl: ratio fimilis de loci dijpenfatione, de qua libro fexto commodiffittie lo quitur. Fbi capite viif. traUat depriudtorum & communium adificiorum proprijs locis, & generibus ad quafcunque perfonarum qualitates conuenientibus, & quos hoc loco beatos, & delicatos uocat, ibi foreri-fes ,& difertos nominauit: quos hic potentes dicit, ibi nobiles^ appellat, quihonores magiftfatHsg; gerenda praflare debeant officia ciuibus; & ibi quoque feneratoribus publicanos addidit.Ex uerbis autem PiPr» uidetur Iconomia idem cum diffiofitione & Euritbmia, & cum decore effe: fed. difpofitio eft loci di(penfatio,qua-tfo tenus locus esi» Iconomia ea ratione, qua ad alicuiusufumlocus comparatur,Eurithmia ajpeftum, Iconomia
  - commoditatem
- p.23 - vue 43/393
- - 14 I IBS R,
  - commoditatem i Decor honeflatem. Iconomiareflicit diftributionem, & iufiitiam quoniam partium fed hac ex fuperioribus fatis funt manifefla.
  - De partibus oArchiteffura inpriuatorum & publicorum adi-ficiorum diHributiombus 3 & (gnomonices machinationis. Cap. 1IL
  - ta
  - Artes ipfius Archite&urae funttres, Aedificatio Gnomonice. Machinatio: Aedificatio autem diuifa eft bipartito, e quibus una eft mcenium, & communium operum in pu blicis locis collocatio, altera eft priuatorum aedificiorum explicatio.Publicorum autem _____ diftributiones funt tres , e quibus una eft defenfionis, alia religionis, tertia opportunitatis. Dcfenfioniscft murorum, turriumq;, & portarum ratio ad hoftium impetus perpetuo repellendos excogitata;Religionis deorum immortalium fanorum, aediumq;facrarumcollocatio. Opportu nitatis omnium locorum ad ufum publicum difpofitio: uti portus , fora, porticus, balnea, theatra , inambulationes , cazteraq;, quae ijfdem rationibus in publicis defignantur locis. Haec autem ita fie ri jdebent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis ,uenuftatis. Firmitatis erit habita ratibTcuin Fuerit fundamentorum acTfolidum deprefsio , & ex quaque materia copiarum fine auaritia diligensele-dtio: Vtilitatis autem emendata & fine impeditione, ufu locorum, difpofitio ,& ad regiones fuicu-iufcunque generis apta & commoda diftributio. Venuftatis autem, cum fuerit /pecies grata, & elegans, inembrorumq;commenfusiuftas habeat fymmetriarum rationes.
  - T^unc proflandum efl quodfuprapollicitifumus ; ..Arcbite&urafcilicetpart es inuenienda funt: partes in-telligo non fabrico, adificij, fed partes huius traUationis & artis: nam cum fupra expofitum fit, quo flectes, <&quo forma mente concipienda fit, quidq; in animo Architetti prius ineffe debeat, nunc dicendum in quibus rebus exterius exprimenda fit forma itta fleciesq; interna: nam ordinare, diflonere, diflribuere i metiri, decorare, & uenuflare funt ex eorum numero ,quaper fe ejfe non pojfunt, aliquid enim eXtet opor tet, quod ordinemus, diflonamus, & reliquis rebus perficiamus, nam ( ut diximus ) Ars habitus efl dire-ttor operum: Triplex igitur Architeffurafubiefta imteries. Aedificatio, Gnomonica TMachinatio: In his Tribus ordinatio, diftributio, fymmetria, decor, & uenufias artis efl collocanda Aedificationem abfoluitpri mo, tertio, quarto, quinto, fexto, feptimo, <&• odauo libro: Gn omonicam nono: Machinationem decimo i Aedificatio duplex, aut enim publicorum explicatio eft.Tublica, & communia opera tripartita intelligun-tur. Sunt enim aut defenfionis, aut religionis, aut opportunitatis: namfecuritas hoftes, religio Dewn,oppor tunitas ciues reflicit, quafola, & maxima fiunt hominibus ex rebus neceffarijs. Defenfio moenia, oppida , propugnacula ,uias, portas confiderat, de quibus primo libro agitur. \eligio templa,adesq; facras, de qui bus tertio & quarto: opportunitas, & commoditas forum, curiam, bafilicas, theatra,porticus,ambulationes , portus, & huiufmodi, de quibus libro quinto. Triuatam uero uniuerfam rationem fequentes libri cxpli eant, ornamenta^; adificiorum feptimo libro explicantur.Ociauo autem aquarum dudus exponuntur. Atque hac efl miuerfahs Vitruuiana traUationis explicatio . CMerum nos altius uniuerfum negotium repeten tes, integram totius Arckiteffura fleciem ante oculos ponemus. Quoniam ergo fcire arbitramur, cumcau- 4^ fas cognofcimus: Quot funt caufarum genera quarendum efl:quiquid igitur fhdum efl ab aliquo fadum efl i ex aliqua re, ad aliquem finem, aliqua forma, flecie. Effeda res igitur quatuor babet caufas: effedri-cem, quam & agentem, & motricem appellant, finem, formam, & materiem: Architedum formauimus agentem ornatum illis dotibus, quas fupra enumerauimus. Formam quoque totius artis exprefiimus ,eamq/ diximus ex Vitr. conflare, ordinatione,difliofitione, fymmetria, decore, uenuflate, diflributione. Finis iam manifeflus efl, omnis enim ars ad finem uit &utilem, tendit. Ftilitas igitur finis efl uniuerfalis omnium-ar-tefhdorum. Materies artis efl uel ad neceffitatem uel ad modum, uel ad iucunditatem referenda: necefiita tem abfoluit Aedificatio, modum machinatio, iucunditatem Gnomonica. Totius tedificationis formam hoc modo explicabimus.
  - Cum natura comparatum fit ut finguli fingula, aut aliqua, nullus omnia pojfit, indigentia homines una W compulit,ac in unum catum congregauit: hinc focietas illa,qua ciuitas appellatur,qua multitudo efl quadam utilitatis caufa in locum unum congregata. Hanc multitudinem uniuerfam pojfumus confiderare, uel ea ratione, qua multitudo eft, uel quatenus in ea aliquis excellat, & praflet: fi multitudinem uniuerfam reflicie mus, pro eius falute & fecuritate, urbem iUi condemus munitam moenijs, propugnaculis,foffa,ualloq; pro commoditate, uias,pontes, cloacas, angiportus, & huiufmodi, qua ad omnium commoda pertinent : fi uero prafiantes, excellentes ex ea multitudine deligamus, inueniemus alios digniores, & potentiores ejfe alios minus dignos,&potentes, & inter dignospotentesq; unum, autplures: fi unus, aut eleftione aliorum.
  - & legitimepraerit ille,aut ui& contraleges ;fi legitimeprafit,princeps verus, & legitimus;fi uiolenter, tyrannus perfidus appellabitur: intuitu finis utrique Architeftus propria adificationis rationem habere debetWrincipi ftegiam, Tyranno Arcem conflruet: inter digniores, & potentiores, alij dium cultui,ac reli- 66
  - gioni
- p.24 - vue 44/393
- - t k i m r
  - ioni dediti inueniuntur, alij extra religionis obfermntiam; exhisalij foris, alij domi uirtutis fua, & admi-niflratiqnis prafiaMiam exercebunt. Qui foris erunt, uel maritimis rebus, uel terreflribus copijspro I{ep. praertmtfiliis portus, & flationes, nauigiaq;, &-nanalia:his caHra, & oppida conflituentur,machina utrif-que, bellor umqf tormenta, & armorum genera omnia conficientur: Qui domi manent.excellentesq; fmt, uel ciuilibuscontrouerfiis, & criminibus, hoc efl iudicijsprafunt> uelconfilijs,& deliberationibus de^ep.in-terfmt:'mdicibus Forum, fenatoribus Curia conflruenda efl, atque ita confultum erit his, quibm non esi cura rcdtUsq; religionis demandatus, fed religiofis ades facra, fana, hoffiitalia, claujlra, & huiufmodi alia fmt comparanda, ufu decentia, commodisq;feruientia. Tublicis operibus deferuiunt utiliter armamenta-IO- ria, emporia, oraria, horrea, munitiones,therma: honorifice, arcus triumphales,fepulchra , meta y obelifei, trofflaai Tyramides: iucunde, theatra, amphitheatra, circi, inambulationes, xifli, palaflraq;: iufle,carce-re buiufniodi iocaquibusrei contumaces, maliq; detinentur: atque hac fmt qua adificationfpuhlica in-
  - ferumut. Triuatimuerociues, & artifices, agricolaq;funt confiderandi, quibus adificiapro cuiufque conditione, iifu & commoditate parari debent in urbe, extra urbem, & ubi opus fit. .Atque his omnibus abfol-uetur prima illa & maxima pars ArchiteBura, qua adificatio nominatur. De Gnomonices autem, ac machinationis diflinBionefuo loco dicemus. Caterumplura nobis animaduertenda fmt, priufquam ad opus nenidmus; de quibus mox dicam: Trimo imitari naturam eiusq; opera debemus. Quaritur autem unde fit il- v ^JU hid, quod ars naturam imitetur.Soluitur effe conuenientiam quandaminter principium illud quod naturam re git uniuerfam, & illud,quod artefaBis moderatur.Vtrmq; enim inteUigentia quadam efl, nam rerum natura mente dirigitur,ars quoque mentis eH munus: inter utranque mentem conuenientia quadam eH. quorum igi-10 turprincipia comeniuntfimiliaq; flmt,&illa quoque fimilia fmt,at que in ea fimilitudinum comparatione fita efl imitatio : imitari uero nemo poteft nifi conueMat cum eo quem imitatur: comeniet autem nmqudm nifi tjfdmrationibusmoueatur. quarequiimitarivirgilium, Ciceronem fludebit,frufiraconabitur, nifi rationes, & regulas calleat illas,quibus adduBus Virgilius, aut Cicero, ita fecit: ratio enimprincipium efl, cum qua confentire, oportet quifimik quid efficere uoluerit. qui ergo imitatur nihil aliud facit, quam fimile ;fi-mle autem a diffidentibus printipijs nunquam fiet. Qui igiturfemerit qua ratione F irg. & Cice, bene dixe-. rint, eos facile poterit imitariSed nos ad rem. Imitatione natura ars nititur ob principiorum fimilitudinem?. Confideremus igiiurrerum naturam,ut artem quoqufartifiaaqfordinarejciamus ; Tuatur a ordine prius esi res: deinde ornamentum rei. Arsigitur primum efie rerum confiderabit, deinde ornathenta. quomodo enim. amabitur, quod non efl f* res natura condat materia .forma, compofitione, Ars materiem, formam, com^
  - 3° pofitionemque confiderabit,hmeprimifecundi & aliorum librorum ordinatioinam in primo de forma,infecun do de materia,in tertio,quarto, quinto,&fexto de compofitione fin feptimo de ornamentis agitur. Tuatur a ab mperfeffioribus,& communibus adperfeffiora, & propria peruenit,idem in artium trattatione, idem in operibus obferuandum. Tyaturaprincipiumpotens,fapiens,beneuoluM ejhpotentia magnas& firmas Rapientia pulchras, & ornatas, beneuolentia commodas & utiles res efficit. JLrs quoque fludebit firmitati; utili-. tati, & uenuUati, contra uim motricem, intelligentemq; nunquam natura nititur, Ars idem 0 bferuabit,nam nec ea,quainuenirinonpoffimt ,nec tam arduas res aggredietur, ut nulla ratione perfici pojfint, Tsjatum principium omnibus formis plenum effe oportet, quibus tanquam Ideis rerum utatur. Archite&i mens ratio -ne fimilTornata effe debet quampluribus ideis, quemadmodim uiflmi efl fupra. 'hiatura loci, temporis, mo-. diq; miniflra efl. Ars locum, modum, & tempus abferUubit. Tartes fimiles, & diffimiles, natura ad finem 4° dijponit, idem quoque ars faciet, exemplum & exemplar demum natura dedit, quemadmodum fuo loco fepa-. ratim fingulis in rebus uidebimus, quare & naturam imitabimur in agendo, & quicquid agemus propofita re aliqua egregia a natura ita formabimus, ut nihil in opere de fit.Quoniam uero inter opera natura humanum corpus, & temperatur a perfeftione, &partiumproportione, & ajpeffus pulchritudine, & operis excellentia cateris operibus antecellit, optime firnatum efl; ab arte, ut ad humani corporis fimiUtudinem, & men-furam omnia perfici debeant:atque vt Sol omnium caleflium rerum fic homo humanarum menfura e#. Atque hac fatis pro tempore di£ta fimu
  - Haec autem ita fieri debent,ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis,uenitffatis.
  - Qua in operibus placent a natura, ab ingenio & a manibus proficifcuntur. hiatura Tondtis, lenitatem, ra rum, denfum, & alia huiufmodiprabet, ab ingenio elegio, iiftributio, forma,& reliquaprouenimt,manibus S 0 fecamus, polimus, fcalpimus, pingimus. hac omnia complebuntur ab adificatione^z Gnomonicae Machinatione. Tulcherirmm autem eSl fi bene confiderantur ea, qua primo, fecundo, & tertio capite continentur, ui-dere quam belle omnia inter feconfentiant,nanque a diffinitione, ortu officioq; Architecbra dignofeitur neceffitas firmitatis, uenu&atis, & utilitatis, qua fimul haberi debent, nam perfe&a non effet res illa qua partio tempore utilis efiet, xut nihil in feuemUatis haberet: hinc. Vitru. libro fecundo cap. obauo, libro tertio cap.fecmdo, & primo hoc libro capite fequenti,fexto item capite quarto^ undecimopluribufq; Ic* cis alijs de his tribus loquitur1 cumqsde uemflate mentione facit, eam inteUigit,qmpropmionibus comparatur, non autemillam, qua ornamentis confiat,de qua librofeptimo:aliud enim efl pulchritudo aliud orna-tnentumnnterna enm res quadam eH ip fa pulchritudo ac cum re nata, fed ornamenta exterius adhibentur * pulchritudinifuper additum, pofterius adueniens : renuftas ab inteUigentia Archite fii: utilitas, a probitate»
  - 6o firmitudo, apotqjlate, hinc iUudpofk ueik,&(ciYs oportet eum,qui qliqmdfhtfurus efl.
- p.25 - vue 45/393
- - X l B £ it
  - 1$
  - De ele&ione locorum falubrium (f cjm obfmtptlubritari& unde lumina capiantur, Cap. 1111.
  - |i^^=sfeN ipfis uero moenibus ea erunt principia, Primum ele&io loci faluberrimi. Is autemerit,
  - 0?i exce^us» & non nebulofus, non pruinofus > regionesq; coeli fpe&ans neque a:ftuofas,iie-gffii qne frigidas, fed temperatas, deinde fi euitabitur paluftris uicinitas. Cum enim au-rz matutina: cum Sole oriente ad oppidum peruenient, & ijs ortf nebula: adiungentur, fpiritusq; beftiarum paluftrium uenenqtos cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatus fparget, lot
  - efficient locum peftilentem. Item fi fecundum mare erunt moenia, fpedabuntq; ad meridiem, aut
  - ad occidentem non erunt falubria, quia per «eftatem coelum meridianum Sole exoriente calefcit, meridie ardet. Item quod fpedat ad occidentem, Sole exorto tepefcit, meridie calet, uefpere feruet.. Igitur mutationibus caloris, Sc refrigerationis corpora, qua: in ijs locis funt,uniantur»
  - Aggreditur hic adificationem, & eam partem, qm in publicis operibus collocatur,'huius quoque publicorum operum collocationis particulam fumit, eam fcilicet qm ad defenfionem pertinet, quod primo libro ab-foluit, his capitibus primo eligit locum, tibi moenia funt ponenda; poflea de fundamentis turrium, & muro-rum. Inde ad diuiftonem operum,quae intra muros funt,. & eorum diflofitionempracepta comparat,hinc cono munibus locis propriam pofitionem diflribuit, ac totum defenfionis opus abfoluit,.in ele&ione locorum decor;, in fundamentis firmitas, in diflributione,utilitas confideratur: Decor naturalis in ele&ione locorumfalubrium ponitur. Sex ea funt, qua adificantes confiderare debent. Trimum eflregio, fitusq; miuerfus ad cceli partes, comparatus, alterum efl area, certaq; regionis pars murisprdcingenda; tertium efl arere, foliq; defiriptio,&. commenfus, diSlributioq;; hinc illud quod a folo erigitur fiue murus,fiueparies, fiue columnatio fit. Deinde. jquicquid tegumenti loco imponitur feu contignatio, feu fornix,feu tejludo, feu teftum f it.Tofh;emum efl. adi-tus quilibet, quo res, hominesq; tranfeunt ffiuc fauces, fime ianu£,feu lumina fint ,Vitr.ab ipfa regione orditur, deq; falubrium locorum eleffione loquitur: Maxima enim locorum uirtus eft, aetisq; poteflas: etenim, generationis principium efl locus tanquampater. Affetta enim regio coeli qualitatibus uim maximam re-, busprasiat: unde illudaphyficis ditium res eo loci, ubinafcmtur,fkcile confermri Aer autem nobifcum femper efl. hunc jpiritu haurimus, ab eo refrigerium cordis Tab eo uita pendet,, cum orco pacifcitur, qui peftilentem locum eligit, De regione igitur primum efl dijferendum. l\egio qualitates, quafdam habet ,quamm 3 ° qrndam mariifefirefunt; quadam occulta, ex omnibus nonnulla bona funt , nonnulla noxia ? noxia cognitis\ bonis dignofcrntur.Ex bonis & manifetlis quadam commodis feruiuntsUt agri fertilitas,aquarum,frutlmm» pafcuqrjm copia, flumina, portus & huiujmodi, per qua facile importari mercesf& exportari pojfint,vicinorum quoque bonorum propinquitas. Quadamfalubritati: tum quia aqu as habent mobiles,perffiicuas,non uifcofas,odore, colore, &fitpore carentes, tum quia uentos noxios, quemadmodum funtfrigentes; aut calen-tesnimium, & qui flant a locis pe(lilentibus,uitare poffunt. Aer quoque purus, purgatus,peruius,perflabilis , uniformis qualias ejlnota optima regionis f occulta qualitates abhumanis, dinims., &naturalibus rebus fummtur. Genium enim loci diuinum quidafffrfemHeiur, cautam coelo damus proprietatis WJortu-na locorum. “Natura quoque fuas habetuiresin regionibus, nant plantas alit proceras, fruftiferas quas fo-. Timeducat ,fol ornat,imber recreat. Animalia multa utriufque Jexus carnes optimifaporis habentia, horni- 40 tiesJani, hilares, iucundiq;pulchri, ac diuturnae uita fdlubritatis inditiapraebent: cum uero merces,frutlusq; mmarcefcentes diuferuantur, aedifiekq; nequefalfedine corrumpuntur, neque uentis uitiantur r& reliqua ha mitium opera elaboratanequerubiginemcontrahunt, neque fitu deturpantur, temperiem loci admirabilem eftendunt; Vitru. uniuerfum hunc locum ita diflribuit,ut quae fint loca falubria, & infalubria oflendat,poflea rationem afferat eorum, quae dixit pulcherrima digrefiione, inde inditia,& experimenta filubr itatis locorum affert, ac demum exemplis confirmat, quaefuperius attulerit, omnia in eo faciliafunt, nee indigent accuratiori explicatione. Multa inuenies apud. Albertum de falubritate locorum libro primo cap, tertio, quarto quinto,&fexto, Cazterum Vitru,locorum falubritatem, a coelo, a loco, ab aere „ab aquisdefumit .A ccelo cumdicit. f Pegionesq; coeli jpecfans nequeaefluofas, neque frigidas , fed temperatasl a loco cum dicit• flr autem erit excelfus,& non nebulofus neque.pruinofus | locum autem intelligit affettum qualitate aliqua: f a ab aere,cum dicit, {deinde fi etiitabipur.', paluftris uicinitas \ ab aquis cumdicit, {Item fi fecundum mare erunt moenia, Jpeffabuntq; ad meridiem,} & reliqua, Fufius medici deyegionum temperamentis traflare fo-lent,lege Galenum, & alios. Trobat autem uitiari corpora mutationibus caloris ,& refrigerationis.
  - Haec autem licetanimaduertere etiamexhis,quae non funt animalia, in cellis enim uinarijs te-lumina nemo capit a meridie, fed a feptentrione, quod ea regio nullo tempore mutationes recipit , fed eft firma perpetuo > & immutabilis,ideo etiam & granaria, qua: ad Solis curfum Ipe&ant,
  - * ^ bonitatem cttp mutantToblonla^;, & poma, quat non in ea coeli parte ponuntur, qua: eft auerfa,a So-
  - lis cur fu | non diu feruantur, nam femper calor» cum excoquit a rebus firmitatem eripit,& uaporibus fer u i dis exugendo naturales uirtutes difloluit eas, & feruore:molIefcentes efficit imbecilles, ut etiam ?n ferro animaduertimus, quod quamuis natura fit durum, iti fojrnacibusab. ignis uaporc percalela- 60
  - dum,
- p.26 - vue 46/393
- - T Jt 1 M V 5. 27:
  - Sum, ita mollefdt,ut:lft omne gentis formae faciUterfabrieetur> & idem cum molle *•& candens eft,fi refrigeretur, tinftum frigida redurefriV&reftituitur in antiquam proprietatem. Ucet etiam confide rare haec ita effe, ex eo, quod arfl-ate upn folum in peftilentibus locis,fedetiam.in falubribus omma corpora, calore fiant imbecilla, & per hyemem etiam. qujKjunt. p^ilemil^imaeL.regiones , efficiantur falubres; ideo quod a refrigerationibus folidantut; Non minus etiam quod quae a frigidis regionibus corpora traducuntur in calid^ non polfunt .durare>.fed didbluuntur. quae aQtem ex calidis locis fub feptentrionum regionesfrigidas, non modo non laborant immutatione loci ualetudinibus fed etiajn'. confirmantur, quare cauendum effe uidetur in moenibus collocandis abijs;regionibus qug caloribus flatus ad corpora hominum poffune fpargere. - • .
  - 10 'PhilofophaturFitr. & multis argumentis probat calore,fr igiditate, res ipfas immutariy fumitq; ra-
  - tionem ab inanimis, rebus, & ab animatis y qua omnia facillima funt. Sequitur autem ratio a temperatura cor porum animaliimfumpta ; bine auiuw, pifeium, terreftriumqi animalium naturas examinati qua omnia tan-quam ^ArchitettusnontanquamThyficmpercurrit. Inquit autem*- -
  - - Nanqve ex principijs, quae Graeci appellant , omnia corpora funt compofita,idfeflrcalo-
  - re&humore,& terreno, & aere, & hismixtionibus naturali temperatura figurantur omnitim ,animalium in mundo generatim, qualitates.. Ergo in quibus corporibus exuperat e prjncipijs calor,tunc interficit, diffoluitq; caetera feruore. Haec autem uitia efficit feruidum ab certis partibus eqplum,cuna infidet in apertas uenas plufquam patitur e mixtionibus naturali temperatura corpus. Item fi humor occupauit corporum uenas, imparesq; eas fecit, caztera principia, u,t a liquido corrupta, «diluuntur, ao ,& diffoluunturcornppfitionis uirtutes-. Item e refrigerationibus humoris uentprum & aurarum infunduntur uitia corporibus non minus aeris, etiamq,* terreni in corpore naturalis compofifip augendo* aut minuendo infirmat C2eteraprineipia>tcrrena cibi, plenitate,aerea,grauitate coeii . Sed-, fi qyis uolueritdiligentiushgcfenfu percipere,animaduertat,attendatq; naturasauium.*& pifeium, &ter-xeftrium aytmaliumj &fia.confidersthit djfcrimina tem!p;eVatur^‘, Aliamepitn fiabet.ge-
  - nus auium,aliampifeium, longe aliam iterreffrium animalium natura. Volucres minn^fiabunt tetre-' ni^rninus humoris, caloris temperate,& aeris multumIgitur leuioribus priqapjjs corapofitfea fa-'icilius in aerTs impetum nituntur,;, Aquatiles autem pifeium naturaz, quodtemperatae funt a calido, plurimum ex aeris & terreni funt compofita:, fed humoris habent oppido parum, quo minus habent e .principijs humoris in corpore , facibus in humore perdurant. I;taquccum, ad. terram-:j$^ducqgt|ir» '3? animam cum aqua relinquunt. Item terreftria, quod e principijs ab aere^calpreq; funt temperata mi-Jiusq;habent terreni, plurimumq; humoris, quod abundant humidae partes, 'non diupoffuntinkqua aiitam tueri. . Ergo fi haec ita uidentur, quemadmodum propofuimu5*& ex his principijs animalium corpora compofita fenfu percipimus, & exuberationibus, aut defectionibus ea laborare diffoluiq* in-_dicauimus,non dubitamus,quin diligentius quaeri oporteat uti temperatifsinus caeli regiones eliga-.mus, cum quaerenda fuerit in moenium collocationibus falubritas. :
  - Expedita iam confirmatio eji, & argumentatio, in qua ordo mirabilis eH uifus. fequuntur inditiafalubxir latis locorum fumpta ab obferuatio;ie maiorum, quam quoque Confirmat; exemplo natura, inquit enim.,
  - . It aqve etiam atque etiam ueterum reuocandam cenfeo rationem. Maiores enim e,pecoribus immolatis , quae pafcebantur in i js locis, quibus aut oppida,aut caftra ftatiua conftituebantur j infpftk^ 'f* bant kcinora,& fi erantjiuida, & u(tiofa prima, talia immolatam» dubitantes utrum morbo, afrpan bulis Isefa effent, cum pluribusexperti erant*&.probauerant.integram, & folidam naturam: ieeino-.rum ex aqua,& pabulo, ibiconftituebant munitiones. Si autem uitiofa inueniebant inditio tranf-ferebant idem in humanis corporibus peftilentem futuram nafcentem in ijs locis aquae jiei.bi^ cp^iaj Sc ita tranfmigrabant & mutabantregtones, quaerentes omnibus rebus fal ub ri ta te m. Haecau tem fieri uti pabulo ciboq; falubres proprietates terrae .uideantur, licet animaduCrtere, & cognofcere cx agris Cretenfium, qui funt circa Pothcreuira flumen , quod eft Cretae inter duas duitates Gnofort,:&.Gortynam . Dextra enim, & finiftraeiusfltHmnis pafcuntur pecora, fed ex ijs, q.Uifcpafcuntur. pFoxiiine .Gnofon, fplenem habent; quae autem ex ajtera'parte.proxitti^ Gortynatrrrnon[ habent;.,appar_eBtasni .fplenem. Vnde etiam medici qua£rentesdeeare,inueneruntinifs locis herbam, quam pecora ron > 5° dendo, imminuerant lienes, ita eam herbam eolligendo curant lienofos hoc medicamento i quqd etiam acmKhuovCretenfesuocitant. -
  - Excibo atque aqua proprietates locorum naturapefiileHtesiautfalubres effe ex ueterum obferuadone .probat Vitr. Infriciebant ueteresin ammlumiecimracumfalubritatem loci explorare, uolebanty manda autem ftatiua cattra obfidendisbpftibus ponere, aut oppida ueUent munire, inuentis ieeinoribus ill0sjatis, certum habere inditium falubritatis aeris putabanty atque ut iecimra. ex pabulis, itapabula ex aeris falubri-itate,confiderabunt; maximam autpmejje pabulorum.,ifsr. aqua umnaturali exemplo comprobat, ut fatis patet exemplo , e quibujdam locis f rets-fiefumpto. ^Ajplenium herba eft vermi. ScoLopendm quam fimilli-ma, lienofos ea curari dicit Vitr.minuitenimlienis tumor m, immo &.naturalem lienis magnitudinem adeam paruitatem deducit, ut oues, qua eas in pabulis frequenter fumant, liene carere uideantur, tanta, ms esi in & fabulo, quis uerp dubitat quin ex aquisetiam argumenta ueranonfumamurl ffocqwque tempore Fitru-
  - C 2, uianirn
- p.27 - vue 47/393
- - *s
  - l 1 B £ R
  - ttiaHm exenflum confirmatur ^Petrus enim Landuseret#^ntiftefmroptimus fl hocobfiruaffl ,&imv* niffie dixit; Cicero dutmmfrimde dwmwne fit inquit, ut "hoffiiXrWi immolatorum inffiicerenwr exta»
  - Ex co licecTci re cibd atqfte aqu a proprietate $ locorum naturaliter peftilentesj afit falubres efle.
  - Concludit quodpropofwat, pofitisq; inditi}*falubritatis, quierit ati paludes poffint aliquo modo effiefa-lubHS) inquiem.
  - jTjEM fj io,paludibuS 'moeniaconftittfta erutW,qu* paludes fecundum mare fuerint, fpe&abuntq; ad feptenwonem, aut inter feptentrionem, & orientem, e#q; paludes excelfioresfuerirtt quam littus maritrom, ratione uidebuntur elTe conftituta, Fofsis enim dudisfit aqu£ exitUs ad littus* & ex mari tempeftatibusaudfo in paludes redundantia motionibus concitatur,marisq; mixtionibus non patitur beftmtum paluftriam genej-a ibi nafci, quaeq; de fuperioribus Tocis natando proxime littus per*, veniunt inconfueta Tabitudine necantur,
  - fluenti metri» pu>x ad eat fluxu redit, tuinsfalfide, & amaritudo palufires beftias aut nafli non finit, aut na-tas emmfi^itthuiafm&di reqmtuor funt, qua efficiunt falubripdtem, caeli regio, fitm, paludis motus, amarities qqm. TaludCs primumflcus mare-effie debenty & uergert ddfieptenmonem uelinter flptentrione, '<& orientem; Mo$ quia minus ferniunt Solis ardorem, minusq; uaporum educitur,non attrahente Soleipra-tereaexcdfieres effi? debentqudm littus marinum, nam fi depriffiores effient, aqua ineis infidens immobilis redderetur» inficereturflagnante lacu* fluxus Piaris etiam in eas peruenireperfoffi&s neceffie eB,ut uicibws
  - io
  - 20
  - xias,, qua aerem inficiunt* ne uero a bfit exemplar exrumqwdi&a futit i licet ratio fatis efficax allata fit» exemplar ponitVitr,
  - ExEWPtAR autern huius rei Gallicie paludes pofTunt efle, quae circum Altinum, RauennamiAqui legiath, aHaqj qU£ in eiufmodi locis municipia funt, proxima paludibus, quod his rationibus Habent incredibilem faluhritatein f his rationibusflilicet ratione/itus, ratiffie motus»rdtionefalfldinis, exceifa paludes fluxus i refluxiisque undarum ? & amaritudo habitabiles i & falubres reddit Gallicas
  - ' Vilium natura nices non immutaffieni ea, quavitr. refert,de cdqUilegia» Mtino, fduend, caterisqj uici-nispaludibus, florentifiimas, & fitluberrin/as urbes illas nm defidxraremUs, qUibus > -editi intemperies,aeris 3 ° peBitet tidi aquarum infalubritas plus damni attulit i quam barbarorum fauities • euertunt fani urbes , diruunt, dtfifimtqi hoftilesmanusi ferro & igni perimuntur homines, reflat tamen regio,areaq; ubi readifica-ripoffit, & iempore innouantur hominespoft cades maximas , neefemper bellk funt obtioxif ;jlt fauiente mturaanfeBo. ccslo, corruptis aquis uis rediuiua periens, nulla redeundi fle cogit deferere urbes, qua alio-quin fecura, ac locorum commoditate munita effient* Aquilegia noftris temporibus hieme uix efl habitabilis jpaludes igifurfalubres 'eomodoeffie poffiunt, quo Vitr* dixit; infalubres autem hoc quifequitur modo, Qvibvs autem infidentes limt paludes, & nori habent exitus profluentes > neque per flumina ne*^ que per foflajsy uti Pontinae ftando putrefeunt, & humores^raues &ipeftilerites.in his locis emittunt, quod & exemplo probat fwnpto dffihifioria. Jtem in Apulia oppidum SalapIa tietus , quod Diomedes ab Troia rediens cdhfticuit;fiue(quemadmodum nonnulli fcripferunt Elphias Rhodius) in 4° eiufmodi locis fuerat collocatum, ex quo incola quotannis laborantes, aliquando peruenerunt ad M. Hoifilium, ab eoq; publici petente», impetrauerunt, uti is idoneum! locum ad moenia transfe-renda conquireret, eligeretq;. Tunc is moratus non eft, fed iftatim rationibus dodifsime qujefitis fecundum mare mercatus efl: poflefsionem loCo falubri ab fenatu, pOpqloq; Roma, petijt, ut liceret transferre oppidum, conftituitqj moenia,&: areas diuifit,nummoq; fextertio Angulis municipibus maj} cipio dedit. Hisconfedis laeum aperuitinoiaiTe,^ portum ^ lacu municipio perfecit, Itaque nunc §k]apirji quatuor millibus pafsibusprogrefsiab oppidouetere habitant falubri loco,
  - ‘Pohtinapaludes funt peflilentes, quia infident, nec habent exttktprofluentes aqua,neque per flumina, ne-que perfoffias; fadem decaufa in jlpulia Vetus Salapia erat inhabitabilis, qua curaijolertia, & pruden-fiaH-Hoftilij loco breuiinteruallomutatofalubriseffieUa esiv Vropmsenimaccefiitadmare, &fettavijs 5fo fingulis areas adifieaturisembus uendidit. qua res inflar donationis imdginem uenditibnis habet ( ut inqilit Budausexea venditione, qua municipium dicitur, quoniam nec omnino donatio, nec pefiitus' efl uendiiio jla-cum aperuit in mare, fypoytum e lacuperficit. Cic*contra futium inquit. 10 forte mauulpis his rebus> atque hac luce T. V, in Sipontinaficcitate, aut inSalpinarum peflilefyia finibus, fudo duce collocari i jtulus Geli, libro fextedecimo mmiciptjiColoniaq; 4ifcrmeH ponit , uiniq; verbi & figtiiflcationemexD* jtdrim fententia fiite declarat, iHquiens, MUnictpes funi eiues romani i ex municipijsfuo ikre, & legibus fuit utentes muneris tantum eum fop. Bpm* honorati} participes»4 quo mmere capefcendo appellari uidenT tur nullis alijsnecefiitatibus, neque ulla To. 1{o, legeadftrifti, cum nunquampopuiis eorum fundus faUUs effiet» Trimos autem municipes finefujfragijiurefmites effiefktfios accepimus, comeffiumfo illis ut duitatis Bgmana honorem quidem caperent, fld ncgoeijs tamen atque oneYibus uatarent,fro factisbeUo Qtdliterece
  - ptis*
- p.28 - vue 48/393
- - T> \ 1 M V S. i9
  - ptis, cuttoditisq; .& infra, Sedcolomarumalianecejiitudo ejl. T^on enim ueniunt extrinfecus\}riduitatem , nec fuis radicibus nituntur, fed ex duitate quafi propagata funt, &iurainjlitutaq; omnia To. Bjt* non fui arbitrij habent. qua tamen conditio cum fit magis obnoxia, & minus libera, potior tamen & pratta bilior exiflimatur propter amplitudinem maiejlatemq; To.Ro• cuius itta colonia quafi effigies parua, fimiila-craq; ejfe quadam uidentur, & fimul quia obfcura, obliterataq; funt municipiorum iura, quibus uti iam per, ignorantiam non queunt, hac Gellius. 2\{os ad rem. Eligendus igitur ejl locus quam faluberrimus in manibus callcicandis. Qui uero loci falubres habeantur, & qui obfintfanitati, iam ditium ejl lucide, & copiofe, jLudiendi autem funt, & qui de agrorum cultura fcripfere, nam & Talladius, & Columella ,& M. Varro de eletfmne falubrium locorum copiofe dixerunt. Sed hac eleganter pracipue M. Varro explicat libro pri-10 mode re ruttica: Quare inquit fi jalubritasnonefiL cultura non aliud e(l, quam alea domini uita, ac rei fn-mitioris . Hoc uero diminuitur fcientia , ita enim falubritas, qua ducitur i calo, ac terra, non ejl in nofira, potettate, fed in natura , ut tamenmultum fit in nobis, quod grauiora qua funt, leuiora diligentia facere pofiimus, etenim fi propter t erram aquam odoremur, quam aliquo loco eruftat, pejlilentior ejl fundus, aut propter cali regionem aer calidior fit, aut uentus non bonus flet: hac uitia emendarifolent dominifcien-tia , ac fumptu ,. quod permagni interejl ubi fint pofita. uilla ,. quanta fint, quo {pellent, porticibus , ojlijs, ac fenejlris. Mn non ille Hyppocrates medicus in magnapejlilentia non umm agrum ,fed multa oppida fcientia fanauit ? Sed quid ego illum uoco ad tejlimoniumi 'hjon hic Varro nottercum Corcyra effiet, exercitus, ac clafiis & omnes domus repleta 'effient agrotis ac funeribus, immiffio fenejlris nouis Aquilone, obfirufUspejlilentibus, ianuaq;permutataycateraq; eius generis diligentia fuos comites ,ac familiamineo+ 20 limes reduxit
  - De fundamentis murorum Aturrium. Cap. V>
  - Vm ergo his rationibus erit falubritatis moenium collocandorum explicatio, regionescf* cleda» fuerint frudibus ad alendam duitatem copiofae & uiarum munitiones, aut oppor tunitates fluminum, feu perportus matina: fubuediones habuerint ad moenia comporta tiones expeditas, tunc turrium, murorumq; fundamenta fic funt facienda; jL regione ad aream tranfit Vitr. '"hjam principium unum ett eleUio regionis, & loci faluberrimi :\Alte-3 ° mm ejl moenium certo, & determinato fitu collocatio. Expedita iam prima, parte, in qua quid natura, qUid. ars, quid utraque regionibus afferat copiofe explicauimus ffuperejl altera, qua ad areas, <£r moenia circum-fcribendajpeftat: In qua quidem re multarum gentium externarum confuetudo merito damnanda cenfetur ,. qua uel inter amplijlimas folitudines, & jlerilifiimas habitantes, uel ajperrimos & inacefiibiles montestan-quam arces incolentes,interimfefyluis denfijsimis abdetes,uelprofundispaludibus fe quafi immergentes,tutas fe putant ab Humi ni & timore. quemadmodum apud Cafarem,& alibi legitur de Gallis,Germanis, Hibernis, Britannisq; nationibus. non enim laudo ego faltem huiufinodi fecuritatem, nec mihi uidetur inopiam ejfe quaerendam , ut inuidiam fugiamus, nec minus uel per fomnium expofcerempoeticum orbem, aut deliiiarum hor tum, ubi lafte riuuli, meile quercus, ambrofia caeli fluunt, quoniam humana neceffiitatipauca pojfuntfatif-fucere: illa uero defideraripotius quam haberi folent. Moenia igitur loco falubri & commodo funt collocan 4° da. Haec fundamentis, muris, turribus, portis, diftributa intelliguntur. De fingulis hoc loco agit Vitr.Fun dationum confideratio his rebus ab foluitur ,foli naturae, areae circumfcriptione, rerum dijlributione. Mt quemadmodum non negauerimfundamentum ejfe maxime neceffiarium, in omni fabrica, ita non femper ab hominibus id quaerendum cenfeo , cum faepe natur a\ipfa duriffimats cotes, immania faxa,tanquam arcium fundamenta jubjlemat .* quibus in locis nulla opera, nullae manus requirendae funt. Quod igitur ad hominum laborem pertinet ,foli natura quamprimum fundationi apta confideranda ejl: Solum ipfum multis cor ifs ac ( ut dicam ) multis corticibus ordinauit natur a,nam &gro(fiori fabulo, uel minuta quadam arena jlernitur , tnterimglarea, quandoque creta, uel argilla ,non nunquam topho uel camo, atque etiam permixtione quadam rerum diuiditur, ita ut proprietas ima in fuperficie, alia fiub cute, atque alia parte ima cernatur. Quare diligenter confiderandum ejl, qua foli proprietate fundamenta iaciantur. Sed in primis id femper animaduer 5 ° tendum, ut qudmfolidiffimis locisfubjlruffionesfiant:cjuodfi natura\id nobis minimeprattat, arte laboran-dum ejl, ut qudm creberrimis palis, fittucationibusadattis folum muniamus, excauationibus crebris foli na-turapertentetur, duoq; pracipua ex cauatione commoda recipimus, alterum quod aqua, qua ualde neceffia ria ejl fabricantibus, tanqudm ex puteis efofiis hauritur, alterum quod inditia terreni foli apta dignofeimus. Caterum & fine cauationibus argumenta foliditatisplurima fumimusTS[am fi herba, qua humidis locis naf cuntur, frequenter alicubi reperiantur,certo fcirepoffiumus ibi ejfe lutum, & canofum fundamentum: contra uero fi arbores in ficcis regionibus crefcentesuideris, ibi erit fabricandum. item fi acuta & dora faxa in re-r gione reperis, tunc fcire poteris non ejfetibi multum laborandum in folidaproprietate quarenda . Scaturien tesfontes, fonitusq; terra obgramum rerum cafurn, motumq; uitare ea locatibii docebunt', in quibus hu-iufmodi erunt inditia, inter glareas ob earum raritatem aqua decurrens fubttruffiiones infirmat. Quarenda 6o igiturfoliditaseJl'i ubi fundandum eft: hinc Vitr. inquit, .
  - C 3 Tunc
- p.29 - vue 49/393
- - J° 'X E £ $
  - - Tvnc Turruim,murorumq;fundamentaficfuntfacienda,iiti fodiamur (fi queat inueniri) ad foli dum>& in folido» ( quantum ex amplitudine operis pro ratione uideatur ) crafsitudine ampliore quam parietum, qui fupra terram funt futuri, & ea impleantur quamfolidifsima ftru&ura. -
  - 'Quemadmodum certa illa, &pr#fcriptafundandi norma femper esi obferuanda, ut fundamenta femper ad folidum, & in folido fodiantur, ita ea cura mneftpratermittenda, ut fciamus an plano, an excelfo, an decliui loco fundandum fit,&quantum area circumfciribere oporteat, nam alia ,atque alia ratione fundatio, nis utemur. Item dignitas amplam duitatem requirit y fecuritas uero etiam amplam, nam a paucis obfideri ampla duitas minime potefi, parua minoribusprafidijs eft tuta, dolis tamen & traditionibus obnoxia. , cum facilius capta retineatur. C uterum multitudinis popul-iq; ratio habenda eft. Circumfcribitur autem,lineis, angulisq;. Muri linearum fimilitudinem habent: Turres, propugnacula, & porta, angulorum: De fingis 1 d lis prxeepta tradutur a Vitr. Verum meminijfe iUaoportet, qua a Mathematicis introduftionis modopraci-piuntur ; lineam ejje exterifionem quandam: angulos ejfefoli camprehenfionem inter duas lineas fefe contingent es :inde quattuor efficientur anguli duarum linearum interfe&ione ,&fi altera alteri dirette & adperpen diculumincumbat, quattuor anguli redi efficientur, ft tranfuerje, duo, qui latiores erunt obtufi, reliqui acu ti dicentur r ex lineis diretla aliafunt ,& illa funt, quarum medium non obumbrat extrema: quaq; breuiori ffiatio inter duo puncta aqualiter continentur. jdia flexa,. qua fcilicet fuis meeffis extrema excedunt. :£x his alia funt circulorum portiones quadam, alia flexuofaundequaque: Circulus quafi totus angulus, figura eft una linea dreumferipta s a cuius medio, quod centrum appellant', omnes linea ad extremos limites duda funt Aquales ; linea.flexa ab ..Architebiis arcus nominatur, reBa nero quandoque chorda uocatur, idq; cum extremos arcuum fines claudit, quandoque fagitta, cum fcilicet a chorda medio, tanqudm neruo direffid. ad arcus circumdudu fertur, quandoque radius, cum fcilicet ab immobile centro ad circumferentiam orbis ducitur , quandoque diameter, cum fcilicet duas aquales in partes circulum diuidit, quod fieri nonpoteft, nift per medium centrum traijciat: Ex arcibus fimplices quidam funt, quidam uerk compofiti: ex fimplicibus alij integri, alij non integri uocantur: Integer arcus eft dimidium circuli: non integer, qui dimidio minor eft:
  - Hei cuius chorda diametro breuior efl. Compofitus arcus eft , qui ex duobus non integris arcubus efficitur, & ideo m.decujjqtione angulum efficit, quemadmodum fubieffa exempladiagrammate oflendunt. Lineis' igitur »angulisq; deferibimus areas, linea uel funiculis, uelperticis tanqudm regulis ducuntur; anguli autem normis, uelquadrantibus. Solo deffignato foffasduces, quibusduftis iaciasfundamenta in folido uel ana-tmatibi proflito, uel artefktto : fciasfolum confolidari palis frequentibus, & denfis: figuntur autempalifi-fiucisl piftucafuntinjlrumenta lignea,qua uel fuffienfa funibus, trochleisq; a tignis demittuntur fupra dire 50 Lios palos, ut crebris ittibus inculcentur, & figantur: uel anfis manibus comprehenfa extolluntur, ut pali fitblicaq;ea machina adigatur.E quo autem ligni genere palationes fiant fecundo libro declaratur Cap. nono. Fiftucaetiam pauitores utuntur,cum locus aut omnis,aut exparte congenitius fuerit,ut habetur libro feptimo Cap. primo. Mdiguntur autem pali crebro potius ac continuato,quam uehementi & onerofo ittu. Cafar in commentarijs fuis fistuca nomine utitur in egregia illa pontis conftmfiione. Fundamentorum autem nomine •
  - ab. refla.
  - Ac. flexa. .
  - e. anguli retti.
  - f. anguli obtufi. o. anguli acuti. h.i.K. circulus. ghi. diametros. g k. radius.
  - g. centrum.
  - 4v>
  - c
  - l. m. n. arcus inte
  - ger
  - Lm, chorda,, np. fagitta. r. arcus diminutus.
  - f. arcus compofi-tus.
  - 40
  - Vitr. foffas intelligitfubi fiubftemitur.Habent autem fundationes prxeepta, & regulas,de quibus nunc dicam. Trimum quidem confidendi incoU funt & periti regionum, ut foti natura exafite dignofeatur. inde canendum eft, nefiuper ruinasfiuperfiriiamus: non enimfeirepoffimus quantum oneris ferre poterant: aquabiliter autem excauandum eftfolum, t& qudmplanifjimum faciendum, ut aedificiorum onera aequaliter decumbant. 5^0 Confiruendae etiam funt aedificiorum ueterum partes, ut cum fabricare aliqUo impedimento defifitmus ,nep<t niteat nos uetera diruiffe: Inferiora uero fmt fuperioribus ampliora naturae imitatione, quae arbores parte ima folidiores facit. Caeterum in mollibus locis minore fumptu, & tutius fuperflruemus arcubus primum iatlis-,, nam folida pars apta eft onera fuHinere, uacua uero impenfae parcit. Mrbitror ego faxagrandiora in fundationibus ejfe iacienda, fed & minutiffima, quaeq; inuenta funt in aedificas ueterum : non eft autem in huiufim difiibFtruffionibus calci parcendum, fed curandum ut qudmfolidiffima fit fiubftruflio: palationes uero muris duplices habentur. Tali uero denfiffimi, &groffi parte duodecima ,uel non minus otiaua longitudinis. his atque alijs buiufmodi praceptis de quibus etiam ali bi diffurus fum, qudmfirmiffimafundamenta fieri poffunt. 'Ffimc ad rerum diftributionm umendum eft, ac primum de turribus & propugnaculis dicendum eft, mox de portis & muris. 6.0
  - Item
- p.30 - vue 50/393
- - v /It t M xs. 31
  - • Item turres funt proijcaendae m-cssterio rem partam, uti cum ad murum hoftis impetu ueKt appro pinqrme, a turribus dextra, ac fini ftra lateribus apertis telis uulneretur. : ,
  - , Turrium efficiendarumfinis efi murUmtueri, & tanqudm a lateribus cortinamf ut aiunt Itali.)defendere : hac de caufa in exteriorem panemprmjeiendA fmt,ut cum hoftisad murum accefferit, inter duas turres utrinque mineretur, & Lefus a muris recedat. Turrium ufum nofiris temporibus nulltm habemus, ni fi fo rte appellatione Turrium ,propugnacidaMauocemus,qmBaloardos Italiuocant, de quibus alias dicemus.
  - Cvrandvmqve maxime eidetur^utuonfacilis fitaditus ad oppugnandu. muriufed ita circumdar dum ad locapr#cipitia , & excogitandum, iiri portarum itinera non fint di reda . fed oW^.Nanque cu £0 arafadum fuerit, tunedextrum latus accedentibus , qupd fcutonon erittedum , proxirml erit muro, Tipnfolumtyrres impedire hofiiurh accejjkm ad murum debent ,fed etiam reliqua, qua ad id pro funt, accommodari, quemadniodumfunt lompr&cipitia,portarumq;fitus, ita dfeofitus, ut qniad eas acccjfurusfit hoftis, dextrum latus, quod fcuto non tegitur, expofitum habeat uulneribus, laculorumq- mijjionibus. Tor tarum ufus.etl, utcoinmode importari&exportari,resque.sbittitm qm admCUmhtum qm ad defenfionem funt necejfariA, itemutexims&ingredi queant,iumentn,hwmesq; :fed quia quandoque bajles cum ciuibuspermixti ingredi pojfunt, maxime curandum eft, ut quam tutiffvmo loco collocentur. Ipfa quoque feeeiem aliquam propugnaculi habere debent, ut&fe,& murum defendant, non tamen ita munit a ejfe debent parte interiori quemadmo du tur res,ne fort-e cuftodes proditionem molietes inportis, tanqudm oppidisfefe contineant dum prsjidium ab hoHibus expeEiant. Retardatur etiam impetus equitum, peditumq; cum non direEio cur fu 3 . ad eas accedere liceat. Sumptus uero impenfasq; quas his temporibus in extruendiSportis facere fo lent, certe 20 non laudo, namfiepe fit nt pulchritudini potius, quam munitionibusfiudeant,cum earum afeeElus rudis ejfe debeat, & aufleritatem quandam proferre.
  - Collocanda! funt oppida,non quadrata, nec procurrentibus angulis,fed circuitionibus, uti hoftis ex pluribus^iocis Confpiciatur. In quibus enim anguli procurrunt, difficiliter defenditur,quod angulus magis hoftcrntuetur, quam ciuetn .
  - De forma oppidoritin nunc agit Vitr:&Ridetur tacite quodammodo formam orbicularem uel finuofam probare,ab Etymologia nominis. 7>lam fi oppidum a danda ope dicitur, certe curandum efi, ut ea forma fit fit £ium, quA nocere hofiibus, prodejfe ciuibus maximepofjit. Vrocurrentes anguli id habent incommodi, ut qui muros defendit, utrinque ab hofiibus telis impeti poffit, circuitiones uidentnr hofies concludere, & obfi-- der e, tum quia ex pluribus partibus conjpici fojjknt, tum quia in obfidendis urbibus finuofis oppidorum flexi-3*0 hus intercluduntur. CAterum Ijac ratio Vitruuianis temporibus forte melius, quam nofiris accommodanda £ fi,nam alia ratione angulos procurrente/ rioflri homines qmrunt, quemadmodum paulo pofl dicam.
  - Cras s i t vd 1 nem autem muri ita faciendam eenfeo, uti armati homines fupra obuiam uenien-tes alius alium fineifhpeditioneprae terifc-polsint.
  - De muroriim crajfimdine (ut nihildefiderettir) aperte hquitur, in qua re uidendum efi, ne nimis extra raponem crajji hodie muri fiant, cum minus craffi magis tuti, melius flruEli ejfe pojfunt. Inquit Vitr. | Craf fitudinem muri ita faciendam, ut armati homines fine impedimento fibi obuiam uenientes prAtereant: | „ & quoniam fumptuiparcendum efi , quantum fieripot.efl, ideo docet qua ratione craffos & durabiles muros im-petifa minor ejficiamu* yinquiens. *
  - Tvm in crafsitudineeius perpetua» tale# oleagine# uftulat# quam creberrime.Inftfjiantur utiutrac ^fo que muri frontes iriterfe( quemadmodum fibulis) his taleis colligat# #ternam habeant firmitatem, Nanque ei materi# nec tempeftas, nec caries, nec petuftas poteft nocere. Sed ea &in terra obruta, ^c-in aqua collocata permanet fine uitijs utilis fempiterno .
  - h Erigebant antiqui duas frontes muri, alteram in exteriorem, alteram in interiorem partem proficientem . (hac enim decauja frontes appellantur ) inter utrafq;erat inter slitiuntp edum io|;. colligabantur autem hu-iufmodi frontes taleis oleagineis uflulatis, tanqudm clauibus , quibus peElinqtim difpofiffs, & inter fe ' quemadmodum ferrA dentes reuinEUs, utrunque murum fimkerjcontinebatur.cikus rei tanta utilitas & fir-mitas erat, ut Vitr. in fundamentis quoque eadem ratione id faciendum ejfe cenfcqt,dicit itaque.
  - ^ Itaqve non folurb in muro,fed etiam in fubftrudionibus quiq; parjietes murali crafsitudinc n. erunt faciendi,hac ratione religati non cito uitiabuntur.
  - 5° £t ratioefi quia ei materia nec uentorumimbriumq; uis, neccaries, nechumor, nec ficcitas nocere potefi •
  - ,%Quique parietes murali craffitudine. \ Isfim folum oppidorii muri craffitudinem habent, fed interdum parie te s aliquifunt adificiorum, qui muralem craffitudinem quArunt, moles enim ingentes, uel templorum* uel theatrorum, uel arcium craffos parietes tanquam muros interdum requirunt, in quibus conflruendis ratio ea dem feritanda eft. ;t
  - Intervalla autem turrium ita funt facienda ut ne longius fit alia ab alia fagittse emifsione, uti fi .qua oppugnetur tiim a turribus, qu# erunt dex tra , ac finiftra, feorpionibus, reliquisq; teloturti mif-«fionibus hoftes reijciantur. '5
  - - Turres non modo murum tueri, fed fe ipfas quoque inuicem defendere debent. quare de interuaUis turrium algere oportet: prAceptum itaque ut esi ne ultra telorum emiffionem turres inter-fe. distent, quod & nofiris £o temporibus obferuandum eEl,quemadmodiminJra dicitur.Inttrim umuerfemratimem antiquarii exequamkr. % . : £tiamqve
- p.31 - vue 51/393
- - 3t 11 B E %
  - Etiam qje contra, interior turrium diuidendus efl: murus interuallis tam magnis, quam erunt turres, ut itinera fint interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro fixa. Hofti? enim fi quam partem murioccupauerit, qui repugnabunt refeindent, & fi celeriter adminiftrauerint, non patientur reliquas partes turrium muriq; hoftem penetrare, nifi fe uoluerint prascipitare. ,
  - Tracepta, quibus [eruatis refla turrium collocatio fiet, funt hac. Trimum, ut in exteriorem partem pro ijciantur: fecundum, ut tantum inter fe diftent, qudntumfagitta iaculari poffunt. Aliud quod nunc exequi tur eft,quod in interiori parte murus ex magnitudine turrium diuidendus efl ita, ut fi quis imaginetur turrem arcum in exteriorem partem efficere, extrema illius circuitionis itadiuifaeffe debent, ut pro chorda trabes po nantur, atque per trabes tanqudm per pontem, qui repugnant ire pofiint, trabes autem ita figantur, ut faci i & le amoueri queant, uel refcindi, ut occupata ab hoslibus parte altera direffiis trabibus reliqua fit defenfa, nam cum turres alta, lataq; effe debeant ,'traijci amoto ponte nonpoterunt}nifi quis fepracipitare uelit.\Hine
  - Tvrrf.s itaque rotundae, aut polygonias funt faciendas, quadratas enim machinas celerius difsi-pant, quod angulos arietes tundendo frangunt; in rotundationibus autem (uti cuneos) ad centrum adigendo Jasdere non poftimt.
  - Turris diffiofitio in parte interiori.
  - A- fucula ucctibus redutta, qua catenam continet, a qua tignorum capita fuffienduntur, in centro B. Tigna autem ueluti incumbis impofita ex altera parte non funt clauis affixa, fedfuperpofita ut fucula redu-ttione poffint fine impeditione relaxari* fuper ea tigna fit tabulatus. G. prominentia a turri tignorum capi-tapro contignatione & itineribus in interioribus partibus. G. tabulatus. D, murus interior. E. Mania. F. maniorum planitia. 1: U crafiitudines. H. fcalaadmuriconfcenfum.
  - 1Rotunda
- p.32 - vue 52/393
- - p ii i‘ jji V
  - Hpfifiuta'turiesquadmiqueparte nd ariete f uel alia Widtbto&p&ehtiantur, firmfores furit qudm quadrz tamam ea figura pluribus partibus, tanqudm cuneis conflat , cuneorum natura ad centrum adatta [olidior efficitur: obfirmant enim fefe mutuo emeata resquaUbet, & qudtnagisin easimpellaseo [olidior eseffkiun-tifr-. Ceterum his temporibus alius ufiti efljfuemddrtiodim dicam.Turrium igitur praceptafunt hae,qualHElz funt, qua fic breuiter colligere poffumus. Turres aut confiderantur ea parte ,qua rejpiciunt hofies, &fic primum praceptum esi , utproijciantur in partem exteriorem: aut confiderantur ea parte, qua reficiunt ci-uitatem, fic aliud praeceptum efl de earumnfuro diuidendo , & contignatione mobili congiungendo; aut confi derantur , ut mutuo inter [e [e habent , & fic de interuallo imius ad atteram ditium efl, aut demum confideran JQ tur in[e qualibet, & fic de figura earum orbiculari uel multorum angulorum efi ditium. Qua omnia fubie-fta figura demonfirat. .
  - Item munitiones muri turriumq; aggeribus coniunda:-maxime tutiores funt, quod neque arietes, neque fufFofsiones, necjue machina: caeterae ei's ualent nocere.
  - Obfieruatum efi non tam muri crafiitudinem, quam aggeris, & terreni congestionem apud muros, eos tutos reddere. nam quod machina ,fuffofiionesq; crebris itiibus muros concutiant mdnifieftum efi. Sed fi aggeris quoque ratio habeatur, murusq; terra muniatur , prodeffe plurimum efi aniniadiierfum. uidetur enim ag ger tanqudm muri humerus ej[e. hinc pracipit Vitr. ut munitiones muri, turriumq; aggeribus, coniungantur. Sed animaduertendumputo aggerem non[olumintelligiteirafaJcorumq; congeriem, fed etiam repletionem[of [a 3 uattiq;, uel alterius cuiuficunque loci excauati, in quo exaggeramus. Jlgger autem Vitruuianus nihil aliud efi nifi repletio interualli, quod efi inter duos muros , irtcAmifciatam Itali uocant. Jlgger utro, quo nofiri utuntur, terraplemm, aut fpaltum dicunt, efi enim terra[uba Cia aggeratio quadam parte interiori ad euitandos[umptus, & muniendos muros accommodatamon enimputdnt oportere duplicem effie murum ,[ed una fronte contenti , partem, qua ciuei refpicit, aggere amplifiimo bene muniunt, & inter aggerem murulos quofidam prafiripto JpAtio claudunt, quos fperones uel contrafortes uocant, terrenum enim opus pondere premens murulos illos > tanqudm anterides, & erifinata,continet murum ne feteile proruit
  - Sed non in omnibus locis eft aggeris ratio facienda, nili quibus extra murum ex alto loco plano pede acceflus fuerit ad mcenia oppugnanda *
  - Maxime offenduntur ciues cum extra muros acceffus hoHiumfit ex parte altiori ,[emper enim plus laditur qui imas partes in pugnando tenet: quapropter Vitr* Aggeris rationem effe habendam dicit, cum ab excelfio-ri loco hofies oppugnant, qudm ciues. ubi igitur ex alto loco plano pede accejffus hofiium fieri potefl, tunc ag geris ratio efl habenda. Qua ratione ucro agger efficiaturfecundum Vitr.fequentibus uerbis explicatur.
  - Itaqve ineiufmodi locis primum folfie funt facienda:3 latitudinibus, & altitudinibus quam am-plifsimis, deinde fundamentum inuri deprimendum eft intra alueum fofla:,& id extruendum eft cacrafsitudine , ut opus terrenum facile fuftirieatui:. Item interiore^ parte fubftrudionis, fundamentum diftans ab exteriore introrfiis amplo (patio, conftitucndum eft,ita uti cohortes pofsint quem admodum in acie inftruda: ad defendendum fiipra latitudinem aggeris confidere. Cum autem fun damenta ita diftantia inter fe fuerint conftitiita., tunc inter ea alia tranfuerla coniunda , exteriori,& in teriori fundamento pedinatim difpofita, quemadmodum ferra: dentes folent efle, collocentur. Cum enim fic erit fadum, tunc ita oneris terreni magnitudo diftributa in paruas partes, neque uniuerfa pondere premens, poterit ulla ratione extrudere muri fubftrudiones.
  - 4° Cum hofies oppugnant, aut ab inferiori parte, aut a [uperiori oppugnant: fi ab inferiori tunc murus fkcien
  - dusefl ea ratione, qua fupradixit Vitr. ea fcilicet crafjitudine uti armati homines [upra obuiam ue-nientes alius alium fine impeditione praterire poffit . item frontes utraque muri taleis oleagineis uflula-tis conimgenda, ut firmius contineantur . non enim opus efl inflruftas acies in his locis muros affeen-dere. quodfi a [uperiori parte oppugnaturi accedunt, tunc murus muniendus esi, turres item, atque alia pro pugnacula fulcienda, hoc modo, quo dicit Vitr. Trimum enimfoffa ampli [fima fiunt faci enda > nam prohibebitur accejffus ad muros latitudine, atque altitudine [offarum. deinde duplex murus confimendm eft, utriuff-que autem ratio fundationis eadem erit: nam fundamentum deprimendum efl intra alueum [offa, & extruen dum latius, & craffius qudm murus, qui fupra id erit futurus, nam ita requirit fundamentorum ratio, quem admodum [uperiori capite dittum efl, & opus terrenum facilius fuflinebitur. Ereffa hac muri fronte, qua 5 0 hofles refpicit, & fupra [offam elata, conflruenda efl altera frons pirte interiori a priori plurimum diflans, nam inter ambas frontes exaggerandum efl, & fupra aggetem inslruenda funt aries repugnantium. Ereftis frontibus, uelfundatis potius,fundamenta utraque funt colliganda, & quafi conne flenda alijs fundamentis tranfuerfis, qua ab una ad aliam frontem procurrant, ita difpofita, quemadmodum ferra dentes ac peftina-tim, ut firmius utrofque muros contineant, ac aggeris pondus inter fe diflribuant, ita ut fubflruftio nihil pati poffit.Calcato igitur terreno opere & folidato, murorum frontes continebuntiat uerg oh tranfuerfa fundamen ta premere & extrudere muri fubflruffiiones minime poterit.
  - De ipfo autem muro d qua materia ft ruatur aut perficiatti ^ idecHiort eft. pr^finiendurn^quod in omnibusdocis, quas optamus Copias, eas non poitumus habere * fed ubi funt faxa quadrata, fiue filex fiue CTmentum>autcoduslater,fiuecruxius,his eritutendarn.NonenimufiBabylone abundantes £0 Uquido bitumine * pro cklce , & arena, & co&o latere fa^fuq habent iau«Ha.> i}? hem, polTmit P nm^s ' ‘ ' regiones
- p.33 - vue 53/393
- - 34 1 1 * & ^
  - regiones,feu locorum proprietates habere tantas eiufdem generis utilitates, uti ex His comparationibus ad aeternitatem habeatur fine uitio murus.
  - t. Oriens, T. Occidens. O.^Auiier. T. Septentrio. G. Aquilo. G. jiffricus. M. Caurus
  - S.Eurus. T. FoJJa. V. Turris. X.Torta. T.Fqrum. Q.Bafilica. I. Vix* Z. ^Aggeres.
  - 29
  - 30
  - 4°
  - jo
  - t4. dentes ferra* B, tieUinata iijpofithi. C.nmrusadi&bem. D. pars muri exterior. E. agger.
  - Tfyn inpnmor Vitr. eorum i^quaprioribus tdpitihus huius libriprdecepit, poflqudm' de ordine, menfura, dffiofitme murorum t turrtumq,* loquutus efbj nmc eampartem exequitur, quxad^diBributionempertinet; 6o
- p.34 - vue 54/393
- - ? 2L I M V $. jy
  - jutm difiributioeH copiarum lociq; commodadifpenfatio, paryaq; inoperibusfitmptus cum ratione tembera-tio. Hac ita obferuabitur, fi primum ^.rchitettusea non qiutret, qua non poterunt inueniri, aut parari nift magno. Tgamque non omnibus locis arena fojjitia, nec c&mentorum, nec abietis i nec fappinorum, nec mxr moris copia esi ,fedaliud alio loco nafcitur, quorum comportationes difficiles fmt, rfumptuofa. hinc fumi-m exemplum de Babylone. Vnde Tlimus inquit, calcis quoque ufimprabuit (loquens de bitumine) ita fer
  - Ii orthographia muri.
  - Difpofitio moeniorum. <
  - *A. opus terrenum. B f. decujfationes fibularum. M 7^. fundamentum, exterius. \l l. fundamentum interius 6. r. &p q. longitudo tranfuerforum fundamentorum petlinatim diffiofitorum quemadmodum ferra dentes, o M. & HTS{. craffitudomceniorupedum xxij. i u. muri craffitudo partisexterioris, i r, ferio ra dentes quaternum pedum, p o. interuallum peffinatim dijpofitorum interuallorumi e b s. talea olea-gin& ufiulata in craffitudine rmm% ad firmitatem. rminati
- p.35 - vue 55/393
- - I f‘B z K
  - ruminatis Babylonis inuris , Fitr. quoque odaux libri capite tertio bitumine tradit , & latere tefiaceo ttru&ti muro Semiramiricinxififie Babylonem. Erat enim Babylone lacus ampliffima magnitudine, qui limni ajphaltis appellatur j & habet fiupranatansliquidum bmtnfek'. Quid autem fit Bitumen, pix, quid pifidfifialtum, quid fiaxurri quadratum, filex, catnentuym didum efifiib locb. Deuetiiam adnoflrorum temporumrationem, qud-muri 3 mceniaq; muniuntur..idq;'qudmpotero bHitiffimetrmfigam. Quod autem didum-efi a Fitr. fequenti defcriptionedeclaratur. - ./'v.
  - Vrbiumfhbricandarumratio inuentaeft3 tumut homines commode & bene uiuant3alter enim alterius ope indiget, tum ut ab infolentibus aliorum iniurijstuti & fiecurifint. Tsfqtura enim comparatum eH,utfie quifique fuosq; quantum pote fi tueatur. Iniuria uero, offenfionesq; uaria fiunt 3 ac hominum improbitate io omnes reperta. Contra easdefenfionum totidem genera efie oportet: nos prjuatas omittimus, de publicis & communibus agimus. Fnde communepraceptum illud inprimis obfieruandum efi,mcenia effie facienda, urbesq; effie muniendas fecundum tempera, & ojfienfionumgenera. Vndenoneflquodmiremnr,fi alia ratione ahjs temporibus mania, muros,propugnacula, portas, & huiufimodi alia confiruimus. oportet igitur ita munire urbes, ut qui eas defendunt tuti fint, & ut hofies offendi poffint: offenduntur autem uel cum a muris longe arcentur, uel cum muris proximi fiunt, prohibentur ne accendant .hinc necefjitas illa efi, ut rationem habeamus earum rerum, qua in munitionibus requiruntur, qua hac fiunt. Murus cuius extenfio cortina ab Italis nominatur, 'Propugnaculum, quod Valoardumuocatit, alias pro latere fiumitur,Flancum appellant i Foffia,Mgger, qui humerus, uel ffaltus dicitur, Via, & Tlatea ,r De fingulis fieparatim dicendum efi, nam prohibetur hoslis aqua, fioffia, & muro: jLrcetur propugnaculis , aggeribus : defenduntur repu- ^ a gnantes iateis, itineribus, & murorum crafiitudine. In muris extruendis fundandi ratio habeatur a Vi-truuio defiumpta . Craffiora enim fundamenta fiunt facienda, quam murus: crafiitudo autem amplius exterius quam interius proijciatur, nam cum murus ab humeris aggere impellatur, crafiitudo illa, qua efi pro fronte id efficit, quodpesin homine ere flo, nam fi ab anteriori parte quis repellatur, facile retrocedet, directis enim cruribus & calcaneo non prominente efficitur, ut fine fulcro cum fit, facile cadat. Si uero a tergo protrudatur renitente pede, qui prominet,non dimouekitur. Sic murorum fundamenta, quamuis utrinque craf fiora effie debeant & latiora qudm muri, fi tamen pro fronte amplius extendantur, idem pra flabunt, quod pes in homine. Erigendi uero fiunt murifiumma diligentia, pracinftionibusq; cingendi, cordones appeUant ,ita enim firmioresfiunt: non laudant aliqui pinnas in muris quas M erlos, alias canonieras uocant, quamuis ha-denus inuiolabiliter obferuat<e fint. uolunt autem ut opere terreno conficiantur, exaggerenturq; i & com- , 0 modiffimepaffm conflruantur, diriganturq; ad eas partes, i quibus hofiis machinarum telis facillime Udi > poffit.. Klpn fiunt autem faciendi muri altitudine ampla,, nam fi machinis.deijcitmtur, cum alti fiunt nimis, fiofi fias niateria implent, atque hoflibus tanqudm gradusfaciunt, Muniuntur autem muri ratione illa, qua didunt efi, aggeribus ficilicet, & erifinatis, uel anteridibus ,fi>erones dicunt, inter aggeres collocatis. Mgger autemfiolidiffimus effie debet, & amplifiimus, ut in eo acies inflrud# ad defendendum commode praeterire pof fint; Murorum uero extenfio extra teli iadum fine propugnaculis non fit .'ducentorumpaffiuum eam longitudinem prafiniunt .-propugnacula uero aut altiori forma, aut deprefiiori fiunt. item altiori forma qua fiunt, caual leros uocant, & Baloardos, qua uero deprefiiori,planas formas dicunt. efficiuntur autem plana forma cum murorum cortina nimis extenduntur, nam indefenfa cum fint ob earum protenfionem, necejfie efi, ut lateribus fulciantur . Trafiant hoc interdum, & porta ipfa de quibus eapracepta obferuandafunt, ut ita coi-locentur,ut itinera ad eas direda non fint, ut tutiores parte exteriori fabricentur,ut cortinam protegant, ut * ' cuftodes ibi commode manere poffint, ut pontibus mobilibus, leuatores appellant, muniantur, ante pontes aute direda fiudes, fiublicaq; acutiffima eriguntur, raftra fieu refiella dicunt,ne tam facile aditus ad portas patere poffit. Mufieritatcrn quandam forma earvpqi prafierre debet; Sed ifos ad propugnacula. Mntiqui turribus ute bantur angulis multiplicibus,uel circulariforma conftrudis.T^ofirorum ufius alius efi.Triangularem formam probauerunt,in angulis autem murorum ea collocant,tum ut lateribus opem,hoflibus damnum inferant.Duplici platea confiruuntur,inferiori ficilicet,&fiuperiori. Superior ideo fit,ut amati homines,qui repugnant com mode fiarepoffint,ut machina,quibus hoslespropelluntur, fiuis locis coUocentur,&idu retrocedentes fine ofi-fenfionc recurrant.inferior autemplatea multa habet commoda pro militibus, & defienfioribus, rebusq;, & munitionibus inuenta,ubi etiam planius aliqua tormenta ponuntur,qua hofies muris proximos,cum fioffias occu pauerint,a ficalis deijciant. Formam propugnaculi amplamfiecimus ut facile intelligatur, partemq; inferiorem * a fiuperiori diffinximus,ita utfiuperpofitapagella fUperiorem plateam defignetffiubieda uero inferiorem,in qua uias,fcalas,&loca difpofita uides,menfurasq; optime dislributas: oportet aut em latera tuta effie. hinc fit, ut & muri propugnacula,&propugnacula muros defendant: idus enim qui per, diredas lineas deficripti fiunt, oflendunt mutuam propugnaculorum & murorum defenfionem. Muri crafiitudo pedum odo. Mnteridum in-terualla pedum decem.jLggeris crafiitudo pedumfiexaginta.Vlatea fuperior propugnaculi L.pedum centtm& quindecim,hxc autemfiupra inferiorem alta efi pedes fiexdectm,nam inferior fiupra alueum fioffia alta efi pedes dectm & feptem.Cruce autem niafiubterraneafignificatur lata pedes decem, Utera M.ofiendit ibi effe loca mu wtionum .S. uero ficalas per quas deorfinm itur, ut circum propugnaculum contra fuffoffiones, quas minas dicunt, milites eant.0,uero fiint itinera lata pedes i z. ad plateae inferior es, quarum longitudo pedu odua ginta,latitudo uero quinquaginta,ubi collocantur machina, Orecthione uocant quorum munus efi hofies pro-
  - . , . ptt
- p.36 - vue 56/393
- p.37 - vue 57/393
- - rZ £ \C*
  - pe muros conantes fcalas admonere infoffa feriantur. f offas amplas laudant, uerum an ficca,an aqua plena ef Je debeant,aliqui dubitant,tutas enim ab igne dicunt e fle aquofas,&impedire accejfum ad muros. Contra nero ficcas affirmant commodas tjfe, ut ciues armati exeant ex rmprouifo in hoftes, fortitas appellant.Caterum aquofa,uel emanantes aquas, & uiuas habent,uel aliunde profluentes.Fiua,qua funt tanqudm ibinafcentes, ab h oflibus non pojfmt impediri,immo fapius hydraulicis,machinisq; tam late diffunduntur, ut quam Idngifli-mc hofles arceant,uel etiam Udant,obfejflonesq; diffoluant.pro fluentes aqua fi profunda fmtffuhmergunt ,fi parua impediunt.nocent autem aqua omnes murorum fundamentis,nifii diligentiflime caneatur.Solent ex altera foffa parte murulum,quem contrafcarpam nominant,conflruer e.tum ut terre num onusfoffa imminensfu-flineatur,tum ut receffus hoflium impediatur,non enim facilis esi afccnfus retrocedenti hofli,&foffam egredi nolenti, hac atque alia huiufmodi confideranda funt muros munire nolentibus, de quibus copiofiffime alios ex- 1 ° ceUentes uirospertraUare audio,quorum indicio & experientia multum deferri oportere cenfeo. Tropugna culi uerodefcriptioeH infra pofita »
  - De dimfione operum, qua intra muros funt, & eorum difpoji-tione, ut uentorum noxij flatus uitentur. Cap, VI.
  - Oenibus circundatis, fequuntur intra murum arearum diuifiones, platearumq;, & angk portuum ad cceli regionem dire&iones.
  - Supra capite huius libri tertio Fitr.dixit, ubi de publicorum operum diftributionibus locu- 2,0 tus esi. Hac autem ita fieri debent, ut habeatur ratio firmitatis, utilitatis, uenuflatis. Firmitatis erit ratio habita, cum fuerit fundamentorum ad folidumdepr effio, & ex quaque materia copiarum fine auaritia diligens electio, ac de firmitate loquutus efl capite fiuperiori. poflea inquit. Ftilitatis autem emendata, & fine impeditione ufu locorum difpofitio, & ad regiones fui cuiusque generis apta, & commoda diflributio . Hoc\igitur capite utilitatem exequitur, diuiditq; opera, qua intra muros funt; nam de utili' tate Uniuerfali capite quarto, ubi egit de locorum falubritate, multa fatis differuit. De venuflate autem, qua efl fpecies operis grata, & elegans, membrorumq; commenfns inflas habens fymmetriarum rationes,parum quid in manibus circumdandis efl diBum, atque id propter ea fuBum efl, ut intelligamus muros, propugnacula , & huiufmodi opera, qua ad defenflonem pertinent, feueritatem potius quandam quam pulchritudinem prafe ferre debere, in qua re animaduertenda efl noflrorum hominum ignorans diligentia, & inutilis in 3 ° muris, portis, & propugnaculis conflruendis fumptuumeffufio. Caterum fludiofi flime in reliquis uemftas uaritur a Fitr.ut patet cum ad ea operaperuenit, qua ad religionem ,& opportunitatem ffeBant, iriqui-us etiam & firmitatis, & utilitatis ratio non negligitur, quod patet in tertio, quarto,& quinto libro. Simili forma in priuatis etiam adificiorum rationibus obferuatur, ut efl manifeftum fexto libro, ac demum paf fimi firmitas, utilitas, & uenuflas exigitur. Hoc igitur caput ad utilitatem ff>eCtat,&ad diffofitionem operum, qua intra muros fiunt, ut uentorum noxij flatus uitentur. Jqam efl aliud difpofitionis genus, quod ad decorum pertinet, de quo fequenti capite dicetur, ubi agitur de eleBione locorum ad ufum communem duitatis . immo efl ipfa uera difpofitio,qua efl rerum apta collocatio, elegansq; in compofitionibus effeBus operis cum qualitate. Quod igitur pertinet adprafens inflitutum efl,quod Vitru. partitur opera, qua intra muros fiunt, ut utilitatis rationem habeat, quarit enim qua ratione area,platea, uici, dirigantur, utnoxijuento- 40 rum flatus uitaripoflint, qua occafione duBus de nentis eorumq; ui, & natura loquitur, ac primum diffinit uentum, mox unde nafcatur exemplis, & ratione offendit, inde uentorum effeBus in corporibus exponit. Fi-tiaq; enumerat qua cum difficultate curantur in regionibus ucntis expofitis. jLc demum de numero, nomi-nibusq; uentorum multa dicit. Docetq; qua ratione regiones uentorum explorentur, quomodo meridies in-uefligetur, & quodprimum intendebat,quomodo dirigantur platea,& uia,ut uentos noxios arceamus. ISfos fengula ordine declarabimus, inquit igitur
  - Moenibus circumdatis fequuntnr intra murum arearum diuifiones, platearumq;, & angiportuum ad cceli regionem dire&iones.
  - Angiportus uicus efl, uel uici caput anguflwn. Fulpianus portum appellat, conclufum locum quo importantur merces, & inde exportantur, eaq; nihilominus ftatioefl conclufa, atque munita, inde angipor- 50 tum diBum efl.
  - Dirigentvr autem haerede,fi exclufi erunt ex angiportis uenti prudenter, qui fi frigidi funt, laedunt, fi calidi* uitiant,fi humidi nocent.
  - Tflocenthumidi, intus enim eorum humiditas efl nocumetito,calidiuitiant,corrumpunt enim & deflruunt, fiigidi uero ladunt, extra enim frigus corpora ladit.reBe igitur ufus efl his tribus uerbis Fitru. lade-re, uitiare, nocere.
  - Ovare uitandum uidetur hoc uitium, & aduertendum ne fiat, quod in multis duitatibus ufu folet uenirc.
  - Quis non fugiet aduerfa ? etiam fine pracepto f fed quia multi ignorant quod nocet, ladit, & uitiat, ideo proripitur,ut eauitia nofcamus, ut poflea fugiamus. 'Nofcuntur autem ex ejfeBibus, unde dicit. 60
  - Quemad-
- p.38 - vue 58/393
- - T K 1 M V *$• - 39
  - Qvemadmodvm in infula Lesbo oppidum Mitylene magnificenter eft aedificatum & eleganter, 'fed pofitum non prudenter, in qua ciuirate Aufter cum flat,homines aegrotant, cum Corus,tufsiunt, trum Septentrio, reftituuntur in ialubritatem,fed in angiportis & plateis, non potiunt confiftere propter uehementiam frigoris.
  - jiuHer eft calidus,ideo uitiat, unde homines agrotant. Corus humidusideo, nocet, tuffiunt igitur flante Coro.Septentrio efl frigidus,ideo frigidiuehementia ladit: non ineleganter igitur loquutus eft Vitr. nec imprudenter cum ijs tribus uerbis ufus eft. Lesbos infula eH .Aegei maris, cuius Metropolis Mitylene, a qua. hodie uniuerfa infula nominatur, tfrMetelinum dicitur .FSi autem antiquorum ornamentorum penitus pri-j Q uata. Vergit adfeptentrionem. circuitus autem infulf eft centum e*r fexaginta millia paffuum. Mitylene igi-» tur magnifice & eleganter adificata, fed imprudenterpofita esi,quia non excludit noxios uentorumflatus. huius rei exemplum oppidum Venetorum quod Ordeinoui dicitur, euidenterpmbet,nam cum miuerfum op-. pidum nouum fit, ftudiofe uidetur ita extrutium, ut omnes admittat uentorum flatus, platea, angiportusq;, & area omnes ad uentos direfta efficiunt, ut homines eius loci uarijs infirmitatibus fint obnoxij. Vitandi igi tur funt uentorum nocentesflatus, Sed cum in fermonem de uentis inciderit Vitru. quarit qua uis, qua ratio, quis effetius, quis numerus,qua nomina fint uentorum,&fupex hisphilofophatur, dicens*
  - Ventvs autem eft aeris fluens unda,cum incerta motus redundantia.
  - Quemadmodum maris unda eft unita, & colletia pars aqua, in aliquam partem mota, ita uentum ponit Vitr. effe aeris pariem quandam in fe coatiam, qua alio uergat. ideo dixit uentum effe aeris fluentem undam, cum incerta motus redundatione, fatis erat dicere undam, nam unda effe nonpotett nifi fluat. qua ra-° tione autem fit incerta motus redundantia, nam quandoque minus, quandoque plus fnouetur aer,inferius no+ tumerit. Nafcitur cum feruor offendit humorem, & impetus feruoris exprimit uim fpiritus flantis»
  - • Venti originem quarit Vitr. innuitq; nafci uentum, cum calor in humidum tegit, nam caloris ui humore rarefhtio, ac in aerem conuerfo efficitur aeris unda feruor e expulfa, cuius rei argumentum fatis apparens uidetur afferre, cum dicat.
  - < Id autem uerum effe in Aeolypilis aereis licet afpicere, & de latentibus coeli rationibus artificio-» Iis rerum inuentionibus diuinitatis exprimere,ueritatem. Fiunt enim Aeolypilae aereae, cauae, hae habent pun&um anguftifsimum, quo aqux infunduntur, collocanturq; ad ignem ,& antequam cale-fcant, non habent ullum fpiritum, fimul ac aut£m feruere coeperint, efficiunt ad ignem uehementetn, flatum. ita (cire & iudicare licet e paruuld, breuifsimoq; fpe&aculo de magnis, & immanibus coeli» uentorumq; natura rationibus.
  - - Jlb arte ad naturam, ab experientia ad rationem, a paruis ad magna inditium ditiorum transfert Vitru.
  - frobatq; argumento ( ut dixi) fatis apparenti uentum fieri cum feruor in humidum agit. Fiunt enim ex are quadam pila catta folo& angutio pmtio perforata, per quod immittitur aqua, uel eas paru calefaciendo, ita enim inuerfa in aquam pofita humorem attrahunt ,uel quemadmodum oua uitrea replentur ore attratio ffiri-tu, qui in illis esi, & tiatim in aquam immiffa, abforbent enim liquidum,ut repleatur quod aere attratio ua* cuum erat, Vbi autem aqua impleta fuerint ad ignem ponuntur,cum uero aqua feruere coeperit,expirantynit-tuntq; fpiritum uehementem. aqua enim rarior fatia, ac prope in aerem uerfa, ampliorem locum dum quarit, e pila exit impetu magno. hoc igitur esi argumentum eius rei, quam dixit Vitr. eparua, artificiofaq; re , magna naturafecreta rimantur. Caterum nos plenius ac uberius miuerfam uentorum ratione ponemus ex
  - '4° peripateticoru fententia. Ventus igitur esi terra uapor in aere elatus, ac a frigore expulfus tanqua aduerfarid. Quod ut intclligatur,animaduertendu & Solem, e*r r eliquafydera ea uim habere,ut calere extrahant uel fecer nant potius ab humo uapores, halitusq; & quofdd quafi fimos, eosq; in amplas coeli regiones diffundant. Vapores autefunt minuta ac fiubtiles humoris terreni partes,colore & figura incerta,ex his quidam bumenti, ca-lidaq; natura fiunt,quidd calida & ficca. ex prioribus fit quicquid hurhidifub coelo gignitur,nubes,imbres,ros, nix, grando, pruina, fontes, & denique mare ipfum, ex illis ardor omnis, & fplendor , inde fidgura, ignes aerei, cometa, ftipula ardentes, ftella cadentes, corona fplendida, fulmina, hiatus, uenti, ac turbines .nos de uentis agemus. Sol igitur calentem ficcumque halitum e terra rarefaciendo educens,in aeris fpatmmmediam-me regionem, qua cum frigidior fit, quam reliqua, calorem tanqnam boflem fugere, ac retrocedere compellit , repugnat calor, cuius natura in altum tendit, atque ita pugnando, & repugnando a lateribus impulfus 5 0 in orbem fere uoluitur,uiol entia frigoris depulfus. ‘Quare uentus aliud nihil esi , quam halitus calens, & fic-cus e terra fyderumcalore raritate fecretus,motusq; d lateribus circum terram repellente frigido in media aeris regione pofito, licet autem motum aerem quandoque uentum appellemus, folles enim id pendunt, & cum nos efflate aerem commonemus aliqua re, ut frigus capiamus, non tamen efl dicendum uentum effe aerem motum , nam fieri poteSi, ut und cum uento aer etiam moneatur, uentum tamen non effe aeris undam, quemadmodum Vitr uuio placet. Sed nos ad effetius uentorum ueniamus, ad id enim intendit Vitr imius. . : .
  - Venti enim fi exclufi fuerint, non folum efficient corporibus ualeritibus locum falubreni,fed £tiam fi quid morbi ex alijs uitijs forte nafcentur, qui in caeteris falubribus locis habent curationes medicinae contrariae, in his propter temperaturam exclufionis uentorum expeditius curabuntur. Vitiaati-tem funt, quse difficulter curantur in regionibus, qu* funt fupraferiptae, haec. Grauitudo, Arthritis* 6o Tufsis,Pleuritis,Phthifis,fanguiniseie&io, &cartera» qu$nondetra&ionibus,fedadieftipnibus cu-
  - D 2 rantur.
- p.39 - vue 59/393
- - 40 L ' I B E -
  - rantur. Haec ideo difficulter evirantur, primum quod ex frigoribus concipiuntur, deinde quodde-fcCtis morbo uiribus, eorum aer agitatus,ex uentorum agitationibus extenuatur, unaq; a uitiofis cor poribus detrahit fuccum , & efficit ea exiliora. Gontra uero lenis & craffus aer,qui perflatus non habet , neque crebras redundantias, propter immotam Habilitatem adijeiendo ad membra eorum, alit eos, & reficit,qui in his funt impliciti morbis,
  - Magni refert aeris qualitas, & uentorum expulfio in curandis corporibus, nam fapefit, ut quod medicina contraria morbis efficere folent, id folum faciat uentorum expulfio, atque boc eft, quod dicit Vitru. in hac parte . inde uitia ex nentis contraffa enumerat, quorum curatio efl difficilis. fed animaduertendum ejl morbum omnem uel ex exceffu, uel ex defeffu fieri, contrarijs curari adijeiendo ubi deficit, detrahendo ubi fu-f er eft, ex quo medicina diffinitionem f mpfit Auicenna. Crauitudo esi humor a capite defluens, nares obtu- 1 ° rans, uocemgrauem efficiens, ac ficcam tuffim mouens. Hypocrates autem uocat grauitudines, & diftiUa-tiones omnes Cry%as. .Arthritici dolores funt earum partium, qua prope iunciuras, hgamentaq; funt. Dubitat Galenusfiiper Aph.i 6.libri terti) Hyppocratis, quid hocnomine Arthritis intelligatur, inquiens.
  - Quas igitur articulorumpaffiones in ficcitatibus dixerit fieri, dignum eft inquifltiGne.fi, enim immodice fk-ffaconfumpferint articulorum humiditatem, difficilem quendam motum objiccitatem efficient; forte uero & nonnunquam dolorem, eam uero paffionem, qua Arthritis nominatur, haud quaquam efficient,nifi quijfiam omnem articulorum dolorem ita uelit nominare. Atqui ipfe libro fecundo Epidemiarum ita inquit, in Meno per famem, qui leguminibus, uefcebantur, infirma habebant crura. Et qui orobos comedebant genuum dolores patiebantur,non Arthriticos, fed genua dolentes ipfos appellauitv Ouiffiiam uero fortaffis dixerit non unius articuli dolorem, fed multorum fimul Arthritim nominari, & iuxta hoc genua dolentes nunquam 2r° Arthriticos appellari. De morbo igitur qui Arthritis articularis nominatur, hac dubitaffe ftfficiat. hac Galeni dubitatio uidetur in ultimaparle foluta. Vleuritis apoHema eft intra coftas . Vthifis funt infuna-biles pulmonis plaga, ex quibus post tenuem febriculam extenuatio totius corporis, aedenique mors confer quitur ceffanteJputo. Sanguinis eieBiograce Hemophthifis dicitur, & a ficcitate prouenit. praditti morbi cum difficultate curantur; pracipue cum ventorum caufa oriuntur, hinc Hyppocr. libra tertio Aphorifmo quinto inquit, Auftri auditum hebetantes, caliginofi,caput grauant es, pigri,diffoluent es. Quando huiufcemo-di tempeiias praualuerit), talia in morbis patiuntur. At.fi Aquilonia fuerit, tujfes, fauces, alui dura, difficultates urina, horrores, coftarum dolores&pefforis .Ifatio rerumpradiffaram est,ut inquit Gal. quod Auft rales uenti quia calidi, & humidi funt replent caput, ob hoc igitur &fenfuum instrumenta plurima implent humiditate, & capitis grauitatem efficiunt .principio autem nemorum humeffato necejfe eft & circa 3 ° uoluntarios motus pigritiam euenire,&ueluti in fe ipfo diflolutnm hominem apparere. Contra uero in Aquilonias , ut ipfe inquiet inferius, corpora fiunt robuftiora, uegetiora, & ad motus promptiora, & melius audientia . iSfunc uero hac non oppofuit his, qua ex A uftr o circa corpus contingunt, quoniam in hoc Aphorifmo de lafione tantummodo, qua ex utroque accidit uento trattarepropofuerat, ut hac cognofcentes ab iUis feparemus, qua ex morborum natura contingunt. In Aquiloni)s igitur fiunt tujfes ob inflrumentorum reffira-tioni inferuientium intemperiem, & propter faucium affieritatem. Fauces in Aquilonis conftitutionibus apparent dura, quoniam exficcantur, ac refrigerantur. Vrina difficultas fit uefitea flatu Aquilonis ob frigiditatem offenfa. eSl enim exanguis, &proptereaex caufis frigidis, plmqud alia partes ipfdeft offenfioni parata : Homines horridi fiunt ob aeris ambientis temperaturam. Frigiditas etiam thoracis dolores efficit.
  - Sed hac fatis. 4»
  - Non nullis placuit effe Ventos quatuor, ab Oriente aequinoctiali Solanum, a Meridie Auftrum, ab Occidente aequinoctiali Fauonium, a Septentrionali Septentrionem.
  - Ventorum numerum, nominaq;,&partes inquirit Vitruuius. neceffaria uero huiufmodi erat inquifitio, nam cum uentorum flatus uitandos efle doceat, rationi confentaneum eft ut cognofcamus qui nenti, a quibus partibus flare foleant. &quoniam apud authores in yentorum numero diffenfio uidetur efle, ideo huiufmodi controuerfiam putamuspulcherrima diftinfiione tollendam. Quatuor igitur modis venti distinguuntur, primum iuxta omnia figna, qua in Orixpntis labro collocantur.Orixpn enim qui finitor appellatur, circu lus eft hemijpharia partiens, quorum alterum fupra, alterum infra eft. hoc modo innumeri uenti funt,ex omni enim parte Orientis ventiperflant, nec fub aliquam regulam cadunt. Alio modo distinguuntur uenti,iuxta primarum qualitatum permixtionem, calidum enim & ficcum, frigidum,&humidum principes qualitates funt, 5 o qua huiufmodipermixtionemfortiuntur, nam calidum cum ficco , &hnmido conuenit, item fiigidrm cum ficco,& humido. Vnde commixtiones quatuor habeytur, prima calidi & humidi; altera calidi <&ficci; ter-(ia frigidi & humidi, ultima frigidi&ficci. fic quatuor ventos medicipofuere ,fed ego potius eos a quatuor mundi cardinibus orientes, dixerim, ita efle diftinftos, ut Solanus a Sole Oriente,Fauonius ab Occidente 9 Aufter a Meridie,Septentrio a parte poli fuperior is diffus fit. Conuenit enim magis rei natura & obferuar tidni huiufmodi diftinffio. VndeVitr. inquit placmjfe nonnullis ventos effe quatuor diBos a quatuor cccli regionibus pracipuis. nam Sol aquinoftiali ortu, & occafu oriens, occidensq;duas oppofitas cceli partes di-ftinguit. pari forma cum in meridie cernitur, partem mediam inter utranque difeemit, a qua, & ab oppofita , duos alios uentos ponit, & ita quatuor numero effe ventos aliqui uoluerunt. Ac huiufmodi ventorumparti-tio philofophis, & Aftrologis peculiaris, Alter modus efl ventos difiinguere ab euidentibus coeli partibus, 6o
  - unde
- p.40 - vue 60/393
- - T X * 'M V S.
  - 41
  - zo
  - 20
  - 3P
  - unde Sol oriri, & occidere folet quatitor anni temporibus, huiufmodi autem partes funt, triplex ortus, aqui-noBialis, de quo diBum eft,Hybernus,graBiuus; & triplex occafusfimili ratione diBm. item meridies» & Septentrio iampofitis partibus. Vnde 0B0 fmt ventifecundum hanc diftinBionem.hinc Vitr. inquit.
  - Sed qui diligentius perquifiuerunt, tradiderunt eos efle odo, maxime quidem Andronicus Cyr-rheftes. Qui etiam exemplum collocauit Athenis turrim marmoream odogonon, & in Angulis lateribus odagoni,fingulorumuentorumimagines exculptas, contra fuoscuiufque flatus defignauit. fupraq; eam turrim marmoream metam perfecit» &infuper Tritonem aereum collocauit dextra manu uirgam porrigentem , & ita cft machinatus, u ti uento circumageretur, & femper contra flatum confifteret,fupraq; imaginem flantis uenti indicem uirgam teneret. Itaque funt collocati inter Solanum, & Auftrum ab Oriente hyberno , Eurus; inter Auftrum & Fauonium ab occidente hyberno* Affricus.inter Fauoniu,& Septentrionem, Caurus, quemplures uocat Corum,interSeptentrionemj & Solanum, Aquilo. Hoc modo uidetur efle expreflum, uti capiatur numerus , & nomina r & partes, unde flatus uentorum certi fpirent.
  - Hanc diftinttionemcapit Vitr.tanquam diligentius animaduerfam, exemplumq; .Andronici ponit, qui ^Athenis turrimmarmoream 0B0 laterum conflruxit, & in ftngulis lateribus fingulas uentorum imagines exculptas collocauit, & fupra turrim uolubilem Tritonem ter eum pofuit, ut flante uento facile uerteretur. > quod noflris temporibus obferuatumpaffim uidemus, ut friamus, qua parte quis ffiret uentus. jllia diffinitio uentorum penes authores reperitur, multi enim a duodecim figniferi partibus duodecim ventos enumerant, partes autem figniferi ftgna uocantur, fub quibus Sol progrediens uim habet commonendorum uento-rum. fed h£c diftinBio jtftrologorumpropria eft. Caterumji uelimus etiam nautarum rationem habere , aha quoque ventorum diftinBionem inueniemus, commoditate enim & ufu nauigantes , duo & triginta uentorum nomina pofuere. eaq; in pixide fua collocarunt. hanc nos hic defcripfimus,ut qua diBa funt facilius percipiantur: fi uero aliqua alia uentorum diflinBio reperiatur, quemadmodum inferius eos uigintiquatuor aliqui faciunt , ii alio atque alio fine, & propofito faBum effe intelligendum eft. Sed inconftans adhuc ventorum appellatio uideripoteft, quoniam meridionales venti nobis qui funt, polares oppofita parti habentur, & econtra, nam uenti qui a Septentrione flant, meridiani funt illis, quibus alius uertex eleuatur: mutatur -eti am uentorum qualitas, & qui nobis frigidi fmt, alijs calidi habentur. Item fi a loco unde ueniunt fumantur ventorum nomina9 incerta nomenclatura fumetur, riam qui nobis lybicus dicitur, quod ab Lybia ueniat * & occiduus & orientalis aliquibus orbisincolis habetur,quapropter ij venti, qui a particularifitufumunturi non uidentur habere re£lam&uniuerfalem fuorum nominum diftinBionem. Vnde aliqui uoluere communiori & certiori quadam ratione, occiduos orientales, dexteros, ac finifiros uocare ventos..
  - Qvod cum ita exploratum habeatur,ut inueniantur regiones ,& ortus eorum, fic erit ratiocinandum . lnuenta linea meridiana umbra a Gnomone diretto, facile inueniuntur punBa, .& regiones, a qui-, bus uenti oriuntur. quare Vitr. huiufmodi linea inuentionem quarit hoc loco, inquit igitur..
  - Collocetvr. ad libellam marmoreum amufiummedijs moenibus, aut locus ita expoliatur ad regulam & libellam, ut amufium non defideretur, fupraq; eius loci centrum medium, collocetur ameus Gnomon, indagator umbra», quiGraece u dicitur. Huius antemeridiana circiter horam quin
  - tam, fumenda eft extrema Gnomonis umbra, & pundo fignanda. Deinde circino didudo ad' pun-dum ,’quod eft Gnomonis umbrae longitudinis fignum, ex eoq; acentro circumagenda linea rotun-4° dationis: itemq; obferuanda poftmeridiana iftius Gnomonis crefcens umbra, & cum tetigerit circinationis lineam ,& fecerit parem antemeridianae umbrae poftmeridianam, fignanda pundo. Ex his duobus fignis circino decuflatim deferibendum, & per decuflationem & inedium centrum linea perducenda ad extremum, ut habeatur meridiana & feptentrionalis regio .
  - lnuenta linea meridiana umbra in plano aquato, facile regiones uentorum omnium inueniuntur. Quare Vitr. facile, & fcite admodum meridianam lineam docet inuenire . In medio igitur urbis collocari iubetpla-. nam, & deformatam marmoream tabulam, regula, & libella peditus exaquatam * & lauigatam, quam uo cat ^AmuJJium, jlmuffis enimfubrorum., & lapicidarum regula, qua ad dirigenda ligna, lauigandaq; faxa utuntur, in cuius medio adperpendicuLum areumflylum figit, quem Gnomonem uocat, quia direBusfuperpla no angulum reBum facit: hunc etiam umbra indagatorem abeffeBu nominat, quod & Graci fecere,
  - 5° appellantes. Lucente Sole obferuat longitudinem umbra, quam Gnomoniacit per horam antemeridiemyfex tam enim horam meridianam faciebant antiqui, cum femper in duodecim partes diem diuidebant: quinta igitur hora erat proxima antemeridianam* Sed nihil refert,. etiam fi ab hora quarta fiat obferuatio ,.nifi forte commodius quinta hora capiatur, breuior enim tunc umbra cernitur, altiorempartem occupante Sole .. ob-feruata igitur Gnomonis umbra extremitate hora quinta, fignataq; in^Amuffio extrahitur Gnomon, & boco eius centrum circini ponitur, diduBoq; altero crure ad fignum extrema umbradeferibitur orbis, poBmodum Gnomon eodem priori loco direBusponitur > &expeBandum eft donec umbra extrema eiuflem.Gnomomspoft meridiem circinationis tmeam tangat^fignandumq; iterum & in eadem circinatione extremum urnbra,atq; ita dm ftgna habentur^ilterum umbra antemeridiana hora quinta&lterum umbra poBmeridiana hora feptima. nam cum fol aquabiliter ab ortu^ifq; ad meridiem afcendat,& eodem ordine ac tempore ameridie ad occafitm €0 defcendattnecejfe eB ut eodem jfatioa quinta ad fextam afcendat,quo afextaadfeptmid defeendit: collocata
  - D $ igitur
- p.41 - vue 61/393
- - 4^ L i E ER
  - igitur centro in extremo umbra hora quinta,&diduBa altero pede ad extremum hora feptima, ducetur linea circinationis occulta, eodeq; modo collocato pede in extremo hora feptima figno, & diduBo altero pede ducatur altera linea circinationis occulta,& quibas partibus ntraq; circinationis linea fefe mutuo fecabut,qiiod fk pra, & infra fiet, ibi punBa fidenda. qua posiea una linea direBa coniungendafmt. Hanc lineam mereidianam uocat, fc Bionem autem illam utriufq; linea circinationis decuffatione n omindt, na decuffare eH informa X. liter a fe je fecare, ac in duas partes diuidere. uerbum eH Ciceronianum in libro de uniuerfitate. extremum igitur unum linea meridiana auftralem, ait erum feptentrionalem plagam indicabit, quibus inuentis facile & reliqua regiones inueniuntur .ideo Vitr. inquit. - ;
  - Tvnc pofteafumenda eft fextadecimapars circinationis linea* totius rotundationis, centrumq; collocandum in meridiana linea ,quas tangit circinationem , & lignandum dextra ac finiftrain circina 10 tione, & meridiana, & feptentrionali parte , tunc ex figni.s his quatuor per centrum medium decufi-fatim lineas ab extremis ad extremas circinationes perducendas. ita Auftri, & Septentrionis habebitur odtauas partis delignatio. Reliqua partes dextra tres, & finiftra treshis asquales diftribucndiEfiunt in tota rotunditate , ut asquales diuifiones odo lientornm defignatas in defcriptione . -
  - Toterat Vitr. hac facilius dicere, nam inuenta linea meridiana poterat dicere lineam meridianam effe der atffandam alia linea, qua oflehdet orientis, & occidentis uentorum regiones, inde duas lineas alias ducendas , qua circinationis lineam in alias aquas partes quatuor fecent, unde alia uentorum regiones collocaripof fint. Sed quia uoluit uentorum regiones per medium fecari, uerbi gratia fignumAuflri & Euri reBa linedin circinatione coniungi, eandemq; lineam in medio fecari linea alia, qua a circinatione per centrum ad partem oppoftam ducatur, ideo fumpfit fextamdecimam partem totius circinationis,ut inde fequatur,quod dicit.. : 2,3 Tvm per angulos inter duas uentorum regiones, & platearum ,& angiportorum uidentur debere dirigi deferiptioues. His enim rationibus, & ea diuifione exclufia erit ex habitationibus, & uicis uen torum uis molefta . cum enim platee contra directos uentos erunt conformatas, ex aperto coeli fipatio impetus,ac flatus frequens conclufius infaucibus angiportorum , uehementioribus uiribus peruagabi-tur,quas ob res conuertendas fiunt ab regionibus uentorum diredtiones uicqrum, uti adueniemes ad angulos infularum frangantur , repulfiq; difisipentur.
  - Ex diagrammate facile intelligetur, quod Vitr. hoc loco, & inferius etiam dicet.,' quare duas deferiptio-nespofuimus, alteram qua linea meridiana inuenitur, alteram, qua in 0B0 partes. uentorum regiones dijlrir-buuntur &funt numeris III. &IHI. rtotate . A eH centrum ubi Gnomon collocat^, A F. eH Gnomon,
  - A C. umbra antemeridiana. .AB. umbra pofimeridiana. D. decuffatio. D E.Jihea meridiana, in altera 3° defcriptione. F D. eH line a meridiana. KF. uel FI. parsfextadecima .Ter angulosigitur, quifunt inte duas uentorum regiones diriguntur uia, uici, plateaq; ita enim fiet, ut flantibus uentis eorum ffiritus frangan tur in angulis infularum, id e(l priuatarum domuum: Bpmani enim priuatas domos feiunBas conHituebant,nec coniunBas communibus parietibus effe uolebant,ideoq; eas infulas meabant .
  - Fort asse mirabuntur ij, qui multa uentorum nomina nouerunt, qutid<a nobis expofi tum fit tan tummodo o£lo efle uentos. Si autem animaduerterint orbis terras circuitionem,, per Solis curfum3& Gnomonis equino&ialis umbras, ex inclinatione coeli ab Eratofthene Cyreneo, rationibus mathema ticis,& Geometricis methodis efle inuentam ducentorum quinquaginta duummillia ftadiorum,quas fiunt paflus femel& tricies millies mille & quingenties mille, huius autem odaua pars, quam uentus tenere uidetur,eft ter millies mille,& noningenties trigefies fepties mille , & quingenti paflus, non der- ‘4-° bebunt mirari fi in tam magno fipatio unus uentus uagando inclinationibus, & irecefisionibus .uarieta,-tes mutatione flatus faciat. " 5
  - obieBioni reffiondet Vitr. non aff emenda. Quari enim poterat cur cum plura uentorum nomina regifr-nesq; a maioribus inuentafint, ipfe tamen 0B0 tantum pofuerit ? Quare ne dubitemus amplius, reffondet hunc in modum. Tgon eH mirum fi magno Jpatio per uagando uentus unus cejfatione, redituq;jmltas faciei uarie-tates mutationum, d quibus diuerfanominafor tiatur, nam ualde lata eH uenti cuiufque regio, unde fit, ut di-uerfi arBiori fpatio uentosfeiungantpluresq; ex uno faciant, quod -& nauta commoditate quadam fecere, duoq; & triginta nomina uentorumpofuere. Sed quaripotefl quammagnum fit illud. fpatium, quod uentus unus tenet. Bpffiondetur oBauam effe orbisterrarumpartem, qua efpaffuum 3 9375,00 .dmigitur uenti mutationem capiant ex immenfofere ffatio, aut propter oppofitos montes, auiob ‘terra.altitudinem,fiue ha- 5'P lituum exceffu & defeBu ,fiue aliam ob catifam , non eHquodmremttr ,fi a lateribus 0B0 pradiBorum uen torum alijpofiti funt, quos Vitrmius numero quatuor & uiginti eff ? dicit. Sed unde illud quod oBaua pars orbisfpatiumtenetpafjuiim 39037500 . /d obferuaffeEratoflhenem Cyrenetmdicit., qui rationibus mathematicis , & Geometricis methodis orbis terra circuitionem inuenit effepaffuum .515 00000. rationes autem mathematicas & Geometricas, quas intelligimus cum per Solis curfum:, ^r Gnomonis aquinoBialis umbras ex inclinatione coeli inuefiigauerit orbis circuitionem, quod hoc modo tentauit.loca duo in, Aegypto nota coii-ftituitEratoJlhenes, Syenem, & Alexandriam, qua fere idem habent meridianum» udlongitudinem eandem,
  - & ab interuallo inter utranque duitatempofito,. totius orbis magnitudinem argumentatus eH, erexit Gnor monem Alexandria , & in meridie cum Sol cancrifignum ingreditur, duos Solis radios confiderauit, alterum fupra Syenem ad perpendiculum cadentem ? eaenimduitasfub afiiuocfrculo ponitur., alterum Alcxandria, <ft>
  - ’ * quia
- p.42 - vue 62/393
- - T \ 1 M r s. 4$
  - "Pro fcbemate . I •
  - t. Solanus, p, Eauonius ,uel Zephirus. T. Septentrio, jLparentias. 0, infler* M. Caurus. Z.«Ajfricus,Lybs,Corus. S. Eurus, G. «Aquilo, i. Euroaquilo. 2, Euroauster* 3, Lyborn
  - tus,«4uftro affricus, ufque ai reliquornomina formare oportet.
  - Trofcbemate. 11.
  - a. Solanus, b. Septrenirio. c. Eauonius. d. «Aufer, e. EUrusr f.' J4fricui. g. Cakrus•
  - b. Aquilo. 1. Carbas. K. Boreas. E. Supernas, M. Gallicus. 3S(. Ttafcias. 0. Corus.
  - T. Circius. Q^Etbefia. X. ^Argefes. S. Subuejperus. T. lybonotus. V. «Altanus.
  - X. Leuconotus. T. Vulturnus. Z. Cedas. %. Ornithia .
  - Trofcbemate. t-
  - JLhxandria. b. Syene, ad. Gnomon, c. centrum, fbc. & edg, radijfolis. adg. & acb. anguli [miles.
- p.43 - vue 63/393
- - 44 t 1 B E 2L
  - qui a Gnomone ia pofito Septentrionem uerfus mittebatur, eft enim jtlexandria citra afliuum circulum. his peraflis ex ratione ,quam habet Gnomon ad umbram, Geometrica uia inuenit angulum fub Gnomone , & radio Solis comprehenfum ejfe partem quinquagefimam re florum angulorum quatuor, quare cum is angulus fit aqualis illi angulo, quem [olis radius in terra centro per Syenem demijfus una cum Gnomone jLlexandriapo-fito, quem imaginamur etiam ferri ad centrum terra, nam cum radtj feri ejfent paralleli, & fimiles, anguli quoque mutuo refpondebant, necejfe erat fpatium illud circumferentia, inter *Alexandriam, & Syenempoji-tum ejfe totius partem quinquagefimam, cumq; illud dimenfum ejfet ftadiorum 5000. continuo fequebatur > totum orbem ejfe fiadiorum 250000. cumq; ofloftadij milliar e faciant, confequens eflutzj 0000 .fladia fint miUiaria 312050. atque ita Vlinius, Vitruuius, alijq; authores componendifunt,& fi diuerfitasaliqua x0 eft inter eos > eam a menfurarum diuerfitate proficifciputo. Hac ex fchemate ubi t. habebis.
  - It AqvF. dextra, ac flniftra circa Auftrum, Euronotus, & Altanus flare folent, circa AfFricam Libonotus , & fubuefperus, Circa Fauonium Argeftes, & certis temporibus Ethefia;. Ad latera Cauri , Circius, & Corus, circa Septentrionem Trafcias, & Gallicus. Dextra ac flniftra circa Aquilonem Supernas, & Borcas,circ.a Solanum Carbas ,& certo tempore Ornithia;. Euri uero medias partes tenent in exrretnis Csecias & Vulturnus ;
  - xAtque hoc modo quatuor & uiginti nomina uentorum habentur, quemadmodum figura I. oflendit.
  - Svnt autem & alia plura nomina , flatus^; Ventorum, a locis, aut fluminibus, aut montium pro cellis traCta. Praeterea aura: matutina;, quas lol cum emergit de fubterranea parte uerfando pulfat aeris humorem, & impetuTcapdendo trudens exprimit aurarum antelucano fpifitu flatus. qui cu exor 1Q to fole permanferint, Euri ueriti tenent partes. Et ea re, quod ex auris procreatur a G necis wpes ui detur efle appellatus. Cratinus quoque dies propter auras matutinas Avpiov fertur efle uocitatus.
  - Videbat Vitr. multas uentorum denominationes a locis particularibus defumptas, nec ignorabat inconftan tes eas ejfe appellationes, ideo easpofuit, ut fciremus non ejfe curandum quid quifque ponat, fed ad rem ipfam communi quadam ratione intendendum: funt igitur plura nomina flatusq; uetiiorum a locis, aut fiuminibus, aut montium procellis trafla. Vocat montium procellas tempe flates, qua a quibufdam montibus nidentur proueniri, quod patet his, qui iuxta Benacttm incolunt, & alijs qui a. montibus imbres procellas prauidet juturas . Sunt etiam uenti qui $myeuot uocantur, quoniam ab humo exiliunt. alvj iMoKva, qui a maris finibns per fiant, allij (<ptcu\quod a nebulisprofluant.Sed quis f numerabit tot jlatus nomina, fitus, regionesq; Vetitom?
  - Svnt autem nonnulli qui negant Eratofthencm uerahi menfuram orbis terra;, potuifle colligere, qua;.fiue eft certa, fluenonuera, nonpoteftnoftfa feriptura non uerashabere terminationes regio- * imm unde uentorum fpiritus oriantur. '
  - , Quamuis opponant aliqui,affirmentq; Eratojlhenem nonpotuijfe ueram menfuram orbis terra colligere,non tamen impediunt rationem Vitruuij, qua pofita eft in eo maximo interuallo, quod quifque uentus occupat, in quo plures mutationes folent fieri accejfu,& receffu uentorum. ideo inquit Vitr.
  - \ Ergo' fi itaeft tantum erit, uti non certam menfurae rationem, fedaut maiores impetus,aut mino res habeant finguli-uenti. \
  - Sj igitur nortcertafriuenti habent meftfura rationem , magnaq; occupant interualla, & quandoque maiores , quandoque minores habeant impetus, nihil refert an certam orbis menfuram iuuenerit Eratofthenes.ideo Vitr. non contendit pro Eratostbene, fedfuam fententiam tuetur. Caterum obferuatum ejtt parti uni, quam gradum appellant in maiori aliquo cceli circulo rejjondere in terris fexaginta duo millia pajfuum cum dimidio, 4 & ideo umuerfum ambitum ejje fladia 180000^ qua funt milliaria 125 00 . Obferuatio autem huiufmodi fu-mitur hoc modo, metimur arcum circuli magni interpofitum duorum locorum uerticibus.metimur etiam loco rum interuallum in terra, quod coeli interuallo refpondet, idemq; habet centrum, & quoniam fimiles circum ferentia habent cumproprijs circulis comparationem, ideo ut fe habebit arcus inter uertices locorum ad circulum miuerfum, ita fe habebit terrejlris itineris jpatium inter duo loca, ad uniuerfum terra ambitum. Sed hac Geometris relinqkendasS & Vitruuiana pracepta audienda. Quoniam igitur breuius aliquanto uideba-tur Vitr. expofuijfe regiobes uentorUm 3 & qua ratione eorum flatus noxij uitarepojfemus indirigendisuijs, & angiportis ideo inquit. 1 ' .
  - Qvoniam ha;canobis funtbreuiterexpofita, ut faciliuS intelligantur, uifum eft mihi in extremo uolumine formam,flue utiGrsci dicunt duo explicare.Vrium ita deformatum, ut appareat un 5®
  - de certi uentorum fpiritus oriantur. Alterum quemadmodum ab impetu eorum aduerfis directionibus uicorum, & platearum uitentur nocentes flatus. Idem repetit,quod fupra dixit, fedfacilius & ex
  - peditius.inquit igitur.
  - ERit autem in exa;quata planitie centrum ubi eft litera A. Gnomonis autem antemeridiana umbra ubi eft B. Et ab centro ubi eft A. diduCto circino ad id fignum umbra; ubi eft B. circumagatur linea rotundaripnis>repoflto autem Gnomone ubi ante fuera^:, expe&anda eft dum decrefcat» facjatq; iterum crefeendo parem antemeridianae umbra; poftmeridianam»tangatq;.lineam rotundationis, ubierit littera C. tunc.abfigno, ubi eft B. & ab figno ubi eft C. circino decufTatim de-feribatur, ubierit L). Deinde per decuftationem ubi eft D. &centrumproducaturlineaadextre-roum, in qua erunt litterae E.F. haec linea erit index meridiana;, & feptetitrionalis regionis. Tum 6q
  - • .. ...circino
- p.44 - vue 64/393
- - T 11 1 M F S, 45
  - circino totius rotundationis fumbnda eft pars fextadecima, circinijq; centrum ponendum in meridiana linea, quas tangit rotundationem ubi eft littera E. fignandumdextra , ac finiftra, ubi erunt litterae G. H. item in feptentrionali parte centrum circini ponendum in rotundationis feptentriona li linea, ubi eft littera F. & lignandum dextra ac finiftra, ubi funt littera? I. & L. & ab G. ad K. &ab H. ad. I. per centrum lmeasvperducendas,. Itaquoderitfpatiumab G. ad H. critfpa-tium uenti Auftri>& partis meridianae. Item quod erit fpatium ab i. ad K. erit Septentrionis. Reliquae partes dextra tres, ac finiftra tres diuidendas Iunt}asqua!iter, quae funt ad Orientem, in quibus litterse L. & M. & ab occidentein quibus funt litterae N. & O. &ab M. ad O. &abL. ad l.o N. perducenda; funt lineae decuflatim, & ita erunt asqualiter uentorum ofto fpatia in circuitionem. Quae cum itadeferipta erunt in fingulis angulis O&ogoni, cum ameridie incipiemus, inter Euru, &Auftrum in angulo erit littera G. inter Auftrum, & Affricum H. inter Affricum,&Fauonium Tsj. inter Fauoniunij& Caurum O. inter Caurum, & Septentrionem K. inter Septentrionem, & -Aquilonem i, inter Aquilonem,L. inter Salinum, & Eurum M. ita his confedis inter angulos O&ogoni Gnomon ponatur, & ita di rigantur, plateas,& angiportorum diuifiones. i ix.
  - . Modus antiquus ficribendi. i1 x . pro cBo, nam duo ex decem huiufmodi nota auferenda fignificat, quem--admodumnota iar .nouem fignificat. reliquqfupra fiunt explicata .hic uero diagramma urbis, cum direffio ne platearum ponetur.,
  - 20.. De ele Ilione locorum adufum communem duitatis. Cap. FII.
  - 3°
  - Iuifis Angiportis,& plateis conftitutis,areatumiele&io ad opportunitatem, & ufum communem duitatis eft explicanda, sedibus facris, foro, reliquisq; lobis communibus. Et fi erunt moenia fecundum mare, area ubiforumconftituatur, eligenda proxime portutn;fin autem meridiana,in oppido medio. . • .... , vi
  - .; Tracinfia munitaq; duitate, diuifis uicis,plateisq;. Distributio quarenda eSl' arearum, ubi adificia ad ufum communem ciuitatis collocanda fiunt:. Communia & Tublica opera tum addefienfionem, tum ad religionem,tum etiam ad opportunitatem pedare dixit. Ha&enus tranfaffa fiunt,qua pertinent ad dijinbu-tionem eius partis, qua propria efi defienfionis: nunc alias aggreditur, quare hoc loco agit de diftributione operum, qua ad religionem, & opportunitatem pertinent. Tertio autem, & quarto, & quinto libro fiymmc-trias, & dijpofitiones eorum operum, ordinem item,decornmq; expediet. Quod igitur diciturhoc loco facillimum efl,necnofira indiget declaratione. - , -
  - Aed i bv s uero facris, quorum Deorum maxime in tutela duitas uidetur efle,& Ioui,& Iunoni,& Mineruas, in excelfifsimo loco, unde moenium maxima pars confpiciatur, arese diftribuantur; Mercurio autem in foro, aut etiam uti lfidi,& Serapi in emporio. Apollini, patriq; Libero fecundum theatrum. Herculi in quibus duitatibus non funt gymnafia » neque amphytheatra ad circum Marti extra urbem fed ad campum. Itemq; Veneri ad portum, id autem etiam Hetrufcis arufpicibus,difciplina-rum (criptis, ita eft dedicatum, extra murum, Veneris, Vulcani , Martis fana ideo collocari, uti non infuefeat in urbe adolefcentibus, feu matribus familiarum Venerea libido,Vulcaniq;ui e moenibus,re-4° ligionibusq;, & facrificijs euocata ab timore incendiorum aedificia,uideantur liberari. Martis uero di-uinitascum fit extra moenia dedicata, non erit inter ciues armigera diffenfia.fed ab hoftibus ea defen-fa, & belli periculo conferuabit. Itera Cereri extraurbem loco, quo non femper homines nifi per fa-crificium, necelfe habeant adire,cum religione cafte, fandisq; moribus is locus debet tueri. Casterisbp dijs ad facrifidorum rationes aptas templis areas funt diftribuendas. . .
  - Minerua arcibus praerat, Juppiter item, fed luno fiuprema Dea, utpote Iouis coniux in excelfis locis habere templum debet. Mercurius lucri prafies,uel inforo, uel in Emporio. jtpoUo,& Bacchus ludis cum honorentur, apud theatrum . Hercules exercitij,&pugna caput ad circum, uel amphitheatrum. &ita ut quifique pofiulat, aptum locum,areamq; pro templo requiritur. Hoc pracepto admonemur etiam nos, quo loco monajleria hominum, yirginumq; clauflra ponenda, <&ubi forum, & regia collocandaj qua omnia indicio 5 ° Mrchiteffi, & ufiui, commodoq; ciuitatis relinquo.& ad dijpofitionem pertinent,& difiributionem,commuui quadam ratione, qua uero adjymmetrias ffiettantffiuo loco explicabuntur.,ideo inquit.
  - Deipfisautem sedibus facris faciendis,&de earum fymmetrijs,in tertio,& quarto uolumine reddam rationes, quia in fecundo uifum eft mihi primum de materias copijs,qusein asdificijs funt parandas, quibus fintuirtutibus, & quem habeant ufum exponere,commenfus asdificiorum,& ordines,& genera fingula fymmetriarum peragere,& in lingulis uoluminibus explicare. ,
  - rHpnfime ratione in fecundo agitur de materia copijs, nam prius de materia agendum quamde forma,tum quia expeditior, & breuior efi eius traftatio, tum quia natura ipfiaprim materiamprabet, eademq;materies pluribus fiomusinfieruire poteft. Similem rationem obferuat MSloteles inThy(icis. '
  - ... . . Finis Trimi Libri*
- p.45 - vue 65/393
- - M- V I T R V VII DE
  - ARCHITECTVRA
  - LIBER SECVNDVS.
  - Trooemiurru.
  - Inocrates Architedus,cogitationibus, & folcrtiafretus,cum Alexander rerum potiretur, profibduseft a Macedonia ad exercitum, regise cifr* pidus commendationis. Is e patria a propinquis,& amicis tulitad primos ordines, & purpuratos literas^ ut aditus haberet faciliores, ab eisq,-acceptus humane,petijt, uti quam primum ad Alexandrum perduceretur.Cum polliciti edent, tardiores fuerunt, idoneum tempus expedantes. Itaque Dinocrates ab ijs fe exiftimans illudi, ab fe petijt prxfidium. Fuerat enim 20 amplifsima flatura, facie grata, forma,dignitateq; fumma. His igitur, natura! muneribus confifus, ueftimenta pofuit in hofpitio,& oleo corpus perunxit , caputq; coronauit populea fronde, Iguum humerum pelle leonina texit, dextraq; clauam tenens incefsit contra tribunal regis ius dicentis, Nouitas populum cum auertiffetjconfpexit eum Alexander,&admirans, iufsitei locum dari ut accederet, interrogauitq; quis effiet. At ille, Dinocrates, inquit, ArchitedusMacedo; qaiad te cogitariones&formasaffero dignas tua claritate. Nanque Athon montem formaui in flatuas uirilis figuram,cuius manu leua defignaui ci-uitatis amplifsima! moenia, dextra pateram, qtrje exciperet omnium fluminum, quae funt in eo monte, aquam,ut inde in mare pro funderetur. Deledans Alexander ratione formae ftatim quaefiuit, fi effient agri circa, qui poffient frumentaria ratione eam ciuitatem tueri. Cum inueniffiet non poffienifi tranfmarinis fubuedionibus; Dinocrates( inquit) attendo egregiam formae compofitionem,& ea delebor; fed animaduerto, fi quis deduxerit eo loci coloniam, fore ut iudi cium eius uituperetur. Vt enim natus infans fine nutricis lade non poteft ali,neque ad uitae crefeentis gradus perduci,fic ciuitas fine agris, & eorum frudibus in moenibus affluentibus non poteft crefcere, nec fine abundantia cibi frequentiam habere, populumq; fine copia tueri. Itaque quemadmodum formationem puto probandam, fic iudico locum improbandum; teq; uolo effie mecum, quod tua opera fum ufurus. Ex eo Dinocrates ab rege non difcefsit, & in Aegyptum eft eum profecutus . Ibi Alexander cum animaduer-tiffiet portum naturalirer tutum,emporium egregium, campos circa totam Aegyptum frumentarios, immanis fluminis Nili magnas utilitates, iufsit eum fuo nomine ciuitatem Alexandriam conftituere. Itaque Dinocrates a facie, dignitateq; corporis, commendatusad eam nobilitatem peruenit
  - Cum de locorum ele&ione multa in fuperiori libro traftata uiderimus, cumq; vrbem moenibus circundare docuijfct Vitru. deq; propugnaculis, munitionibus j> uiarumq; direClionihus abunde differuerit: confequens eft priufquam ad alia progrediatur, ut de ea, qua in aedificando, materia utimur ,fermonem faciat. primum quia res pofiulat, ut poftquam deforma in uniuerfum tradita praecepta funt, de materia ftatim loquatur, in quam forma inducitur. Deinde quia facilis, & expedita eft ea ratio, a qua cum fe explicare ftatim deberet, ne reliquis moram faceret,peropportune de materia orationem inftituit: Oftcditq; quid Jlrchitetto ejfet opus,
  - & qua ratione id totum in ftruffura poneretur, nam non eft fatis copiofam & eleHam materiem haberejfed illud maxime dignofeendum eft, qua ratione in opus deducatur, ut domus bene, & ratione aedificata,non ma* le materiata > ac ruinofa fit. ^igit igitur in fecundo libro de toto hoc genere, quod ad materiam JpeCiat. De lateribus, de arena, de calce, depuluere Tuteolano, de lapidicinis, de generibus ftruffurae, & de earum qualitatibus, modis, ac locis, de materie caedenda, & huiufmodi rebus, quas neceffario in aedificando habere debemus. Sed antequam ad haec deueniat, multa de prifeorumhominum uita/deq; initijs humanitatis, & aedificiorum primordijs edifferit. mox rerum principia, cuiufmodiab antiquispofita funt, breuiter percurrit.
  - Caiterum fubtiliter admodum, ac ingeniofe prooemium huic libro appinxit, nam cum maxime attendamus ad ea, quae ftatim obuia nobis,& ab initio proponuntur, cumque uellet author maxime nos aduertere ad rem ual-de neceffariam, huiufmodi prooemio ufus eft,ut commodo uteretur exemplo. Igam praeter caetera, illudin primis obferuandumeft, ut peropportunis locis urbes condantur, quianon natura folum &defcriptione, aedifi-ciorumq; pulchritudine yrbes nobiles extruendae funt, fed fitu, & locorum commoditateinfignes,ubi uittus,et rerum copia fit expedita; inhabitabiles enim, & defertas urbes facit inopia . pontra uero, celebres, & frequentes reddit copia, quae foli ubertate, coeli clementia, fluuiorum commoditate, portuum fecuritate augeri folet, quod fi naturae addatur indufhria ,ibi nobilestnercaitus, emporia, nundinaeq; celebrantur. Legimus
  - apud
  - S?
- p.46 - vue 66/393
- - S E C V D V S. 47
  - apndArifl. (fi eius ille efl liber qui de mirabilibus inscribitur;) Carthaginenfium mercatores olim extra Gades dierum quadraginta itinere (firefte memini) infulam in Oceano reperifie feris tantum habitatam, azterum coeli temperie, agrorum fertilitate, arborum proceritate, & fluuiorum magnitudine prae Uram, quam cum incolere capiffent, multi in patriam redeuntes alios eo migrare hortabantur. Quamobrcmedi-Uo canere Carthaginenfes, ne quis ulterius eo transfretaret, ne de ferta omnino Carthago relinqueretur, tantum ualet foli, cxliq; benignitas. Quare ad hac animaduertens Fitr.proamio ufus efl, in quo Alexandri,
  - Dinocratis uteretur exemplo , quo nos commonefaceret, quibus in locis urbes condi deberent.
  - Dinocrates Architectus. Licet Stafichratem Tlutarchus legat, & alvj non Dinocratem,fed uel Ckino-. - cratem, uel Chiromocratem, cum Tlinio tamen, Solino, & Xenophonte Dinocratem legerem, ni/i Dsmocra-10 tem exGraeca inferiptione, ( ut Vhilandro placet,) legendum putarem. Cogitationibus, & Solertia.
  - Hon oblitus eorum, qua fecundo primi libri capite Vitru. dixit. Difpofitionis Ideas nafei, ex cogitatione, & inuentione, hoc loco ufus efl his uerbis, cogitationibus, & folertia, quibus Dinocratem fuiffe Architeclu ofiendit, quare & infra paulopofl, \ Jit ille\(inquit)Dinocrates ArchiteUus Macedo, qui ad te cogitationes , & formas affero dignas tua claritate. \ nam quid aliud innuunt uerba illa £ cogitationes, & formas f nifi fabricam, & ratiocinationem ? quod fignificatur, & quod fignificat? opus, & operis rationem ? ex quibus orta ArchiteHura est, ut priori uolumine oflendimus. f Adprimos ordines, & purpuratos. | Qui penes principes dignitate reliquos anteibant, purpurea uefle utebantur, hos purpuratos & primi ordinis Vi-truuius appellat, f Kfamq; Athon montem, f Mons efl inter Thraciam, & Macedoniam nunc SanUus mons dicitur, lat. gr. qi. 10. long. 51. Tulchrumfane, & fubtile Dinocratis inuentum, modo proui-zo fum confilio fuo efjet, qua ratione multitudo municipiorum, & incolarum tanta, quantam in urbe illa fua concludere uolebat,ali poffet, nam ad decem mil. hominum fummam afeendebat. Ceteru de potu optime aflu-ri erant, cum tot aquas unum in aluetim corriuare uellet. Sed nec uicini agri, nec portus, nec nauigabiles fluuij erant, unde fuppeditari copia ulla poffet. Quare ne idem nobis accidat Fitr. monet, Aiditq; rationem pulcherrima fimilitudine confirmatam, quam Dinocrati Alexander attulit, de nutrice, & infanti, £ luffit
  - cumfuo nomine Alexandriam conflituere. f Legitur apud luflinum Cleomenem Alexandriam adificajfe, fed hac alijs. Alexandria vrbs efl Aegypti, de qua idem multa dicit libro fecundo.
  - Mihi autem Imperator flaturam non tribuit natura, faciem deformauit aetas, ualetudo detraxit uires, itaque quoniam ab i js praefidijs fum defertus, per auxilia feientiae, feriptaq; ( ut fpero) perue-niam ad commendationem.
  - 3° Et fi forma corporis commendabiles fiunt homines, ducimur enim ad id, quod pulchrum efl, nifltamen
  - interiori pulchritudine, id efl uirtute, aut doffrina praeditifint, quod primo intuitu fibi gratiam ob inftgnem ffeciem comparauerat, mox confuetudinefit odiofum, nam quanto praflantior corpore efl animus, tanto fpe-ciofum magis, amabilius, & optabilius efl animi ornamentum, quam corporis pulchritudo . commendat igitur fe ipfum Fitr. ab animi dotibus,cum natura illi bona corporis denegauerit.
  - Cvm autem primo uoluminedeofticio Archite&urac.terminationibusq; artis perfcripferim:item de moenibus & intra moenia arearum diuifionibus,infequaturq; ordo de aedibus facris, & publicis aedi— ficijs jitemq; priuatis, quibus proportionibus, & fymmetrijs debeant efle, uti explicentur: non puta-ui anteponendum,nifi prius demateriae copijs, e quibus collatis aedificia ftru&uris, & materiae rationibus perficiuntur, quas habeant in ufu uirtutes, expofuiflem. quibusq; rerum natura principijs, effet 4° temperata dixiflem. fed antequam naturales res incipiam explicare, de aedificiorum rationibus unde initia coeperint,& uti creuerint eorum inuentiones, anteponam,& infequar ingrefliis antiquitates rerum naturae, & eorum, qui initia humanitatis, & inuentiones perquifitas, fcripferant praeceptis dedi-cauerunt. Itaque quemadmodum ab his fum inftitutus,exponam.
  - Xeminationes artis illae funt, de quibus fecundo primi uoluminis capite differuit, cum diceret.
  - Archite&uraautem conftat ex ordinatione,quae Graece ta^is dicitur, & reliqua.
  - Teminatur enim, & praefinitur Arcbite&ura illis fex rebus, quibufdamquafl formis, unde & infra inquit eadem loco, f Hae funt terminationes diflofitiormh.} Concludit autem his uerbis ordinem, quem fecundus liber habet ad reliquos, quafi dicat ubi deforma in uniuerfum dixerim , ut pote de re illa, qua & nomen, & uim rebus tribuat, confequens efl,ut de materia quoque agam, priufquam pergam ad reliqua: fed de 5 0 materia expeditius agetur,fi rerum initia, ex quibus tanquam elementis res conflant, primum trafilauero, uis enim elementi, & qualitas efl pernoflenda,ut ufus effeftusq; lignorum, lapidum 3 caterarumq; rerum,quibus nobis efl opus in aedificatione, dignofeamus. quare inquit.
  - Nifi prius de materie copijs e quibus collatis aedificia, ftruduris, & reliqua.
  - Vt autem originem ponat unde profefta fit ratio illa, qua uaria indigere materia homines cceperint,priUs deprifeorum hominum vita,& de mitijs humanitatis edi/ferit.
  - De
  - 60
- p.47 - vue 67/393
- - 4s
  - L 1 B E
  - De prijcorum hominum uita, £$* de initijs humanitatis, atque te£torum3& incrementis eorum. Gap. I.
  - Omines, ueteri more,ut fer$ in fyluis,& fpeluncis,& nemoribus nafcebantur, ciboq; agre-fti uefcendo , uitam exigebant; interea quodam in loco ab tempeftatibus, & uentis den-fas crebritatibus arbores agitataj,& inter le terentes ramos ignem excitauerunt,ex eo fla-ma uehementi perterriti, qui circa eum locum fuerunt, funt fugati,poftea re quieta pro- jq pius accedentes, cum animaduertiflent commoditatem magnam efie corporibus, ad ignis teporem ligna adi jcientes, &eum conferuantes alios adducebant, & nutu monftrantes oftendebant quas haberent ex eo utilitates, in eo hominum congreflu cum profundebantur aliter e fpiritu uoces, quotidiana confuetudine uocabula, ut obtigerant, conftituerunt: deinde fignificando res faspius in ufu ex euen-tu fari fortuito coeperunt,& ita fermones inter fe procreauerunt. Ergo cum propter ignis inuentio-nemconuentus initio apud homines,& concilium,& conuiduseflet natus, & in unum locum plures conueniret, habentes a natura primum praeter reliqua animalia, ut non proni, fed eredi ambularent, mundiq; &aftrorum magnificentiam afpicerent, item manibus, & articulis, quam uellentremfaci-litertradarent: coeperunt in eo caetu alij de fronde facere teda, alij fpeluncas fodere fu b montibus, nonnulli hirundinum nidos, & aedificationes earum imitantes, de luto ,& uirgultis facere loca, quae 1Q fubirent. Tunc obferuantes aliena teda,&adijcientes jfuis cogitationibus res nouas,efficiebant in dies meliora genera cafarum. Cum efient autem homines imitabili, dociliq; natura, quotidie inuefi-tionibusgloriantes,a!ijsalij oftendebant azdificiorum eflfedus, & ita exercentes ingenia certationibus, in dies melioribus iudicijs efficiebantur, primumq; fu reis eredis, & uirgultis interpofitis luto, parietes texerunt. Alij luteas glebas arefacientes ftruebant parietes, materia eos iugumentantes, ui-fandoq; imbres, & asftus tegebant arundinibus,& fronde . poftea, quoniam per hybernas tempeftates teda non poterant hymbres fuftinere, faftigia facientes luto indudo, proclinatis tedis ftillici-dia deducebant.
  - . Hadenus ordine quodam miro, & artificio initium adificandi, incrementum, & finem, quatenus humana natura fatis efi,vitruuius explicauit, ordine inquam miro, namq; siatim caufam, qua homines in unum coegit i catusq; fociauit, expofuit: ex qua reduoprofeda funt homini maxime neceffaria; fermo fcilicet, * & cognitio. Ex cognitione, qua praditumfuit humanum genus,ut omnia experiri, & tentare poffet, fiu-dium, & concertatio quadam orta eft, qua in operibus utentes, artificium eduxere: Artificium enim ftudio,
  - & ufu comparatur. Vnde Vitr. cap. primo libri decimi inquit. { Et ita qua animaduerterunt ad ufum utilia efie, ftudijs, artibus, inflitutis gradatim augenda dodrinis curauermt. } Ex quo loco fatis patet Vitru-uium hac quoque parte eundem ordinem feruajfe, ut prius qua natura exigeret, explicandum fibi duceret, mox ad maiores commoditates, inde ad luxum pergeret ofiendendum. Vnde ibi quoque dixit, £ Attendamus enim primum inuentum de necejfitate, ut uefiitus, & reliqua. | Tatet infuper nos rede in primo uolumine artis originem declarajfe:fed ad interpretationem quorundam uerborum accedamus condonantes Vitru-uio tanquam Architedo multa non ad Grammaticorum normam elaborata .Intertm quoque animaduertens, quod licet inferius initia adificandi, ita fuiffe probet, ut dixit, non tamen comprobauit. Et illud quod attulit ^ de initijs humanitatis, & congrejjionis hominum, quos ignis utilitate illedos fimul conuenijfe dicit, alia enim forte, certiorq; caufa, ut pote a naturaprofecia nos ducit, ut credamus hominem natura fociale animal in unum catum uenijfe, ut quifque promeret quod alteri opus e fi et, acciperetq; aliunde, quod ipfepraHare non poffet. At poeticum quoddam induxit Vitru. qui etiam cafu,&fortuito fermonem indutum fuijfe dicit. exterum dixerim ego uoc em a natura, fermonem ab inftitutione ortum fumpfijfe. Institutio autemfermonis fine a natura rei, fiue abeo, quod cuique placuit profeda fit, nihil ad nos modo attinet: illud tamen obferitandum efl in Vitr. quod fiue dodrina.,ftue ingenio duplus fuerit, ordinem quendam oftendit, in quo quadruplex rerumperfeffio declaratur. Ter fidunt ur enim res primo ut fint, mox ut agere appetant, inde ut aptitudi-nem quandam habeant,&uim ad agendum, pofremo ut fecundum eam uim, fucultatemq; agant, & finem agendo confequantur. Tatent igitur hac omnia in Vitr. confequenter. cum dicit. £ Ergo cum propter ignis 5 ° inuentionem conuentus initio l hic ponit homines efie. At cum dicit. £Habentes a natura prater reliqua animalia, ut non proni fed eredi, & reliqua. \ Item £ manibus, & articulis. } tangit aptitudinem, e£r impetum: Mox adiones fubdit. £ obferuantes aliena teda, \ quibus adionibus finem adepti funt, ut qua fibi cQnuenirent, agerent. {Trirnumq;furcis eredis, & uirgultis interpofitis. } Hic mos etiam nunc feritatur a monticolis,& ab ijs, quos premit inopia. Furca autem dicitur omne id, quo quid fulcitur,&fufientatur > in modum furca fadum. f Materia iugumentantes} ideft fubHratis lignis, ac ordine quodam inuicem collocatis tranfuerfario, diredeq; opus contineri faciebant, ut luteas glebas fufiineret, hoc in Anglia cernimus,
  - & tunc temporis etiam fieri Vitr. affirmat, inquit enim.
  - Ha ec autem cx ijs, quae fupra feripta funt originibus inftituta efle, poflumus fic animaduertere,. (juqd ad hunc diem nationibus exteris ex his rebus aedificia conftituuntur, ut in Gallia, Hifpania,Lu- $©
  - ~ fitania
- p.48 - vue 68/393
- - s E c v 'K n V s. 4>
  - fitania / Aquitania fcandulis robiifteis, aiit ftramentis. Apud nationcmDoIchorum in pdntd.propter {yluarum abundantiam arboribus perpetuis, planis dextra,ac finiftra, in terra politis, fpatio inter ea reli&o, quanto arborum longitudines patiuntur, collocantur. In extremis partibus earum fupra alterae tranfuerfe, qua: circumcludunt medium fpatium habitationis, tunc infuper alternis trabibus ex quatuor partibus angulos iugumentantes, & ita parietes ex arboribus ftatuentes ad perpendiculum imarum, educunt ad altitudinem turres, interuallaq;,.qua: relinquuntur propter crafsitudtnem mate-rise fchidijs, & luto obftruunr. Item tefta recidentes ad extremos angulos tranftra traijciunt,grada-tim contrahentes, ita ex quatuor partibus ad altitudinem educunt medio metas, quas & fronde* & luto tegentes,efficiunt barbarico more teftudinataturriumteda. <; . V '
  - 10 Certum fatis inditium uidetur exterarum gentium ufus ad probandum adificationem, ab initib hmufmodi
  - fuijfe, cuiufmodia Vitr. defcriptaefi, nam quo artis pulchritudo, & excellentia nondum peruenit,facile eft, ut ibi, quod efl natura, facile retinentur: quod uero natura fit, uniufmodi fere femper, ac fimile cernitur. C Quis autem non uidet artes omnes fuasquafi atates habuiffe. pueritiam, adolefcentiam, uirilitdtem quan-dam, acmatui-itatem? Quemadmodum alias de Arhiteffura diximus, cuius\erudimenta prioribus, feculis incepta funt, mox in Afia creuit, ddoleuaqcui Gmciauiresdedit, Italiafiignitatem. Trimum igitur ratiori confentanemi efl Archiiefiuram ab ijs initijsprofeffam, qua necefjitas humano generifatim oftendit. Quemadmodum legitur in his efie, qua nuper inuentafunt, infulis, ubi cafa roboribus innixa, camis, & ui-minibus intexta, ftramentis, & luto conte fla cernuntur, eatamehrapione, ut magnitudine, pulchritudine , & commoditate perfonarum dignitati plurimum tribuatur,, Haca mftris ,\Ut n#tura tulit , ita tmenta ,fed 20 foftqudmfrequsntia celebrari eaioca caperknt, politioribus lignis»elegantioribusformis ornata cpnfficiun-tur. Certum efl igitur in dies artificia, inuentaq; hominumfiufifis.augeri, Trimae igitur quid pojjil, natura* & necefjitas oflendit, dum caufam declarat, qua homines antea diffierfij, $1 palatpes-und congregati funt, mox quid confuetudo, &ufuspraftent, argumento a multis nationibus dejkrnpto, demum quid ars,conferat, obferuatio ,fiudiumq; demonftrai: A necejfitateigiturad commpdwn,a commodo ad dignitatem peruemti, Teatum autem ars innixa nihil immutat eorum,quanaM#4fiWtsfffilm4o_qwdmfi4itim,&cultiora reddit, quemadmodum mira exemplorum Uarietateinnoteftit hoc Joco, { ScaHuUs robufteis, <& ftramentis. |, Thilander.fcandulisideft robore ajfulatim feflo. Sunt autemfcandula tabella meem tegularum pyafttmtes, quibus conteclamfuiffe Romam annis. 470. Authorefl.Cornelius nepos apudTliii. lib. 16. cap. 10. Vidi ego buiufmodi tabellis te flas domos in Gallia. iftdorus putat nomen efie fortitps-, afcindendo,fed cur. non a-30 Jcandendo, qui enim uidit, quaratione aliafuper aliam imponitur., fcandere qliafuper aliam fquamarum mo re gradatim cognouit, figuntur autem ligneis clauis. Sunt ueteres quidamcodices, ut notat Hermolaus,qui -locum Tlinijfupracitatum legant hoc modo, Scandulam non conjfieflamfuijfe Hpma annis, & reliqua.In--fla autem fcandulasfilfiles dixit Vitr. fed hac alijs. £ Schidijs. \ Ajfulalibro duodecimo Cap, z 5. Hermolaus in Tlm. utitur & Vitr. Sed pro fragmentis qua marmorarij ex operibus deficiunt .fciros a Grajis appellatur . E ligno autjchidia idem author appellat, ficati Epifchidion pro curno. id 'quoque a Graci$ traflum, IncafUgatipnibusidem. Ajfula inquit, id quqd Graee Schindalmosuocqtur.a Djpfcpride-M hac; d$cnptip-.% ne calami, unde ajfulatim idem fere quod minutatim Tlautus in Captiuis, & Menachmis. f Apj^d natio-, nem Colchoru in Tonto\ Taulatim ad meliores mpdos deducit,nam {fiperpediculo ufamfuiffe nationem Qol-chorum dicit,.&inTyramidisformam te cla eduxiffeteftatur, politiori adificqndi modoufa,m. v, ,,
  - 4° Phryges uero qui campeftribus locis funt habitantes propter inopiam fyluarum/egentes materia eligunt tumulos naturales, eosqy medios foffiira exinanientes, & itinera perfodientes ^dilatanti fpatia quantum natura loci patitur.Infuper autem ftipitesinter fe religantes metas effieiuntiquas arurt dinibus, & ftramentis tegentes exaggerant fupra habitationes maximos grumos e terra rita hyemes calidifsimasjccftates frigidifsimasefticiunt tedorumratione.'
  - Vidi ego buiufmodi morem in Germania quibufdam inlocis: non enimfafla, fed nata uidentur cafa. Grumus autem efl congeftitia terra globus. Multis autem exemplis utitur, ut ad ufus uarios.fhbricandiperue-niat; nam ubi quid natura poftulat declarauit, ad id tranfit, quod ufus requiritytit tandem ad artis opus deueniat.fequiturergo.
  - Non nulli ex uluapaluftri componunt tuguria tecla. Apud exteras quoque gentes , & qonnulla 50 loca pari, fimiliq; ratione cafarum perficiuntur conftitutibnes ^ Non minus etiam Mafsilig aqimadh uertere poflumus fine tegulis fubada.cum paleis terra teda . Athenis Areopagi antiquitatis exemplat ad hoc tempus lato teftum. item in capitolio commonefacere poteft , &Xignificare mores uetuftatis Romuli cala in arce facrorum ftamentis te&a. - , ;
  - In omnibus ferd Vitrunianisexemplis te florum potius, quam parietum ufus exponitmnecab re quidem teflo enim induflo * ratio finis, ad quem domus adificatur, apparet, nulla enim alia de caufa ades fiuntymft ut a Sole , imbribus , & tempeftatibus tuti, & tefiifimus. Vndefuflum efi, ut Thilandro quoque placuerit, uniuerfamferi teflorum rationem breuiter explicare, his tierbis. Exquiret aliquis femel uniuerfnm feriter gendorum teflorum rationem, qua aut fuerit, aut nunc inufu efl, explicari, : Quare non ab re hic uifum efl fubiungere. Tefla tegianimaduertimus ex Vitr< arundinibus,&fibnde(qwd firmis hominibus attribuit) 6q fubaftacumpaleis terra(utMaffilierfqs, )ftramentis, &fcandulis (ut figwani,) fronde illuto, utnath
  - E Colchorum
- p.49 - vue 69/393
- - 5° I i B E
  - Colchorum,) arundinibus,& flramentis, (ut "Phryges.) & author Plinius Ub. i6.cap. $ 7 .ait Mauros mapalia fua fcirpis tegere.Paulus Diaconus refert Pantheona areis tegulis te£lum,quarumnosinfiummofornice fragrandis aliquot uidimus. Iabolemusiurifconfultus libro pandemarum quinquagcfimo, de uerb. fignifi. plumbo tegiindicat, quod receptum etiam nunc esi. Mei utuntur Latafiris lapideiscuius rei inuentorem Bi^am J^axiumfuifie perhibent, ut tradit in Eliacis Paufanias, aut tegulis, ijsqf uel planis, uel hamatis cum imbricibus, fed ita collocatis ut m duobus hamatis finguli imbrices inuehantur. Vtuntur & cerulei in nigro, lapidis fenilibus, laminis, crujiisve:is lapis ferra dentata ut lignum fecatur affulatimq;frangitur,non ut cater a in camenta. jtrdofiamuocamus.; Eo autem Mufici, & Mgorifiapro abacis utuntur.idefi tabulis, in quibus illi notas uocum, fonituumq; idefi, Echea , ifii numeros fubinde deletiles ducunt. Vidi & ad l\auen-nam folido lapide teClam adem rotundam Diua Maria, cuius diameter ejfet pedum plus minus triginta fe- 10 ptem. Pauonacea autem, quauocanturaPliniolib. 3 6. Cap. z z. tegendi genera,pro quopauimenta ab aliquibus fcribitur, a fmilitudine cauda pauonum nomen acceperunt,fe£lilium fcilicet lapidum braUeis, lami-nisve cdijsftiper aliasfedentibus, & inter fe imbricatis confiru&a, quod & adparietum incrufiationes referripotefhfe&ilibus marmorum cruHis imbricum modo inter fe horrentibus. 'Ups de ratione uniuerfa tetto-rum fuo loco exattim dicemus. Ejl autem ulua paludi, quod alga, mari. Bpmuli uero cafa efi iUa de qua Virg. Meneidos offauo. Hpmuleasq; recens horrebat regia culmo. Horrebat, er at enim in arcefacrorim,
  - & Stramentis tetta, unde Ouid.Faft.$.
  - Qua fuerit noflr.i, fi quans Elegia nati,
  - Jtfpice de canna , firaminibusq; domum.
  - Cvm autem quotidie faciendo tritiores ;manus ad aedificandum perfeciflent, & folertia ingenia z® exercendo per confuetudinem ad artes perueniflent,tum etiam induftria in animis eorum adie&a,perfecit, ut qui fuerunt in ijs ftujliofiores, fabros fe efle profiterentur.
  - Vfusyobferuatio, animadue*ftOt[; natura artemdemumpeperit, qua primo ttatim uocabulo artificem fabri nomine mfigniuit, unde faber cuiufque rei opifex prima institutione diftus ett, tetton Grece, unde Mrchi-tdfturanoimen deduttum commuta omnibus artificiis. Fabri igitur dicebantur,quiftudiofiores ejfent, & diligent iores opifices: ad naturam enim, ufuptq;, & folertiam adiungebant induSlriam, qua uehemens laboris efi defiderium, ingenij, artisq; ufn, & diligentia finis caufa ad agendum. Colligit ergo Vitr.
  - Cvm ergo haec ita fuerint primo conftituta, & natura non folum fenfibus ornauiflet gentes, que-admodum reliqua animalia* fed etiam cogitationibus, & confilijs armauiflet mentes,& fubieciffet cse-tera animalia fubpoteftate, tum uero e fabricationibus aedificiorum gradatim progrefsi, ad caetcras 3° artes, & difciplinas e fera* agrcftiq; uita, ad manfuetam perduxerunt humanitatem.
  - SenfuuM adminiculo ad artesperuenerehomines, cogitationibus uero, & confilijs ad fcienlias, & humanitatem . Vnde quod ditium efi. £ e fabricationibus adificiorum gradatimprogreffi ad cateras artes, refertur ad illud. | folum fenfibus ornauijfet gentes, quemadmodum reliqua animalia.Et illud | difciplinasf
  - rejpondetilliuerbo {cogitationibus.} Et illud \e fera, agrefiiq; uita ad manfuetam perduxerunt humanitatem i | refertur ad illud f Et confilijs armauijfet mentes f unde ars , difciplina , aUio his verbis explicatur.
  - Tvm autem inftruentes animofe, & profpicientes maioribus cogitationibus, ex uarietate artium natis,non cafas, fed etiam domos fundatas ex lateritijs parietibus, aut e lapide ftruftas, materiaq;, & tegula te&as, perficere coeperunt, deinde obferuationibus ftudiorum euagantibus iudicijs, ex incer- 4®1 tis ad certas fymmetriarum rationes perduxerunt: pofteaquam animaduerterunt profufos efic partus & natura materis,& abundantem copiam ad aedificationes ab ea comparatam,tra&ando nutriuerunt & auftam per artes ornauerunt uoluptatibus ad elegantiam uits.
  - jld artem demum & magnificentiam, luxumq; peruenit humilispaucisq; contenta natura, hoc uis horni-num innata, induSlriaq; effecit, copias fubminiftrauit natura, effetius obtinuit appetitus .hoc inprogrejfu animaduertendum efi, quibus uocabulis hanc feriem Vitr. explicauit. nam cajarum nomine, tuguriorumq;,
  - & huiufmodi ufus efi, dum res humiles, & primordia natura exponeret, poftquamuero ad concertationes, ftudia, obferuationesq; oftendendasperuenit,domos,adificia, letlaq; nominauit. Quare & adificiaperfecit, namperfecijfe adificium is uidetur ( ut ait Vulpianus ) qui ita confumauit, ut iam in ufu eJfepofiit,& eadem ad magnificentiam operum perduxit. Tugurij uero appellatione omne adificium, quod rutiica rei magis cu- 5 ® fiodiendaconuenit, qudm quodurbanis adibusfignificatur. Offiliusait, tugurium a tetlo tanquam tegula-rum,aliter a tegendo, tanquamteguriumeffe ditium.
  - Ig it vr de ijs rebus, qus funt in aedificijs ad ufum idoneae, quibusq; fint qualitatibus, & quas ha-bcantuirtutes ( ut potero) dicam.
  - Explicat hoc quoque loco mentem fuam Vitr.poftquam fatis digrejffuseti, ueritus ne recordaremur eoru, qua in prooemio dixit de inflituto , & ordine huius libri, quare & illud quoque repetit, addita tamen lucidiori quadam ratione, qua exfuis nerbis facile digtiofcipotefi. inquit enim quatendimodo.
  - Sed fi quis de ordine huius libri difputare uoluerit, quod putauerit eum primum inftitui opor-tuific, ne putet me errauifle, fic reddam ratibnem. Cum corptis Arehitetturae fcriberem primo uo-luminc, putaui quibus eruditionibus, & difciplinis eflet ornata exponere, finireq; terminationibus 69
  - eius
- p.50 - vue 70/393
- - S E C V ^ D V 51
  - dus fpecies, & e quibus rebus eflet nata, dicere.* Itaq; quid oporteat effe in Architecto ibi prondclaui* Et merito quidem, optime enim inflitutum efi,ut proponatur finis, cuius uis maxima efi, mox ut ea, qua ad finem ducunt ; exequamur,
  - ' Ergo in primo de artis officio, in hoc de naturalibus materiae rebus, que habeat ufurn difputabo.
  - TS(am res naturales funt ex quibus odifici a confurgnnt: officium autem, & finis, & terminationes exquw hus doffrina, & [cientia perficitur; cum igitur aliud fit artis, aliud rei artefutta initium, cumq; ratione finis ars primum terminanda fit qudm opus efficiatur, non immerito primum uolumen huicprapofitum efi. Quam-i dbrem Fitr.dicit, £ Jqamq; hic liber non profitetur, unde jLrchiteUura nafcatur; | hoc enim primo uolu-xo mine declarauit. f Sed unde origines adificioritm funt inslituta , & quibus rationibus enutrita, pro-' greffafunt gradatim ad hanc finitionem. f Ergo ita [uo ordine, & loco huius erit uoluminis confiitutio. Et fubdit quid hoc uolumine continetur, figura utens perfpicuitatis dumpramonet quibus de rebus agendum fit,' , Nvnc reuertarad propofitum, &decopijs, quae aptae funt aedificiorum perfeftionibus, quemadmodum uideantur efle ab natura rerum procreatae, quibusq; mixtionibus principiorum congreffus temperentur, ne obfcura,fed perfpicua legentibus fint, ratiocinabor. fiefte inquam dixit ratiocinabor, nam flatim fubdit.
  - Nanqvb nulla materiarum genera, rieque corpora,neque res fine principiorum caetu nafci, neq; fubijci intelleftui poffunt, neque aliter natura rerum praeceptis Phyficorum ueras patitur habere explicationes , nifi caufae, quae funt in rebus, quemadmodum, & quid ita fint, fubtilibus rationibus habeant demonftrationes .
  - > %es omnis ita ut efi, cognofiitur, & perfuas caufas cognofcitur, nam ubi non procedit caufa notitia, nec rei fubfequi notitia potefi, quare cum omnia permixta elementis confient: elementaautem Jcaufa rerum fint, nonpoffumusres cognofcere nifi cognitis elementis; porro elementa cognofcuntur per fuas qualitates ,affe-Bionesq;. de ijsigitur merito tr affandum efi prius.
  - 4°
  - Z)e prmcipijs rerum fecundum Thplofophorum opinich nes. Cap: II.
  - Hales quidem primum aquam putauit omnium rerum effe principium. Heraclitus Ephefius,qui propter obfcuritatcm feriptorum a Graecis fcotinos eft appellatus, ignem, Democritus, quiq; eum fequutuseft, Epicurus, Atomos, quas noftri infecabilia corpo-" ra, nonnulli indiuidua uocitauerunt, Pythagoreorum uero difciplina adiecit ad aquam, & ignem aerem, & terrenum. Ergo Democritus &!: fi non proprie res nominauit ,fed tantum indiuidua corpora propofuit, ideo ea ipfa dixifle uidetur, quod ea cum fint difiun&a, nec leguntur, nec internitionem recipiunt, led fempiterno aeuo perpetuo infinitam retinent foliditatein. Ex his ergo congruentibus cum res omnes coire, nafciq; uideantur, & hae in infinitis generibus rerum natura e£-fent difparatae, putaui oportere de uarietatibus, & diferiminibus, ufus earum, quafq; haberent iri aedi— ficijs qualitates exponere; uti cum fuerint notae,non habeant,qui aedificare cogitant,errorem,fed aptas ad ufurn copias aedifici/s comparent. . ...
  - Thilofophorum fententias de rerum initijs hoc loco enumerat, initia uero non omnia intelligit,fed ea qua elementa uocantur. Efi autem elementum e quo res fiatim fiunt, <& in 'quod denique diffoluuntur. it quam Thales initium rerum omnium flatuit, humida enim rerum femina uidebat. Heraclitus ignem; agere enim imprimis cernebat ignem, caloreq; omnia foueri. Indiuidua quadam corpufcula Democritus, & Epicurus, Quatuor elementaTythagorici. Tfpn moratur nos Fitru. uUa contentione, fed Tythagoreorum fententia fubfcribit, ut pote quafenfibus magis arrideat, clarius tamen inprocemio offaui libri de illa edifferit. nonpi-geat legentes eofe conferre. Sed quoniam Democriti mens abfirufa, & recondita e fi,non erit ab re magni phi-Igfophi fententidm paucis explicare,ne rem abfurdam tanto uiro, cui ^trifloteles tantum tribuit, imponamus. •Atomis idefi indiuiduis corporibus elementorum tum tribuebat ille, nam cum cerneret omnia corpora natura conflantia partes habere nonnullas, qua e*r ratione, & nomine inter fe diffentirent, alias uero,qua uocabulo, 50 & ui confentiebant, de quibus priori uolumine fatis efi dittum, diffimiles ill.ts partes'ex fimilibus tatiquam elementis conflare uolebat, nam manus, pedes,caputq;qua funt di(Jim:liuoce,& facultate partes, ex [anguine, came, offibusq; componebat. Sanguinem uero,carnem, offaq;, & huiufmodi partes appellatione, & ratione fimiles ex indiuiduis quibufdam corporibus conflare nolebat. Indiuidua. uero illa innumerabilia , figura, formaq; differentia flat nebat,quo ideo effe indiuidua dicebat,non quia fecari non poffent, nullum enim corpus, quatenus corpus efi infecabile,nam & in latum & in longum, profimdumq; difleniitur omne corpus , & protrahitur ,fed ideo infecabilia, quia tam minima erant, ut nullum naturalem ufum,affionemq; proflarent. Quatenus ergo natura conflabant, fecari non poterant, nam caro ufque adeo in minutas partes con eidi potefi,ut neque caro fit, neque carnis officium proflet .[anguis item & offa huiufmodi fimi, cum ad minimum deuenere, ex ijs ergo minutijs conflare omnia corporctuoluit. hoc ipfo auem abermns , quod figuris 69 tribuit, quod erat natur#, figura enim accidens efi, accidens autem ad naturam, & uim conflandum non per-
  - fi. z tinet.
- p.51 - vue 71/393
- - 5* / I # E, K
  - tinet. cafu quoque & fortuito concurrere iUa corpora dixit. Quod a ratione alientm eft. Catenari quod ad eius mentem Jpcflat, nihil esi aliud quam quod V itr.uidetur innuere Democritum elementa cum Tythago-ricis intellexiffe cum atomos induxit, dum dixit.
  - Ergo Democritus etfi non proprie res nominauit, fed tantutfi indiuidua corpora propofuit, ideo ipfa dixiffe uidetur,quod ea cum fine difiundtajnee leguntur,nec internitionem recipiunt.
  - - Huiufmodifunt elementa , quafeiunffa quatenus perfe fimt,atemafunt, nec mutaripojfunt nififecundum partes, & uicibus quihnfdam, ut in phy ficis eft declaratum. ibi enim dicitur elementa tot uicibus ac per- , turbationibusfubiefla efte, ut cum fint prima, & maxima uniuerft corpora, ex quibusnatura omnia gignit, miras [and alliciendorum animorim facultates habent, propterea quodfine bis natura bebes, & ociofa. effet, res denique omnes fuofine fruftarentur,&mundus ifie tam ucnufti4s,&pulcher omni, quo nunc procellit or- 10 natu penituspriuaretur. hac enim a fupemis motionibus agitata mees amorum efficiunt, ver, aflatem, autumnum , & hyemem. Hac maximas orbis regiones diftinguunt, ortum, occafum; meridiem yfeptentriones, cum in his part bus diuerfas res operentur animalia, plantas, margaritas, metallorum uenas, aromata., reliqua demum, qua fuis quaque locis horum conflatu gignuntur; pr at er ea quicquid dulce, & frnue,quicquid aft>erum,&leue, quicquid colorem habet, &perff icuitatenti, quicquid durum eft,&molle,quicquid japidum,
  - & infipidum iudicatur,. quicquid demum alia qualitate affettum fit, id ab his quatuor ortum habet. Vnde etiam imbres, qui in terragremium, decidunt, & grandines, fulgura, tonitrua, uenti, niues, fulminamaria, montes, infula , ifthmi, peninfula, freta, & alia ab ijs profefla initiis, praclaram hanc efficiunt uniuerfna-tem, cuius notitia merito ab horum cognitione profecta dicitur. Quare Vitr. de ijsfermonem inftituit,uti cum fuerint nota,non habeant ij qui fabricari cogitant,errorem. Ecce igitur quantum, & quatenus jLrchitefto 10 ‘Phjlofcphia necefaria eft, quod in primo libro diximus.
  - De lateribus.
  - Cap. III.
  - Taqve primum de lateribus» qua de terra duci eos oporteat,dicam, non enim de areno-fo, neque calculofo* neque fabulofo luto funt ducendi, quod ex bis generibus cum fint du&i, primum fiunt graues, deinde cum ab imbribus in parietibus afperguntur,dilabun-tur, & difloluuntur, paleasq^qua: in his ponuntur, non cohaerefctfnt;propter afperitatem. Faciendi autem funt ex terra albida, cretofa, fiue de rubrica, aut etiam mafculo fabulone. Ha:cenim 30 genera propter leuitatem habent firmitatem,& non funt in opere ponderofa', & faciliter aggerantur*.
  - De lateribus primum agitur , Omnis erum adificatio in eos demum cum dijfoluatur, primi funt nimirum, qui in opere tanquam elementa ponuntur: ab eorum autem ufu,& effefitu occafionem Vitr. habet tratlandi de materia ex qua conficiuntur,et ostendit ex qua terra ducendi funt. in primis autem eos huiufmodi effe debere dicit,utponderofi non ftnt,poffint & imbribus refislere. T^psuniuerfam materie more noftro ante oculos certa quadam dJftributioncponemus , ut quicquid hoc uolumine continetur expeditum fit, nulloq; labore in intelligentiam huius rei uniuerfa deueniatur. Trimum enim de materia omni adificationi fubieffa dicendum, poftea de ijs, qua materiem fimul aggerant, demum qua ratione ftruflura fiant: hac enim hoc fecundo volumine continentur, Materiem autem inteUigo,ex qua aliquid fit.
  - rpractpua
  - raut natura confiant, j de ijsfeptimo capite, r lapides l
  - 3 <lui 7
  - a- [ Laut arte fiut, de ijs tertio
  - capite,&funt lateres,de.
  - materies, f quib.cofiderada funt hac C
  - Qua fecudo j '•ligna,de ijs agitur cap.
  - uolumine co / ea, qua ma- notio,& decimo & cofiderantur hac,1 tinentur. terie fimul rcalx de qua capite r natura "
  - ! componut. (quinto agitur- Jcomparatio | y Cufus.
  - j | puluis puteolanus, de quo capite fexto
  - |- uarena,de qua cap,quarto ubi rffiecies.
  - [ confiderantur. -J colores,
  - V r genera, Cufus.
  - ^ftruflura modi, cap.offauo 3 qualitates, vbi confiderantur cloci.
  - materies.
  - tempus,quo ducuntur ,
  - | qualitas.
  - . figura, &genera, qua a figura ducuntur tempus cadendi,
  - ,\modus,
  - / natura.
  - Vfus,
  - locusubi effoditur , natura. vfus.
  - f6
  - De
- p.52 - vue 72/393
- - s E c r K & r S.
  - D e lateribusnobisprimumagendum^fl» Ducendi funt ex terra albicanti, creiofa,fime de rubrica aut qtiammafcitlofabulone, abftineasab omni generefabulofo,arenofo, &calculofo, quia huiufmcdinon coha-refcuntifit uerodomabilis Argilla modo. Hic mirum quod Vitr. Mafculumfabulonem afcifcat in laterum du-btu, cwnpaulb ante genus omne arena? calculi,&fabulonis abegerit, quare quarendum efl quid jit fabulo ma fcdus, cum etiam folutum fabulonem in oblamufurpaumt cap. primo. Videtur ergo Thilandro genus materia folidioris, quam fit terra. Sed cum fupra dicat fabulone mafculo, idefifcabro, affero, minus flahojubfu-fco; non uideo qua ratione ob afferitatem lateres ex eo commode fiant, namque afferitas pinguedini contraria efl, materiem autem ex qua ducendi funt lateres, pinguis, & tenacis natura effe debere idem affirmat, fic enim leuitatis uerbo fignificari dixit, quod & uerum effe duco, & illud quoque fabulonem mafculum effe folidum 10 quoddam terra genus arbitror, fed non afferum. unde Vlinius libro trigefimoquinto cap. quartodecimo fentit cum Vitr. non effe lateres ex fabulo fingendos,fed inquit, uelfiiam ex fabulo , ex mafculo certe. nam forte melior efl, aut mitius malus. Vidi ego f didumfabulonem ex Tlauifluuio non afferum, fed pinguem rotunda forma, a qua forte, ut mafcula 'thura dicuntur, fic mafculus appellari potuit, tefies enim rotunditate refert. effe autem arenam magnitudine infignem memorat Tlin. lib. 3 6. cap. 12,. jLrena late pura circundantis fimi-litudine, qualis in maiori partetAffrica. Quoniam uero ars imitatur naturam: dicam ego nonnulla de lapidum ortu, ut in laterum dubiione, quid natura proflet obferuare pofiimus .fime de rubrica. Quam colore deprehendi Tlinius dicit. ^Libertus fe animadmrtiffe ex ueterum adificijs in lateribus mixtam effe partem nonnullam arena prafertim rubra, & rubricam,& marmor mmifceriaffueuiffe: Expertumqucfe efle,eadem una ex terra lateres reddi multo firmiores,fi ueluti panes confebiuri, maffam prius quafifermentauerimus, de-16 mum it erum, atque iterum Juba fiam reddiderimus, ut fit admodum carea, & omnibus etiam minutis calculis perpurgata, durefcere quidem cvbiam, ut multo igne in filiciam duritiem uertatur. Huiufinodi etiam terram omnem adplaflicem effe debere, & inter egregias probari Samiam, jLretinam, Mutinenfem,Sagunti-
  - nam in Hiffania, Tergamenam in „4fla, Ex Tlinio dixit.
  - D vcend 1 autem funt per uernum tempus, & autumnale, ut uno tenore ficcefcant. qui enim per folftitium parantur, ideo uitiofi funt, quod fummu coriu Sol acriter cu percoquit, efficit, ut ui-deantur aridi, interius autem fint non ficci, & cum poftea ficcefcendo fe contrahunt, perrumpunt ea qus erant arida, ita rimofi fa<fti efficiuntur imbecilli. Maxime autem utiliores erunt fi ante biennium fuerint dmfti, namque non ante pofTunt penitus ficcefcere, itaque cum recentes,& non aridi funt ftru-tfti tectorio indu&Ojrigideque obfolidato permanente,ipfi fidentes nonpofliint eandem altitudinem , 39 qua eft tettorium, tenere, contra&ioucque moti non hserent cum eo. Sed a coniunftione cum eo di-fparantur. Igitur te&oria aftru&ura feiunda propter tenuitatem per fe ftare non poffunt, fed franguntur : ipfique parietes fortuito fidentes uitiantur. Ideoque etiam Vticenfes, latere fi fit aridus, & ante quinquennium duftus, cum arbitrio magiftratus fuerit ita probatus, tunc utuntur in parietum ftru&uris.
  - D e tempore,quo ducendi funt lateres nunc agit,quam rationem ut exabie cognofcamus, de laterum qualitate aliquid dicemus. Laterum alij cobii, ex quibus qui flruunturparietes, teblacei nominantur, aUj crudi, unde laterkij parietes ex his dicuntur. Vtriimque genus cruftam facit, tanquampanis. iuuabit ergo tenues jacere, quo plus crubiafiat, medulla minus. Mbertus inquit , &in his experiri licet, fi terfi, & perpoliti cifiruantur, durabunt illafi contra tempeflates, quod cui uis lapidum aque accidit , ut terji fcabritie non exe-4° dantur. T eblas autem id eft lateres, qui igne fiunt, tergendas putant,ut nuper exemptas e fornace, antequam commaduerint, aut fi madent,antequam ficcefcant,namfemel madida, & rurfus exficcata durefcit tefla,adeo ut ferri aciem delimet, atque confumat. Sed nos commodius proxime dubiam, & adhuc urentem radimus, illinuntur etiam uitro tetta.fed nos ad rem. Lateres non ftatim ducendi exempta terra, fed fodi eam autumno, & tota hyeme commacerari, & uerno tempore iubent duci. Blatio a Vitr.fumitur. gelu enim rimofii fiunt, & aflu finduntur, & contorquentur. nifi forte ablate uelis humebtispaleis, uel hyeme indubia ficciffima arena lateres neceffitate quadam addubius effingere., lam patet quam negligentes noflri temporis homines fint, uel uno Vticenfium exemplo, de quibus Vitr.
  - F 1 vnt autem laterum genera tria,iinuriyquod Grsece didoronappellatur.i. quonoftriutuntur, longum pede, latum ferpipede. Caeteris duobuVGraecorum aedificia ftruuntur. Ex bis unum jpehta-5? doron, alterum tetradoron dicitur. Doronautem Graeci appellantpalmum,.quod munerum datio Graece doron appellatur: Id autem femper geritu r per manus palmum. Ita quod eft quoquo uerfus quinque palmorum, pentadoron,quod quatupr, tetradoron dicitur. Et quaefunt publica opera,pentadoro, qua; priuata, tetradoro ftruuntur. Fiunt autem cum his lateribus lemilateresjqui cum ftruuntur , una parte lateribus ordines, altera fcmilateres ponuntur. Ergo ex utraque parte ad lineam cum ftruuntur, alternis corijs parietes alligantur, & medij lateres fupra coagmenta collocati, & firmitatem & (peciem faciunt utraque parte non inuenuftam.
  - H v n c locum totum ferti Tlinius a Vitr. mutauit libro praaUegato. igitur hic de figura ,&forma laterum, undegenera diuerfa dubia funt. Exqutbus
  - tmgeneribusinpubUcis£(fificffs,,dffs inprimatis HfosfidfeM%erp$inMiifi^ uero, ea qua Vi-.
  - 60 tr. nanat effe laterum genera,funt & aha, qu$ in adifieffsHifitnmr, dpqmhm:JtlbeY$kt * Lateres (inquit)
  - E 1 uidi
- p.53 - vue 73/393
- - 54 L I B E X
  - uidi longo s digitos non plu s fex, crajfos unum, latos tres. fed de ijs auoque Fitr. libro feptimo cum depauimen-tis loquitur. Illud certe liberto concedimus, lateres quofdam ftbiprobatos ejfe, qui hoc modo ducebantur . Quadratum laterem fingunt, pede latum quaqua uerfus, digito,&femis crajfum, diagonijs ad mediam craf-fitudinem duttis, unde paria quatuor extabant triangula. Lateres hi, & ufum, & c ommoditatem, & ue-nu flatem proflabant,minus enim terra inhis ducendis infumebatur. aptius infornacibus collocabantur, ex-
  - io
  - 10
  - 4P
  - 5°
  - trahebantur, tranabantur, ornatius in parietibus adruebantur, namque hisperfhntes parietum ordines inducebant, latere pedali extrinfecu^pofito, ut pateret, nam caementarius ittu leui triangula dijfarabat, angulo uero introrfus obiefk,ut dentatim infarfturis parietum illgati, opusfirmjjtmuntredder ent,&exterius 60
  - ^integri
- p.54 - vue 74/393
- - S F C V 2^ D V S.
  - integri uiderentur. Sed illud animaduertendum efl apud ‘Plinium legi diodoron, quo utimur longumfefquipe- \ de, latumpede. nam fi quemadmodum tetradoron dicitur a quatitor, & pentadoron a quinque palmis, ita dio doron uel didoron dicendum efl a duobus palmis, certe non erit in Plinio legendum fefquipedc, nec cum Vi-truuio legendum erit longum pede, latumfemipede . Sed fi quis confideret tetradoron ejje quoquo uerfus pal-morum quatuor, & pentadoron palmorum quinque, forte dubitare poterit, cur non & didoron effe debeat quo quo uerfus palmorum duorum, quae res forte fufpefiam effe, & Plinianam, & Vitruuianam leUionemfnciet.' Sed egocum Vitruuio Plinium corrigi uellem. Satis autem erat a latitudine laterem didoron appellari, erant enim femipedali latitudine, id efl duorum palmorum, & ab ea buiufmodi laterum genera nominata funt. Et j 0 cum non imeniantur in adificijs ea laterum genera, de quibus Plinius, fed ea de quibus Vitr. agit in Plinio, le-gerem longum pede, latumfemipede, ut cum Vitr. confentiret. Illa autemPlinij uerba, | quo utimur, $ recondent uerbis illis Vitr. § quo noflri utuntur. |
  - Est autem in Hifpania ulteriore Calentum, & in Gallijs Mafsilia» & in Afia Pitane, ubi lateres cu fuht du<fti, & arefa&i, proiecri natant in aqua. Natare autem eos pofle, ita uidetur ; quod terra eft , de qua ducuntur, pumicofa. Ita cum eft leuis, aere folidata, non recipit in fe, nec combibit liquore. Igitur leui cum fit, raraque proprietate, nec patiatur penetrare in corpus humidam poteftatem, quocunque pondere fuerit, cogitur ab rerum natura, quemadmodum pumex, uti aqua fubftineatur. Sic autem magnas habet utilitates, quod neque modificationibus funt onerofi,& cum ducuntur, a tem-peftatibus non diflbluuntur.
  - Ojr alitat em, feuproprietatemlaterumquorundam exponit Vitr. caufamq; reddit ex rerum ini-1 ° tijs pbilofophando. jlit enim aliquibus in locis lateres ductos, gr arefhBos, fi in aquamproijciantur fuper-natare. ratio huius, eft leuitas terra, ex qua ducuntur, leuitas autem aere folidata, non permittit humorem combibi; folidatam aere, intelligit repletam aere, nampumicofumquod eft, aerem undequaque recipiens, a-liudnm admittit. Strabo lib. i^.fic ait: Inipfa Pitana locus quidam mari proximus, attaneus uocatur> fubPitanamiuxta eam, qua infula nuncupatur . Tradunt apud Pitanam lateres fuper aquis innatare, quod, & in Ftbruria in infulaquadam contingit. Tfam cum terra leuior fit quam aqua, uehi eam contingit Pofiidonius uidijfe fe refert, ex quadam creta, qua res deargentatas abftergit, lateres faCios fluitare. Lege. Albertum Magnumcap. fecundo libri primi de mineralibus^ alibi in eodem traffam.
  - 30
  - De <*Arena. Cap. 11II.
  - 40
  - 50
  - N coraentitijs autem ftru&uris primum eft de arena querendum, ut ea fit idonea ad materiam mifcendam, nequehaheat terram commixtam. Genera autem areno fofsitiae funtt hoc, nigra, cana, rubra, carbunculus. Ex his qua» in manu confricata fecerit ftridorem ,
  - _________ erit optima . qug autem terrofa fuerit, non habebit afperitatem, item (i in ueftimentum
  - candidum ea coniefta fuerit, poftea exculta, uel i<fta, idnoninquinsruerit, neque ibi terra fubfiderit, erit idonea. Sin autem non erunt arenaria, unde fodiatur, tum de fluminibus, aut e glarea erit excernenda . Non minus etiam delittore marino; fed ea in ftru&uris hoc habet uitia, quod difficulter fic-cefcit, neque ubi fit, onerari fe continenter paries patitur, nifi intermifsionibus requiefeat, neque concamerationes recipit. Marina autem hoc amplius, quod etiam parietes cum in his te&oria fatta fuerint, remittentes falfuginem, ea difioluunt. Fofsitio uero celeriter in ftru&uris ficcefcunt, & tetto-ria permanent, & concamerationes patiuntur; fed hae, qu^ funt de arenarijs recentes, (i enim exemptae diutius iaceant ab Sole, & Luna, & pruina conco&o refoluuntur, & fiunt terrofae. Ita cum inftrudu-ram conijciuntur non poflimt continere caementafed ea ruurit, & labuntur, oneraque, & parietes non poflimt fuftinere. Recentes autem fofsitie cum in ftrufturis tantas habeant uirtutes, C£ in teftoi rijs ideo non funt utiles, quod pinguitudini eius calx palea commixta, propter uehementiam non pof-funt fine rimis inarefeere. Fluuiatica uero propter macritatem ( uti figninum) bacillorum fuba&ioni bus in te&orio recipit foliditatem. ‘
  - Antequam de lapidibus, qui a natura fiunt, dicat: De arena, calce ,& puluere puteolano, fermonem inflituit. Videtur enim traBatio de tjs rebus non diffimilis ab ea, iri qua de materia laterum mentionemfecit, ut & cognofcamus quid interfit inter eam, qua in ducendis lateribus uti debemus, & eam, qua in flruBu ra laterum fit necejfaria, cuiufmodi eft calx, & ea, qua in calce conficienda requiruntur, ut arena,uel pulnis pu teolanus. De arena igitur fummatim tria funt commoflranda, quemadmodum fupra diftinximus. Species colores, & comparationes. Arena (peciesfunt tres, Fo(Jitia,Littorea, Fluuialis.Foffitia quadruplex nigrat cana,rubra, carbunculus. Foffitiapraftat omnibus. Fluuialis, & ea praecipue qU£ uel a torrentibus, uel fu-premafub cute primum eximitur,fecundum obtinet locum, omnibus deterior marina, qua fi nigrefeat, au t nitrum refer at, non omnino improbatur. & illa quoque inter murinas, feu littoreas commoda’eft, qua ad rupesJubfideati&granis fitfimilis. Apud Picentes ( ut refert Albertus ) agro Salernitano arenam ex mari fumptamfofiitia nonpoftponunt. Quare arbitror ego Vitruuium parte plurima ea genera probaffe,qua tunc 6° erant in ufu, cum & locorum natura ita ferat,ut arem alia melior fit, qua alias meliori ex genere eximo.-
- p.55 - vue 75/393
- - ftf L 1 B E ^
  - twr. hoc dico, quod licet fojfitia praflet, qua optimi fit, alifs, fieri tamen potefl esc locorum ni, ut foffitia quadam cedat meliori marina, uel fluuiali. Vnde ftatim fibiungit libertus ,fid eius regionis non omni ex littore deffumptam probant,& ratio ab effeflu, nam inquit , Compertum quidem habent, littoribus, qua ad Muflros excipiendos pateant, arenam effe omnium deterrimam. Degeneribus arena fatis. ISjunc de coloribus, & qualitatibus. Jtrena cana, nigra,carbunculus, & glarea. Cana interfofiitias ultima e fi. animad-uerfum efi tgoma publicis adifictjs ufos non in poflremis rubra, nigra fatis commoda pofi canam. Commodior eft carbunculus terra per u fla genus. Glaream fundamentis aptam uolunt, quare fi arenam adufus diuer-fos comparare fludiumfit, animaduertemusprimum carbunculum obtinere locum . Marina agre ficcefcit, Mico madet, & dijfoluitur, onerum quoque impatiens efi. Fluuialis non adeo ut marina humetis ,fed foffitia plane duttibilior, & magis idonea intettorijs. Verum qua ex foffa eximitur tenax eft, & cum fit recens 10 optimos ufus praftat, nam tcmpeflatibus exempta ut diu manet abfumitur, & in terram tranfit, unde affieri-tatsm amittit, terramq; colore,- & odore imitatur,& in aquam conieffa, limum fiicit, nec ulla ratione utilis eft . Mtquehac de arena fatis, nam reliqua in Vitruuio patent. f Incamentitifs ftruBuris f Forte Vit. non ftatira de lapidibus, qua a natura fiunt loquutus eft, quia & genera erant quadam lapidum minuta, qua nec dignitatem eam confeqimta erant, quam magni lapides, & marmora, qua ornamento, & firmitati adi fidorum maxime confulmt. Efi autem camentwriut ait Herm.in caftig.ex Vitr. & Vlinio lapidis genus, quo cum alibitum l\oma utuntur, excifo monte aliquo, uel effoffo: important eum quotidie iumenta, fodinas, quoque ipfas ruftici Campania c ament ar icis appellant. Cum igitur & lateribus, & comentis ftruffurafiant* quas nos muraturas appellamus, meritopoftquam de lateribus dixit,de arena quoqueftatim,&de calce tra-flauit: nam ex arena, & calce intritum ex intrito JlruBura conficitur. Quemadmodum uero lateres ex 2C> tenaci terra duci debent, fic arena nihil terra habere debet, unde optima arenafignum eft, digitis confricata, ftridor, qui fani abajperitateproficifcitur.
  - Ite m fi in ueftimentum candidum conie&a fuerit. Mliud idonea arena fignum. f Sin autem non
  - erunt arenaria. f Idefi fojfa, & loca unde eximuntur arena, nam non omnibus in locis arena fojfitia com± moditates habemus, nam tota Italia ab ea parte,qua ad meridiem uergit,foffitiam reperiri arenam teftantur, ab Mppenino citra non reperiri. Cum igitur fojfitia nobis defimt, tunc de fluminibus extrahenda, uele glarea excernenda erit,uel demum e littoribus; ita enim fert necejfitas, ut cum optimam habere nequeamus, minus malam feligamus. f Sed ea iriflrufturis hac habet uitia, f oftendit incommoda fluuialis arena., & glareofa,agre enim arefiunt, onera non fuftinent, concamerationes non recipiunt . exprimo uitio hac duo posteriora contrahit, nam fi ficcefieret onus obdurata fufeiperet, & inde quoque ad cocamerationes apta redde 3 0 retur. f Tfifi intermiffionibus requiefiat. I ' Opus enim efi,ut flmCtura folidefiat, quare non continuanda eft fabrica, fid intermittenda, dumenimmadet,non fert onera, hoc in primis maritimis locis obferuandum eft. { Marina autem hoc amplius. § Ideo corrigenda, & lacuna humoris dulcis immergenda, ut aquarum dulcedine lota falfuginem deponat. {Fojfitia uero celeriter in fbrufiuris ficcefiunt, & teftoria permanent, -& concamerationes patiuntur, f Connumerantur fojfitia commoda,fid ea ratione, ut de recentibus intelli-gamus, nam inquit, f Si enim exempta diutius iaceant, ab Sole,Luna,&pruina conco&a refoluuntur & fiunt terrofie. | Qua res multas affert incommoditates, nam ruunt,quia non continent camenta, & la-buntur, unde onera non fuftinent. qua uitia recentibus non infunt. Sed ha quoque uitiofa funt, non in flm-£luris,fid in opere teBorio,nam cum ob uehementem uim calcis palea commixta, qudmcelerrime inarefiant rimas faciunt. Quid autem in tefforijs rimis turpius r1 cum plana,&perpolita, & coharentia effi debeant f 40 | Fluuiatica uero propter macritatem. | Cum recentes fojfitia non apte in tefioria inducantur, fluuiales in his operibus funt comparanda, nam macra cum fmt, <& bacillis fubigantur, non ficus teBorifs firmitatem afferunt, ac opus quodfignimm nominatur, quod ex teflis contufis addita calce fierifilet. Cum Tlin. dicat lib. 3 5. cap.n. Quid non excogitauit ars i fraftis etiam teflis utendo, fic ut firmius durent, tufis calce addita, qua uocant fignina, quo genere etiam pauimenta excogitauit.
  - <De Calce, & unde coquatur optima. Cap. V.
  - ||piiliigj|E arenae cdpijs cum habeatur explicatum; tum etiam de calce diligentia eft adhibenda uti tH Wgm dealbofaxo, aut filice coquatur, & qua? erit ex fpiffo, & duriore, erit utilior in ftrudu-ni ra* Quae autem ex fiftulofo in tedorijs. Cum ea erit extinda, tunc materiae ita immi-
  - fceatur, ut fi erit fofsitia, tres arenae, & una calcis confundatur; fi autem fluuiatica, aut marina, duae arenae in unam calcis conijciantur. Ita enim erit iufta ratio mixtionis temperaturae * Eti£ in fluuiatica, aut marina, fi quis teftam tufam, &fuccretam ex tertia parte adi jecerit, efficiet mate?-riae temperaturam ad ufum meliorem*
  - Tauca de calce commemorat Vitr.prius de qua materia fiat, posl quomodo corrigatur exponit, inde cau-fam quandam adducit, e rerum initifs, iit effeftumquendam declaret. Tfpsdecalcein uniuerfumagemus, materiem, & uim eius explicantes, mox comparationes, & modos quofdam adijciemus. jLlbertus una de calce, &gypfo mentionem fhcit, nos aliud in tempus confiderationemgypfi transferemus > Cypfum mm .4d 69
  - ftruBuras
- p.56 - vue 76/393
- - 5 E c F ^ D F S. 57
  - ftruftutasnon pertinet, fed ad teftoria, uel albaria, de quibus in feptimo libro agitur. Calcis igitur probanda ratio ea eft, ut materiem primo [eligamus aptam,& idoneam; ea autem eji, ut pr aduro e lapide,fpijfoque, & alboprafertim fiat. bine colligitur exhauftos, putrefeentes, arefeentesque lapides reficiendos, madidos ite nimis, terrofosq; improbandos, efferus enim ab fis fiunt, ufui,ftru6luraque contrarii. C at erum <& filex non ajfiernabilis eft, modo macerata exeo calx, & diu multumque fibaffa fit. bilbam & uiuam appellant no-firi ex filicibus, uel ex torrentiumglobofofaxo concoffamcalcem. Oportet autem pinguem ejfe, & tenacem , & tertiaparte ponderis, quam fuerit eius lapis leuicrem. Sed alia exalto lapide confetta adres diuer-ja<s utilior. nam inftrutturis, qua exfpijfo & duriore erit aptior, in te£lorfis uero qua ex lapide fiflulofo, po-IO fiea docet quomodo permifeenda eft. \ Cum ea erit extintta tunc materia ita mifceatxr. \ Materia ideft
  - arena, mifceatur autem aqua, exarena enim & calce intritum fit, maltham noftri appellant. Tlin. de calce,' intrita (inquit) quo uetuftior eo melior, unde & in antiquarum adium legibus inuenitur, ne recentiore trima uteretur redemptor quifquam. Ideoq; nuUa tefforia eorum rimafcedauere. Sed menfura diuerfa,fi arena fitfofiilis, uelfluuialis, uelmarina, ut aitVitr. Coquitur autem lapis in calcem horis non minus fexaginta.
  - | Si quis teflam tufam, & fuceretam, \ ideH cribratam, per incerniculum enim tranfire debet. de maceratione calcis dicetur in feptimo. Et plura Mlbertus librofecundo cap. 11.
  - Qvare autem cum recipit aquam, & arenam calx, tunc confirmat ftru&uram, haec cfle caufit uidetur, quod e principijs uti extera corpora,ita & faxa funt temperata, & qua: plus habent aeris, funt tenera, qux aquae lema funt ab humore, quae terrae dura,quae ignis fragiliora. Itaque ex his faxa fi antequam coquanturcontufa minute, mixtaq;arenaeconijciantur in ftru&uram ,nec folidefeunt, nec 2,0 eam poterunt continere, cum uero conie&a in fornacem ignis uehementi feruore correpta amiferint priftinx foliditatis uirtutem, tunc exuftis, atque exhauftis eorum uiribus relinquuntur patentibus fo . raminibus^ inanibus. Ergo liquor, qui eft in eius lapidis corpore, & aer cum exhauftus, & ereptus fuerit, habueritq,-in fe refiduum colorem latentem, intineftus in aqua priufquam exeat ignis, uim recipit, & humore penetrante in foraminum raritates conferuefcit, & ita refrigeratus reijcit, ex calcis1 corpore feruorem. Ideo autem quo pondere laxa conijciuntur in fornacem, cum eximuntur non ponuntadid refpondere, fed cum expenduntur eadem magnitudine permanente exco&o liquore Circiter tertia parte ponderis imminuta effe inueniuntur , Igitur cum patent foramina eorum, & raritates, arena» mixtionem in fe corripiunt, & ita cohaere-icunt, ficcefcendoq; cum caementis coeunt, & efficiunt ftru&urarumfoliditatem. '
  - 19 Thilofophatur hoc loco, ut in alfis pluribus author, fed itaphilofophatur, ut jtrchiteftHs. Quam uero
  - profit principiorum, & elementorum cognitio, tum ex hoc ,tum ex alfis plerisque locis percipi poteft, qux-ftio igitur eft. Cur poftquam aquam, & arenam imbiberit ealx, ftruttura confirmatur Solutio ex Fitru-iiioeft. Exhaufta faxa calore fornacis foramina, & raritates faciunt,per foramina,&raritates facile commixtionem admittunt, uis enim caloris exugit, corripitq; quod immifeetur, unde coalitum, & coharefcens fo-lidumfit,ex qua re omnis BmUur#foliditas emanat. Hac fumma. Sed Fitr.prolixius rem tetigit,addiditq; fignumexbauftifaxi, pondere enim conco£ium leuius eft tertia parte. TS(ospauca de mixtione, dicemus unde teneritas, lenitudo, duricies, & fragilitas proueniat. ut locus Fiftuufi elucidetur, cum dicit.
  - Qva e plus habent aeris funt tenera, qua? aqua? lenta funt ab humore, qua: terrae dura, qua? ignis fragiliora, Quatuor efk dixi primas rerum qualitates, a quibus tanquam principijs cateras quoque 4° ortasfuiffe,fed earum qua tattu percipiuntur, feptem funt recondentesfibi contrarietates, calidum,frigidu, humidum,ficcum, quas Fitr. elementorum nomine uocat, dum inquit, aerem, aquam, terram, & ignem; elementis enim qua prima funt rerum corpora, primo infunt, & propter ea prima qualitates meantur, fim-: plices enim, & prima funt, & primorum corporum propria ufque adeo ut nonnullis placuerit eas effe formas, Cr in fis effe uim, & naturam elementorum. reliqua contrarietates funtgraue,leue, durum molle,lubricum, aridum, affierum,leue,tenue,craffum. Caterumgraue & leueneq; agendi,neq; patiendi quicquam uim habet, calida calorem faciunt accedentia rebus, humidum recipit patitur aliquid, fedgraue, & leue, fi rebus addantur, nihil agunt, nihil patiuntur. Tari quoq; ratione inter phy ficos qualitates modo non connumeramus rarum, & denfim. Tartium enim fitum, & collocationem quandam fignificant. Denfum enim esi quod partes propinquiores habet, rarumquodremotiores,anuerohic aliqua:fit ratio qua partes propinquiores , fb uel remotiores efficiat, alia quaftio esi. Medici affirmantftlenfum effe, quodmeatus paruos perfe totum habet, rarum contra, quodmeatus perfetotum amplos habet, ad denfum folida, compafta, unita, coattci. ad tarum laxa, fungofa,foluta deducunt. Sed nos ad efficientias qualitatum accedamus. Calido, & frigido uis' inesl agendi, calido tamen uehementior, acrior , & penetrabilior eft uirtus. in humorem autem, & ficcita-tem agunt, quibus recipiendi, ac patiendi natura ineft. Omnibus tamen proprium iusquoddam eslinnatura. 'Efam calidum quod eft, qua fimilia funt attrahere folet, cum uero difpertire , acdi[fipare quodammodo dica-' tur ea ,.quce diuerfi funt generis, hoc illi ea ratione cormenit, quatenus ad fe fimilia rapit, neceffe enim eft, ut dum fimilia rapit, difeutiat, expellatq; dijjimilia. Diffoluit ergo ignea uis,& motus folet ciere, tanqudm a’ centro ad circumferentiam ducens-. Contra uero quod frigidum eft a circumferentia ai centrum ducit, con-siringit res fimiles, & diffimiles in unum, prohibetq; rerum motus,quo fit ut frigida diutius conferuentur. €& Humidum uero nullo proprio obducitur termino, flucntenmpwnfit, aliunde qumit, quo contineri,&quaft*
  - coerceri
- p.57 - vue 77/393
- - $8 L I B E ' ^ ?
  - coerceri poffit. Contra uero ficcum quod eft,fu*™ continet partes, fibiq; propria firiitiond coharens, nequaquam esi dijjipabile. Tenuegrace leptomeres dicitur, & efi quod fkcile infiubtiles, & tenues partes comminuipotefl. Sed & mficcis, c'r liquentibus tenue inuenitur. inficcis enim tenuifiimum fignificat puluercm, fed in liquentibus, quod fkcile diffunditur, & quod continet ipfum corpus, quam citiffime replet , hoc ab hu-mido necejfceft fieri. dixi humidum quia fluens efi, alieno contineri termino, fluereq; ad omnes partes ambientis corporis,&propter ea eccs omnino replere. hoc& fiubtile, tenueq;fkcit. imbuit enim, & quodlibet, quamuis minimum irircunfiantis corporis fiub intrat, quare ad humidum deducitur. C ceterum tenue iUudr quod in ficcis confideratur animaduertendum efi translatione quadam ita nominare, nam ad ipfum igneum, aereum, ufium, amarum, acre,perlucidum refertur,qu£ caliditatem quandam potius fapiunt. Tenue au-t$mhumidum efi aquauitce,oleumterebintina,&.huiufmodi. Craffum diciturpachimeres ,'hocaficcopro-, uenit , ficci enim partes non fkcile comminuuntur 3 unde ad craffum terrea , lapidofa, arenofa, referuntur. lubrica ab htmidis oriuntur, humidum enim quod aliquid perpetitur permixtione terreni fubtilis mbuofum fit, inde fluxile> & lubricum, quia tenue illud terreum,quod illi inefl, hnmidipartes non finit difiungi ,quod in oleo cernitur. Lubrico aridum rejpondet. admittit enim humens unbuofum frigore partes condenfante. Molle efi humoris, durumficci effebm, efi enim molle quod cedit nofirce carni, & durum cui cedit nostra caro.. Mollium e genere fiunt tenera, carnofa, fuccofa, fungofa, mucofa,pinguia, fiexilial, lenta: Durorum lapidofa , lignea, firma,folida, arida,friabilia, rigida, ojj'ea,fiabu contumacia. Molle igitur efi humoris effe-ftus, tangentiq; cedit,fed infe fidendo , non enim uelut aqua difiipatur, & ambit quod tangit ipfamffed infi-a fui continentiam cedit, durum uero tabioni refiftit, cum a ficco proueniat, ficcum enim fias coarUat partes, terminatq; quantumpoteflfolidifiime. Mfferum quoque &leue alterum ab humore, alterum a ficcitate ° prouenit.namficcitas infiperfcic cum fit inaequales rerum partes efficit, quemadmodum humor aquales.
  - C at erum ajperum non folum taflu eft inaqualiffed etiam cum gufiatione percipitur, inaqualiter partes contrahit exficcatq;, quod igitur foris efi afferumpartes habet inaequales cuiufmodifiunt ffinofa fmrfita 3 hama-. ta,nodofa, lanugine, uelpilisobduba. Quod uero molle e ft,feu lene uelpolitum enode eft, ff inis caret, fi*. biq; fimile, & aquale foris, & intus efi. Ha igitur qualitates omnes ab illis profe fla initijs res diuerfo modo.. immutare folent, quadam enim cumadfint neque qualitatem, nec magnitudinem, nec figuram immutant, fed fitus, & collocatio partium tantum mutatur. Quadam figuram, & magnitudinem immutant. Trioris generis eft lenitudo, & rigiditas. Lentum Graece glifchron dicitur infolidis efi, & in humidis lenitudo. Info-lidis quidem quod fiabu eft contumax, quod fit cum humor multus terreas partes agglutinat,ut in Jpartoffa-. fice, viminibus, corijs, & ligamentis. In humidis uero quicquid aegre diffoluitur, adharetq;, feu quod 3° dum trahitur, fubfequitur trahentem, & continuitatem diu feruat, non abruptum, non intercifum, ciiiujmo-di eft glutinum, mei, pituita, & huiufmodi pinguia, gummofa,tenacia ,fibi dum fluunt continua. Rjgidita4. efi uis, qua flefii, & curuari non potefl, ut in lapide. Flexio autem, eft rei motio in concauum,eadem rei feruat a longitudine, Lenta igiturfunt quorum longitudo ex rebitudine in curuitatem, & circuli ambitum mutari pot eft. Sed animaduertendum eft, quodnonmdla res directa fiunt, redeuntq;ex fe cum ab aliquo flebuntur, alioquinperfe nonfle flerentur, ut gladius .nonnulla ad refiitudinem nifi externa ui non deducuntur, & fuapte ui flebuntur. Sunt & aliqua,qua utrunq; efficiunt. qua igitur curua cum fint ex fe quoque fi dirigantur, redemit adflexum,&adducuntur,ea parte, qua flebuntur, tenacem humorem,ac denfum habent, altera uero parte rarior efi humor aereuspotiusqud aqueus,uifcum tamen,&tenacitatem quandam habet:qua uerodireba funt, &poft flexumfuaui diriguntur, fubtili humore, &uifcofo aliquantum monentur in lon- 4°. gitudine,fed ubi craffa uifcofitas inefl, ibi tenacitas, & trabio quadam inefl], & quia tenax eft, & lenta, diftendiq;potefl;, ideo cum in alterum latus flebitur,non frangitur, & quia craffa efi, & trahens, ideo cum remittitur , redit ut prius. In altero autem conuexo latere cum ui incuruatur, & concauum comprimitur, fubtilior,& tenuior bumiditas, qua potius aeris eft, quam aqua, in ea parte comprimitur, quo fit ut remif-fa uifiua Jponte dirigantur, nam uifcofum quod efi in parte conuexa trahit,. & tenue quod efi inparte curua. remittit, expellito; partes tenaciores, cogit q; res dirigi. hinc fit ut enfes, qui flexi reflant, inepti fint, quia ferrum non efi a lentore expurgatum. Lentor enim & uifcofitas inepta funt ad incidendum. Hinc arcus ba-lifiarum aut cornei fiunt, aut ex nobilibus lignis, qua ob fiubtilem humorem redeunt in priorem fitum. Lenta, igitur ab aqua, idefl humore crafliora, tenera ab aere, id efi ab h umido fubtiliore. Dura a terra, idefl a ficcitate. fragilia ab igneproueniunt. Frabio autem efi diuifio in magnas partes, & hoc differt a commim- 5 o tione, quod comminutio efi feparatio in partes plurimas, uel minimas, uelplures duabus, lignum quod lentum efi, nullo modo comminuitur, frangi tamen potefl, glacies, & lapides comminuuntur, & franguntur, lateres comminuuntur, & non franguntur .nulla uero ratione frangitur, aut comminuitur,nifi ficcum coabum,qu& igitur coaba funt eo modo, ut multos meatus habeant alternos, direbosq;, qui per omnes corporis dimenfio-nes meent, feq; ubiq; fecent, comminui fkcile poffunt. qua uero multos meatus habent ,fed non alternos fragilia funt. qua uero utroque modo meatus habent. Sed qui eos qui maiores funt, multos & non alternos, ea.
  - comminui, & frangi apta funt. j£tque hac pro Fitr.fortajfe multa. Tlacet autem & de calce ea adducere, qua D. xAugufiims affert libro uigefimoprimo de Ciuitate Dei cap.quarto. intueamur etiam miraculum calcis, excepto eo,de quo iam fatis diximus, quod igne candefiat, quo alia tatra redduntur, etiam occul-iiffime ab igne ignem concipit •. Cumq; iamgleba tangentibus frigida fit 3 ignem tam. latenterferuat, ut nulli <$a
  - nofiro
- p.58 - vue 78/393
- - S M V V 7i D r & V
  - noflro fenfuiprorfus appareat, fed compertus experimento, etiam dum non apparet fciatur efie fopitus; propter quod eam calcem uiuam dicimus. uelut ipfe ignis latens, anima fit inuifibilis uifibilis corporis. Iam aero quctm mirum efl,quod cum efiinguitur, tunc accenditur: vt enim occulto igne careat, aqua ei infunditur» aqua ueperfunditur, # cum ante fit frigida, indeferuefcit, unde feruentia cunfla frigefcunt. Velut expirante ergo illagleba, difcedens ignis, qui latebat, apparet: ac deinde tanquam mortua fic frigida efl, ut adieffa unda non fit arfura ,&quarti calcem uocabamus uiuam,uocemus extindam, quid efl hoc quod huic miraculo addipojfe uideatur t & tamen additur. Tgam fi non adhibeas aquamJed oleum, quod magis fomes efl ignis$ nulla eius perfufione feruefcit.
  - CaJ>. VI.
  - iISt & genus pulueris, quod efficit naturaliter res admirandas .nafeiturin regionibus Bajanis, & in agris municipiorum, quxjfunt circa Vefuuium montem, quod commixtum curti calce,& cxmehto non modo exteris xdificijs prxftat firmitates,fed etia moles, quas
  - __________conftruunturin mari,fub aqua folidefcunt.
  - Non puto ego necefiarium hoc loco afferre quid de puluere puteolano tum 'Plinius, tum Seneca, & alij dicant, totimenimaVitr.defumptum efl, & fides ea, quot Plinio,&alijs debetur, non aliunde efl,qudma Vitruuio, quare fatis efl admonere, quid boc capite agatur. Jlgit ergo Vitru. de quodam genere pulueris, 10 quod Puteolanum dicitur; declarat ubi nafeitur, mox quid in nedificijs prattet utilitatis. Caufam demum rei deducit ex initijs rerum & Philofophia. 'Nafeitur inquit in regionibus Baianis, & in agris municipiorum. Proflat autem hunc ufum ,ut non folum odificijs, qua interra fiunt, foliditatem afferat, fed. molibus quo confiruuntur in mari firmitatem maximam comparet, utique fi Cumano mifceatur amento, ut ait Plin. Lib.
  - 3 5 .cap. 13 \ttbi eliamalia terr£ genera ponit, quo in lapidem conuertuntur. Eius enim efl natur£, ut merfus cum calce, # cpnentis lapidefcat. Puteolanus dicitur aputeolanis collibus, ubi nafeitur. Puteoli ciuitas olim a iuflo imperio Dicar chia meabatur. Eli aut em ea duitas nunc Poggolo nominata, in ora Campania a puteorum multitudine fic nominata, a Sarnus condita,ut Eufebio placet, quo tempore Erutus Tarquinios expulit. alij ab aquarum calidarum putore nolunt didam. Eaia efl ciuitas Campanio a Baio Vlifiis focio ibi fepulto, amenifiimofitupofita. unde Hor, ‘Nullus in urbe locus Eaiis prducet amoenis. Municipium quii 3° fit, dixi libro prime.
  - Ho c autem fieri hac ratione uidetur,quod fub his montibus, & terra: feruentes funt, & fontes crebri, qui non efient, fi non in imo haberent aut de fulfure, aut alumine, aut bitumine ardentes maximos ignes . Igitur penitus ignis, & flamma: uapor per interuenia.permanans,'& ardens efficit leuem eam terram,& ibi,qui nafeitur,tophus exugens eft,& fine liquore. Ergo cum tres res confimili ratione ignis uehementia formata: in unam peruenerint mixtionem,repente recepto liquore una cohsrefcut» & celeriter humore durata: folidantur,neque eas fluftus, neque uis aqua: poteft diffoluere.
  - Ha&enus caufam reddidit qua puteolanus puluis undis inexpugnabilis efficitur in adificvjs.arena, &camen io permixtus. fimilis ferd caufa efl, ubi de calcis foliditate dixit. Ignis uehementia leuem eam terram efficit, & tophus, qui ibi nafeitur ea de caufa exugens efl, & fine liquore. cum igitur calx , puluis, # tophus per-4° mifcentur, # cum ignis uirtute ualde permixto fiat, & in unum coaUo, imbibunt facile liquorem, quem cum ad partes interiores abundanter traxerint, folidefcunt acriter, # ita cohorent, ut nihil extra inde penetrare in eas pofiit. humor enim quaslibet ficcipartes, ad quaslibet traxit, qui ubi exficcatur,exficcatur enim d contrado iam calore, qui efl in ea terra, folidefeit. Fit autem tophus ex terra in qua liquor frumat, qui eidem terra commifcetur, & cum calore coagulatur , ideo frongiofum, & leue inuenitttr. Pumex autem fit ex multo liquore, cuius fruma a terreno fibi permixto uehementer quicquam eflpajfa. Friabilis igitur tophus efl & leuis. Pumex quoque aridus & afrer. Pbilander legit, £ quod fub his montibus, & terra feruentes funt fontes crebri, | idefl fub his montibus, & fub huiufmodi terra, fed parum refert. Sed quia dubirare quispojfet,an in iUis montibus,#-fub illa terra fit ignis uelardor ullus, probat Vitr. Mrdores ejfe in ijs locis , quamq; id fatis eauerba arguerint., £ Qui non ejfent fi non in imo haberent aut de fulphure, aut alumine, 5° aut bitumine ardentes maximos ignes Sulphuris in terra generibus natura mira quo plurima domantur.
  - Nafeitur in infulis Meolifs inter Siciliam, & Italiam, quas ardere diximus, in Italia quoq; inuenitur in Neapolitano Campanoq; agro, collibus qui uocanturleucogai, quod e cuniculis effojfum, perficitur igni, fulphuri uicina efl bituminis natura, alibi limus, alibi terra,ut ait PlinJimus a Iud££ lacu ( ut diximus ) emergens, terra in Syria circa Sidonem. Efl uero liquidum bitumen ficut gacynthium, & quod a Babylone inuehitur, ibi quidem & candidum gignitur, liquidum efl & Jlpolloniaticum, qu£. omnia Gr£ci piffafrhaltum appellant, ex argumento picis, & bituminis. Nfc minor ab eo diflimilis efl aluminis natura, quod intelligitur fal-fugo terr£, fit autem omne ex aqua, lirnoq;, hoc eflterrA exudantisnatura, & multa alia de alumine Plin, inquit ergo ut lucidiusremtotam explicet.
  - Ardores autem efTe in his locis, etiam haec jes poteft indicare . C^od in montibus Cumano €o rum, & Baianis funt loca fudationibus excauata, in quibus uapor feruidus ab imo nafccns ignisuehe-
- p.59 - vue 79/393
- - 6o
  - L 1 B ER,
  - menda perforat eam terram, per eamque manando in his locis oritur , & ita fudationum egregias cflr-cit utilitates.
  - i/Iqua per locaJulphurea peruadentes incenduntur, emerguntque calida, odorem femper, faporem fape fulphureum habentes. Flammam uero quam celerrima concipit Julphur, qua re fieri poteSi ut motu aliquo r in illis Ideis, quemadmodum ignis in nubibus, accendatur, uel uapore, uel uaporis terrei motu. In montibus igitur Cumanorum, & Eaianis cum fint loca fudationibhs excauata, ardores effe in his locis oflendmt. Sinus autem Baianus efi Campania MeJJeno mote & 'Puteolis claufo, ibi mons efi, ad cuius radices Thermarum funt loca, & aqua[eruentes, a quibus ad fudationis locum tribus & quadraginta gradibusafeenditur, trito lama tergendo, uel friffoLm a fricando,dicunt,Plurium quoque locorum meminit Vitr. ubi buiufmodifiunt incendia , ex qua occafione ad aliam quafiionem tranfit. ea efi. Curttiam ubi funt crebri fontes, & feruentes, quemadmodum in IletrUria j don frnper ejlpuluis ciufdem natura, quaputeolanus . hanc quoquequafiionem foluit, & totum negotium de puluere puteolano abfoluit. commemorat autemprius ut dixi, multa incendio- rum loca. quare fatis arbitror ejfe Vitruuianam fententiam dppdnere, &inr e facili non immorari, inqttit igitur.
  - Non minus etiam memoratur antiquitus creuiffe ardores , & abundauiffle fub Vefuuio monte, & inde euomuifie circa agros flammam . Ideoque nunc qui fpongia, fiuepumex Pompeianus uocatur, excoft us ex alio genere lapidis i in hanc redadus effle] uideatur generis qualitatem. Id autem genus fpongia;, quod inde eximitur non in omnibus locis nafeitur,. nifi circum Etnam., & collibus Myfi#., qu# a Gr#cis catacheCaumeni nominatur, & fi qu#huiufmodi funt locorum proprietates1.
  - Dixi paulo fuperius caufamfontium calidorum, 'Nunc caufam incendiorum, & Vulcani aferam. Inue-niuntur multis in locis ardentes, & flammas emittentes montes, caufa efi materies fulphuris indeficiens, ea quoque unftuofo & pingui permifcemr. Efficitur autem & excitatur ignis ex uapore commota,quiimus per tuYbatur, nec exitum habet, quando obflruitur os terrae ab aqua maritima,ideo fit ut citius accendantur - in locis penes mare, quam alibi, ardet autem tam diu quamdiu fubesl materia. Quoniammro immultislapi-dibus imbibitur multum Naphta,ubi adeptifunt, meatus habent plurimos,& leUfffiunt,&„ enatant in aquis, quemadmodtm pumex. Vefuuius mons Campania, Summa hodie dittus* Vinum, quod Gracum appellant abeo habent, fapius arfit mons ille. Maxime autem fub Titok Sed meferibeme & typos corrigente allatum $fi incendium ufque ad decem milliapaffus tanquam fluuium cucurrijje, & extinftospumices ad.fenum pedum altitudine reliquijfe. DeMyfiacollibus dicetur cap. tertio, lib.offaui. Concludit autem Vitr, quodfrobauit,
  - S i ergo in his locis aquarum feruentes inueniuntur fontes , & in montibus excauatis caltdi liapo-res,ipfaqae loca ab antiquis memorantur peruagantesinagris habuiffe bdoresi nidetur effle certum ab ignis uehementia, ex topho, terraque (quemadmodum in fornacibus & a calce) ita ex his ereptum effle liq uorem. Igitur difsimilibus, & difparibus rebus correptis» & inuna poteftatem collatis, calida humoris ieiunias aqua repente flatiata, communibus corporibus latenti calore conferuefcit,&uehe-menter efficit ea coire, celeriterque una foliditatis percipere uirtntem.
  - Haffenus rationemfuamfignificantibusuerbisfignificamt,coclufitquc,quodpropofuit, nunc ad aliam qua-fiionemtranfit,
  - R e n n qjv etvr defideratio,quonia ita funt in Hetruria ex aqua calida crebri fontes;quid ita non etiam ibi nafeitur puluis,e quo eadem ratione fub aqua ftru&urafolidefcat ? itaque uilumeft antequam defideraretur ,deijs rebus, quemadmodum effle uideantur, 'exponere. Omnibus locis, & regionibus non eadem genera terrae, nec lapides nafcuntur; fed nonnulla terrofa, alia fabulofa,itemq; glareofa,alijs locis arenofa,nec minus alijs diuerfla, & omnino difsimili, difparique genere, ut in regio num uarietatibus qualitates influnt in terra. Maxime autem id licet confiderare: quod qua monsA-penninus regiones Itali#, Hetruri#que circumcingit, prop£ omnibus locis non defum fofsitia arenaria, trans Apenninumuero, quae parseft ad Adriatkum mare nulla inueniuntur . Item Achaia, Afia,
  - & omnino trans mare ne nominantur quidem. Igitur non in omnibus locis , quibus efferuent aqua: calidae crebri fontes, eaedem opportunitates poffunt fimiliter concurrere. Sed omnia uti natura rerum conftituit, non ad uoluntatem hominum, fed fortuito difparata procreantur. Ergo quibus locis non funt terrofi montes, fed lapideo genere materiae qualitatem habentes, ignis uis per eius uenas egrediens adurit eam, & quod molle eft, & tenerum exurit, quod autem afperum rclinqtiit. Itaque 5° ut; in Campania exufta terra puluis, fic in Hetruria exco&a materia efficitur carbunculus. Vtraque au tem funt egregia in ftrudturis. Sed alia in terrenis aedificijs, alia etiam in maritimis molibus habent uirtutem . Eft autem ibi materi# poteftas mollior, quam tophus; folidior, quam terra, quo penitus ab imo uehernetia uaporis adufto nonnullis locis procreatur id genus areng,quod dicitur Carbuculus.
  - utrgumentum a materia qualitate. Eodem, igne cara mollis, lutum fit durum, licet ergo ardores fint multis in locis, non tamen idem puluis ubique inuetutur , nam lapides , qui excoquuntur diuerfi generis permixtiones initiorum habent, quo fit ut ignis in eosdiuerfa ratione agat .'Natura uero comparatum efi ut non eadem fit ubi que terrarum materies lapidum. Quod autem de arena dicit Vitr. quamq; falfum compertum fit, imenitur -r '^ moadpadum,tameninfummauermneUquoddiciturinon omnis fert omniateUus.
  - 3°
  - 4«
- p.60 - vue 80/393
- - s * e v n d v s:
  - Si
  - 10
  - De lapicidinis, e arumque qualitatibus. Cap. VII.
  - E calce & arena’quibus proprietatibus fint,& quas habeant uirtutes dixi: Sequitur ordo de lapidicinis explicare, de quibus,& quadrata faxa,& caementorum ad aedificia, eximuntur copias,& comparantur. Hae autem inueniuntur efle difparibus, & difsimilibus uirtu-_____________tibus. Sunt enim aliae molles, uti funt circa urbem rubrae, Pallienfes, Fidenates, Albanae: aliae temperatae uti Tiburtinae, Amiterninae, Soradinae, & quae funt his generibus, nonnullae durg ut filiceae. Sunt etiam alia genera plura,uti in Campania ruber,& niger tophus, in Vmbria,& in Piceno,& Venetia albus,qui etiam ferra dentata uti lignum fecatur. Sed harc omnia,quae mollia funt hanc habent utilitatem, quod ex his faxa cum funt exempta, in opere facillime tradantur, & fi fint in locis tedis, fuftinent laborem,fin autem in apertis, & patentibus, gelicidijs,& pruinis congefta, friantur, & diffoluuntur: item fecundum oras maritimas ab falfugine exefa diffluunt,neque perferunt leftus. Tiburtina uero,& quae eodem genere funt,omnia fufferunt,& ab oneribus,& a tempeftatibus iniurias, fed ab igni non poliunt effe tuta, fimulq; ut funt ab eo trada,difsiliunt,& difsipantur, ideo quod temperatura naturali paruo funt humore: item quod non multum habent terreni, fed aeris plurimum, & ignis. Igitur cum & humor, & terrenum in his minus ineft, tum etiam ignis tadu , & ui uaporis ex his acre fugato penitus infequens, & interueniorum uacuitates occupans feruefeit, & efficit ea fuis 2,0 ardentia corporibus fimilia. Sunt uero item Iapidicinae complures in finibus Tarquinienfium,quae dicuntur Anitianae, colore quidem quemadmodum Alban^, quarum officinae maximae funt circa lacum Vulfinienfem: Item prgfedura Stratonienfi. Es autem habent infinitas uirtutes,neque enim his gelicidiorum tempeftas, neque tadus ignis poteft nocere, fed funt firmae,& ad uetuftatem ideo permanen tes, quod parum habent e natura: mixtione aeris, & ignis,humoris autem temperate, plurimumq; ter-reni,ita fpifsis compadionibus folidatse,neque a tempeftatibus, neque ab ignis uehementia nocentur. Id autem maxime iudicarc licet e monumentis,qua: funt circa municipium Ferentis ex his fada lapicidinis; namque habent & ftatuas amplas fadas egregie, & minora figilla,floresq; & achantos eleganter fculptos, quae cum fint uetufta fic apparent recentia, uti fi fint modo fada* Non minus etiam fabri asrarij de ijs lapicidinis in aeris flatura formas habent comparatas,& ex his ad aes fundendum maxi-3° mas utilitates, qua: fi,prope urbem eflent, dignum eflet, ut ex his officinis omnia opera perficerentur. Ciim ergo propter propinquitaterh necefsitas cogat ex rubris lapicidinis,& Pallienfibus,& quae funt urbi proximae copijs uti: fi qui uoluerint fine uitijs perficere,ita erit praeparandum. Cum aedificandum fuerit, ante b iennium ea faxa non hyeme, fed aeftate eximantur, & iacentia permaneant in locis patentibus,quae autem a tempeftatibus eo biennio tada laefa fuerint, ea in fundamenta Conijciantur; caetera quae non erunt uitiata,ab natura rerum probata,durare poterunt fupra terram a:dificata,nec folum ea in quadratis lapidibus funt Obfertianda, fed etiam in cacmentitijs ftrudurls.
  - TraBat de adendis lapidibus, nam de ijs, qua arte fiunt fupra fatis efidiBum. Eos uero qui\a natum conceduntur , fuis nirtutibus difiinguit, alios enim molles, duros alios, nonnullos \ternperatos dicit, hisq; addit, album,rubrum,& nigrum tophum. mox quas utilitates, quique afferant exponit ratione appofita ex rerum initijs,& elementis: demum quomodo probentur lapides docet, qua omnia facillima funi in Vitr.fed diftioni lArchitefti propria, nam nollem hoc uel alio aliquo loco Vitruuium obferutiri, ianquarh elegantem, & lati-numffed tanquam.Architectum. Lapidum, qui natura confiant, ^irchitefti etiam naturam,& ufum con-ftderant, in qua re bipartita ratio nobis proponitur,nam & tempus,quo eximuntur , & ufus comparatio nobis explicanda efl. pratereo autem lapides iUos, qui camentitijs operibus apti funt i & eos adduco qui in BrU Buram uemunt. in lapidibusdefideramus, ut tempestatibus rtfiBant; ventorum, imbrium,gelicidiorumq; uim perferant; foliditatem operibus praBent: & fuis quique locis collocentur, quare fit ut tempora eximendorum lapidum, & experimenta confideranda fint. Hinc praeceptum illud Vitru. & Catonis, £ Cum aedi-
  - ficandum fuerit, ante biennium ea faxa, non hyeme, fed oeBate eximantur, & iacentia permaneant in locis , patentibus. Et reliqua. f 'Njfii forte & illud experimentum addendum fit, ut ex ueterum aedificijs,potiuscf; 5 ° ex naturae initus lapidum utres iudicemus,conftderemmq; quid uetuBas attulerit, quod maximum erit documentum . Sed ad ufum ueniam,&comparationem. Comparantur lapides inter fe colore,perfibicuitate,odore, pondere, duritie, ajperitate, tempore, uenarum numero, e*r qualitate. De his ftngulis dicendum. Color eft qualitas infuperficie lapidis oculis apparens, jtlbi lapidesfacilioresfunt fufcis. Ifigripuhftis emanantibus , indomiti: fed angularibus guttis ajperfi funt firmiores, quam quiglobofas habent, guttaeq;Maepar-uitate lapides probant. jlureae uero intermicantes fcintilU contumaces indicant. Sed illud in colo f e ani-maduertendum eft, quod color omnis limpidus , & expurgatus diuturnitatis index eft : Fufcus lapis quodif-creuit ucna magis, eo plus ferri eB impatiens .Dinerfitas autem colorum in lapidibus a diuerfa exhalatione, ex qua oriuntur, accidere folet. Fufii enim a terreno adufio, candidi apuro atque aereo uelaqke<*,ui-rides ex humoris copia,rubeus auehementi calore, non humente materia fit,cdruteus ex rubra natura cod-5® lefcit. Terjficuitas, qualitas eB luciperitia> cuius contrarium opacitas. Si quis ergo perfpicum lapi-
  - F dem
  - 40
- p.61 - vue 81/393
- - 6i
  - JL I R E ^ ,
  - dem comparet opaco fciat perfficuum opaco effe faciliorem, & duBibiliorem. Inter peffiicuos qui falem ma-gis imitabuntur, erunt intractabiliores. Terfficuitatis autem caufa eB, expurgata aquea partes a terreni permixtione,& qmrelinqumkur tenues, &aqueohumori perfeBiffime compatia . Odor e fl qualitas in lapidibus fiaBis, aut fricatis ad nares pertinens .unde lapides,qui dure perfricati fulfureummittunt odorem, acriores funt odore carentibus, caufa efi foliditas, & compaBio ex calore. Tondus efi uis in lapide infita ad motum deorfum, unde quigrauitate pmpollent leuibus funt folidiores, poliuntur que magis. Friabiles afir tem magis funt lenes. Denfitas autem in lapidibus refona magis, quam furditas iudicatur ,funt enim lapides quidam qui icti reddunt funum, quidam nero nihil reffondent. Durities in lapidibus qualitas efiiBibus re-fi flens, quo ft ut lapides contumaces? & folidos, & aduerfus tempestates magis conflantes habeamus eos, qui ad fauces fodina cum diu iacuerint, maiores glebas afferuauerint,fignum enim firmitatis eB, cum lapis tempeflatibus non imminuitur. illud auterrt obferuamus quotidie , flatim defoffos lapides molliores effe,qudm qui diu exempti iacuerint. Vnde in Mnglia penes agrum Dunelnienfem (Durem hodie uocant) lapis effoditur, qui nifi cadatur flatim effofftts,ufque adeo durus fit, ut nulli ferro cedat. quod fi forte inde rudis alio deferatur , neceffe eB ut per hyemem in fluuio mollior fiat, humidum enim penetrat, & diffoluit, unde & humi-da fodina molliores lapides mittunt,quam ficca. differitas in lapidibus quemadmodum in cateris quoque rebus cB partium inaqualitas .Vnde qui lapis cum frangitur, cute minus affer a cernitur, fcalpro habilior efl, fed inter fcabros, candidiores qui fuerint, minus obfequuntur. dicuta acies, & terra diffraBorum lapidum concretionem indicant . Sed nunc ad uenas lapidum tranfeundum. Similitudine quadam uena in lapidibus , & arboribus dicuntur, ha ubi multa, inconfiante, ubi pauca, integriorem, ubi reBg infidelem, ubi tenues morofum, ubi concolores lapidi miuerfo aquabilem demonflrant. omnium autem difficillima uena, qua glaciem prafertim candeam imitantur,putrefeentes,molles,difcolores, fiffiles damnum intentant. dl tempore quoque lapides aliquid fiumunt, namflante aufiro dolari,flante borea findi facilius foffuniCaterum experiri poffumus lapides aqua, & igni, nam qui pondus madefaBi aqua cum ftnt, maius acquirunt,humore dif-foluuntur,qui igne fiacefcunt, aBu, & Sole franguntur. Crudifunt qui aqua afferfi foris tardius ficcefcunt, fed ut dixi lapides in uetcnmadificijs probantur, confidendi quoque funt cuiufque regionis incola. Ligures , Veneti, Belga, Hoflienfes, Campani, Lucani, & alif, facile enim quifque de fuis rationem & experimentum habet. Multa furnwntwr a Tlinio lib. $6. Cap. zz.ex hoc loco, qua diligenter quarenda relinquuntur, ut quid latine, quid melius dicipotefl, agnofeamus. \ Item prafeBura Batonienfi. f Hermolaus praallegato capite cafiigat plinianam leBionem, in qua efi,& infiratonienfi.legit enimflatonienfi ut Varro, fiue flatonenfi ut Vitr. &_ inquit Tlinius fecundo libro de infulis natantibus. jLgro inquit flatonienft in uadi-monis lacu. Strabo in Etruria Batoniam haberiferibit, unde Jlatonenfes fiue flatones,ut Tlinius in eodem fitu appellat. , ' :
  - io
  - ZO
  - 3°
  - De gene;
  - locis.
  - , earum qualitatibus, modis, Cap; VIII.
  - Trusurarum genera funt Hsec: reticulatam, quo nunc omnes utuntur, & antiquum,quod incertum dicitur: ex his uenuftius efl; reticulatum; fed ad rimas faciendas ideo paratum, quod jii omnes partes difloluta habet cubilia, & coagmenta: incerta uero esementa alia 4° fuperalia fcdentiaj.interfeq; Imbricata,non fpecioiam,fed firmiorem,quam reticulata, prasftant ftru&uram,
  - Traparatam , & feleBammateriem habuimus, arenam, calcem,lateres, faxaq;. reliquum esi ut flruBura modum proripiamus, magni qnim refert quo quaq; modo adifeia infimantur. De iji igitur'qua adflruBurqm pertinent prafens efl inBituiio:jLgiturq; de flruBura generibus, '<&• qualitatibus, coifipftrantufq; interfe genera flruBurarum > & qua a quoque genere commoda ,uel incommoda prouenifint", 'declaratur. Exemplis demum, & rationibus totum negotium abfoluitur cum maxima commendatione lateritia flruBura. Stru-Bura efl lapidum in adificijs calce, &• arena apta,&coharens collocatior. in explicandisfiruBnrageneribus duplex ratio traditur a Vitr. prima eB fuorum,altcra Gr acorum. quod adfuum pertinet genus, in antiquum,
  - & nouum diuiditur,nouum reticulatum appellatur, antiquum dicitur )incertum . Reticulatum genus. Graci 5 ® eB diByotheton,firuBipra enim eius eBin fferiem retis, iricertuffi efi ex.lapidum, figuris diuerfis coagmentar tum. Conmniunt inter fe utraque genera hac, quod ex mmutifiimis fmtinfiruenda.,infiruimHsmedia^,ff ruimus extimas, fubfiruimus infimas partes, ut id quoque notum fit} inde fubJlruBiq fundamentorum,flmBura frontium,fnfiruBio efi partium mediarum. fubflruBio occultamimo,.mBruBio inmedio ,fola flruBura apparet. hinc efi quod Vitr. omnia ftruBuragenera q figura lapidum vel camentarum,& fitu partium? qua canuntur, nominauerit. Differunt praffiSagenera firmitate, & uenuBatenqm reticulatum uertufiius, & debilius, incertum firmius,fed non efi ffeciofum:'ratio eB, quod, reticulatum dffiinBis^ ac dtjfoluiis cubilibus continenter eB firufffum, ut enim eamffieriefqrqferqt, tieceffariofine coagmentis efl fiiBim. Incqrtumuero coagmentatum efi, nqfn camepta mbricupnmodq alia fuper <fiia fedentia, fe fe mutuo tuentur, nec rimas per-mittmtjierij cubilia enim mn Habet direka>fedinterrifq ob mnam camentorim magnitudinem,collocatio- 6® i " ' ’ ' ” " >' ........ .......... ' nem,
- p.62 - vue 82/393
- - 5 £ C y Vi D V S. (5$
  - nem, & figuram. Quod, uero JpeBat ad Gracorum modum, tripartitum ftruBura genus habetur. .Aequale, Inaquale, Sartum. A-cqmle dicitUr Ifiodomum, jfr e /tfpide duro,aut filice squato, perinde ac fiunt late-
  - ritij parietes. Inaquate dicitur anifodomon, licet nonnulli pfieudifiodomon nclini, quod fit cum maquali crafi-fitudine ftruBa funt. Sartum autem ac plenum dicitur EmpleBon, quod fit frontibus tantum politis, eateris fortuito collocatis. Coagmenta fiunt arBa, & compares religationes coaBa, &ftriBa coniunBiones. unde coagmentograce eft idem quod xcwci/jxt/^w, uel <nw&p[j.6ifa. Cubilia in ftruBura fiunt fiedes laterum,& lapidu.. Reticulatum igitur eft cum laterculi, uel camenta non iacentia, fed in latus ,& rn angulum flantia ,fiue radia, & uulgqria, fime caja,&plana quod melius eft, collocantur. Genus hoc I\oma frequens in iieterum rui-. 1Q nis. Incertum genus eft ex lapidibus diuerfia figura,& magnitudinis coagmentatum, cum unum duorum ramentorum angulis muehitur, quemadmodum inuoluta, & in canalis modum ‘duBa teBorum tegula, qua imbrices dicuntur. quare fit ut humfimodi coagmentatio firmior fit, quam reticulata, nam reticulata diffioluta. habet cubilia,& ideo ad rimas faciendas eft parata. Rima qua Grace Clithria dicitur exigua eft tabularum in iun&uris diftantia, inde fiffiura omnes rima dicuntur, fiffiuras, uel ,pilos noftriuacant.. -
  - Vtraqv e autem ex minutilsimis funt inftruenda,uti materia ex calce, & arena crebriter parietes fatiati, diutfus contineatur. Mollienim»& rarapoteftate cum fint, exficcant fugendo e materia fuc-cum, cum autem fuperarit,& abundarit copia calcis, & arens,paries plus habens humoris > non cito fiteuanidus, fed ab his continebitur.:
  - Extimis partibus differentibus in incerto, & reticulato genere, interiores comeniunt, parietes enim,qui utroque genere ftrumtur, intus fiunt ex minutifiiimis comentis ducendi> namper minuta quaq; intritum, quod calce, aqua,& arena fit, facilius.permeat, agglutinatq; partes hnm ore fiatiatas, qua nifi abundet copia calcis, & arena, quia rara fiunt, & molli poteftate exficcarent fugendo e materia fiuccum, & parietes cito eua-nidi fierent, quomodo autem fiat euanidus paries ftatimVitr.dicit.
  - Si mvl autem humida poteftas e materia per csmentorum raritatem fuerit exu&a,tunc calx ab are: ria difcedens difloluitur, itemq; csmenta nott poflunn cum his cohsrcfcerc,fed in uetuftatem parietes, efficiunt ruinofos.'
  - Euanidus paries, &. mnofiusfit dificedente in eo calce ab arena , nam cum calx dificcdit ab arena qua eft perinde ac glutinum c amentorum, dififiduitur paries, nec fiolum rimas agit ,fiedruinofius fit parao tempore. Diffoluitur autem calx ab arena cxuBo humore a comentis, abforbent enim rara, & mollia camenta mi-mm in modum humorem* quare fit ut materia calcis, & arena Jhperare,& abundare debeat, qua fiatia-2° tus paries, tantum imbibat, quantum contineri, & coharefcerc pofiit. Exemplo, experimento damnum hoc probatur.
  - Id autem licet animaduertere etiam de nonnullis monumentis, qus circa urbem fa&a funt emar more, (eu lapidibus quadratis, intrinlibcusq;.medio calcata farcturis, uetuftate euanida fadta materia, csmentorurnq; exucta raritate:pajoruunt,& coagmentoru ah ruina diffolutis iun&uris difsipantur*
  - Ex buiufinodi experimento praceptum hoc habemus, non effie penxendum impenfia, ut parietes durent, durare autem poterunt in uetuftatem,cum.farBura media intriti copia fatiata cohareficent. Satiari autem, & coharefierequofnodepofiint,dedarauit Viuin calce ordinanda.qua ratione uero euhetur uitium eorum monumentorum, quarcirca urbem fiunt, hic oftendit.
  - Qvqd fi: quis.noluerit-in iduitiura incidere,?medio cauo feruato fecundum.orthoftratas intrinfe-4° cusex rubro faxo quadrata,. aut ex tefta,.aut fili cibus ordinarijs,ftruat bipedales parietes > & cum an-fis ferreis,& plumbofrohtbs iun&arfirit. Ita enim non .aceruatim, fed ordine ftructum opus poterit efle fine uitio fempiternum.-qtidd cubilia,& coagmenta eorum inter fe federitia ,& iun&uris alligata, non protrudent opds neque Qrt^hoftatasinterfie religatos labi.patientur.
  - Vuldi dubium efi,quin ordo,aqualitas, dire ilio ad perpendiculum & libellam ftruiluris firmitatem pra+ beant, cum uero & commiffimis inferitur quippiam3rlauisq; religatur,& configittsme protrudi], uel extrudi pojjit, quid firmius, quid durabilius fieri potefit ? Hoc remedium affert Vitru. jLrreBaria enim primum eri-gitjqriaortboflataqmfi diretteflantia.nominat, lapides in hisplanos, ordinatimmterfie fiedentia cubiliacon-tinentesponit; bipedales parietes firuit,partibus medifs inanem locum relinquit, ut far Bura ex minutiffimis inBruCid repleatur,contineatur q; a pariete, qui prater or diurni, & coagmenta,iunffurks quoque habet, anfis 5 ° ferreis, uel plumbo coniifflftas Jungendi autem multiplex modrn esi,aut enim partes media inferiores cum fiu-perioribm clauk,nel cochleis ad utrafique pertinentibus,&penetrantibus iunguntur:autextimapartes.an-fis ferreis> uel plumbeis, aut etiam areis alligantur, aut incifis canalibus, in his quippiam committitur j idq; duplici ratione,aut enim fkbficudibus, & fecuridis,ideft non dirgfta riorma,fied partibus fiubintrantibus, aut planis,cum quid in alterum.tanquam maficulumineat, tum lapides, tum ligna, his modis confringuntur, & continentur. ^idde quoque lateres uel lapides quidam extantes, & proietti tanquam dentes in angulis pa rietum reliquantur, cum.quis intermiffio opere herum piy ducere parietem poft aliquod tempus uelit, ut ftru-Bura partes perfieBa cum his,quapoftea fiunt addenda quafimordicus comprehendantur, laudat autemVit* GracorumftruBuram,hocmodo. : :„
  - Itaqve non efl:contemnenda GrscorumftrudurajnQn enim utuntur-e^molli csmento polita, 6° fed eum difcefleruat;?, quadrato, ponunt de filice,feu lapide duro ordinaria, & itauti lateritia ilruen« ' , ‘.." * F z tes,
- p.63 - vue 83/393
- - 64
  - LIBE
  - tes, alligant eorum alternis corijs coagmenta , & fic maxime ad aeternitatem firmas perficiunt uirtutes.
  - Lapides funt quidam lateribus,angulis, planis aqualibus, quidam incertis, funt item & alij magna molis, nec nifi machinis ad opus deducuntur; funt, & minuti quidam, qui uel una manu traffantur; funt & medij. nonnulli aqua,&traffabili magnitudine.firuffura qua ex quadratis magnis, uel mediocribus ordine, & non aceruatimad perpendiculum,normam, & libellam collocatis conficitur, ordinaria nominatur:minutam Craci recufant eam fcilicet,qua ex molli camento flruitur,&intelligit de fitrffura media,item & ordinariam illam, qua ex quadrato faxoftruitur, prior enim incerta efi,& dubia, nocetq; materia extima, pofteriordif ficilis, & impenfa maioris, relinquitur bis ordinaria, qua uel ex filice, uel e duri generis lapide ponitur.in ordinaria igitur ffruffura, qua lateritiam in collocatione lapidum imitatur ; duplici modo lapides ponunt, ut 10 inquit Fitru.
  - Haec autem duobus generibus ftruuntur, ex his unum ifodomum, alterum pfeudifodomum. Ifodomum dicitur, cum omnia coria aequsi crafsitudine fuerint ftruda, pfeudifodomum cum impares^ Ecquales ordines coriorum diriguntur. Ea utraque funt ideo firma, quod ipfa caementa funt fpifia,& folida proprietate, neque de materia poflunt exugere liquorem ,fed conferuant eam infuo humore ad fummam uetuftatem,ipfaq; eorum cubilia primum plana, & librata pofita non patiuntur ruere materiam,fed perpetua parietum crafsitudine religata continent ad fummam uetuftatem.
  - Ordinaria firuffur a lateritiam imitatur iuxta modum collocandorum lapidum,ordinem enim feruat,duplicem tamen aqualem, & inaqualem. aqualis modus eft, cum omnia coria aqua craffitudine flruuntur. hinc efl, ut hoc adificandi genus ifodomon dicatur, aquabilis enim ffecies,& uniufmodi in fingulis ordinibus confpici- 1 o tur. inaqualis modus eft, cum ordine quidem collocantur lapides, & impares ipfi funt,& inaquales, quoniam non aqua craffitudine lapides in his ponuntur, hac ratione genus hoc,uel anifodomon,idefi inaqualis fabricandi modus, ueipfeudifodomon quafi mentieris aquale genus, mentitur enim,quia ordinem feruat, ut ifodomon, fed imparem & inaqualem. Ftrunque tamen genus firmum eft,tum ex parte extima], qua cernitur, tum ex parte media,nam in media non funt mollia camenta, fed qua funt ft>ifja,&folida proprietate, & hac de cau-fa de materia non pojfunt exugere liquorem,unde euanida fiat: ex parte extima funt firma quia cubilia lapidum bene funt coagmentata, plana, & librata & interfe cohar entia. Qua haffenus diffa funt diagrammate offenduntur inferiusycumfuis notis.
  - Altera eft quam empledon appellant, qua etiam noftri ruftici utuntur* quorum frontes poliun tur,reliqua uti funt nata,cum materia collocata,alternis alliganteoagmentis; fed noftri celeritate ftu- 3 o dentes, ereda coria locantes, frontibus feruiunt,& in medio farciunt, fradis feparatim cum materia caementis, ita tres fufeitantur in ea cruftae,dua? frontium, & una media far&urae. Graeci uero non ita,fed plana collocantes, & longitudines coriorum alternis coagmentisirvcrafsitudinem inftruentes; non media farciunt, fed e fuis frontatis perpetuum, & in imam crafsitudinem parietem confolidant,& praeter caetera interponunt fingulos perpetua crafsitudine utraque parce frontatos» quos diatonos appellant, qui maxime religando confirmant parietum foliditatem.
  - In firuffur a latinoru, & irhnfiruffione oculis potius, quam firmitati confulebatur, unde Tlin. Tfuinarum urbis ea maxima caufa, quod furto calcis fine ferrumine fuo camenta componuntur, lib.$ 7. 23. Graci di-ligentiores erant, frontes enim coagmentis religabant, lateres per crafiitudinem muri longos interponebant, quibus frontes inter fe continebantur, hos diatonos quafi extentos uocabant, erant autem fitrffura loco,quia 40 partes medias continenter replebant, fed in unam crafiitudinem parietem confolidabant, nec cruffas illasfu-fcitabant, quemadmodum latini, cruffa nomine non dubitauit authorfarffurum mediam nominare.
  - Itaqv e fi quis uoluerit ex his commentarijs animaduertere, & eligere genus ftrudurae perpetuitatis poterit rationem habere. .
  - 'JSfon firmas tantum, fed fpeciofas quoque firuffur as eligere ex Fitruuianis commentarijs facultas erit,fed utilitati potius inferuiendum, unde Fitr.
  - Non enim quae funt e molli caemento fubtili facie uenuftatis, non eae poflunt efle in uetuftatem non ruinofe.
  - Tfegantes particula multa obfcurant fenfum,fed ratio facilis, qua inquit uennfiati confulunt, potius quam uetuffati, qualesfunt, qua ex molli camento sbrumtur, ruinofa neceffario funt. molle camentum, & hic & 56 fuperius nominauit, ut uideatur plura ejfecamentorumgenera,quod & Tlin.lib. 5 6.innuit, dum dicit, cum hoc etiam in comentis multorum generum accidat, & infia. e reliquis pallidus in camento raro utilis eft, erat & parietes, formacei diffi, de quibus Tlin.lib. 3 5 .cap. 14.hunc in modum. Quidnon & in jLpkrica, Hifpa-niaq: ex terra parietes, quos appellantformaceos, quoniam in forma circundatiutrinque duabus tabulis infarciuntur, ueriusq; instruuntur, auis durant, incorrupti imbribus, uento, ignibus, omnique camento firmiores* Sed ad lateritios ueniamus, de quibus copiofe Fitr. hoc loco traffat . fumpto prius teffimonio ab ipfa parietum aflimatione, in quo uidetur comparare lateritios parietes cum his qui e Molli camento fiunt,ut cum Tlinio dicamus lateritios inftrui, camentitios infarciri,inquit igitur Fitr.
  - ItAqve cum arbitrtocommunium parietUm fumuntur, non aeftimant eos,quanti fa&i fuerint; fed cum ex tabulis inueniiint eorum locationes, pretia praeteritorum annoriun fingulorum deducunt 60
  - odogefi-
- p.64 - vue 84/393
- - S E C V ^ D V S. 6$
  - O&ogefimas, & ita ex reliqua fumma, partim reddi iubent pro his parietibus ,fententiamq; prohun-dant, cos non pofle plus, quam annos o&uaginta durare. Dehteririjs uero, dummodo ad perpendiculum fint, flantes, nihil deducitur, fed quanti fuerint olim fa&i, tanti efle femper xftitnantur. >. - Comentitius paries offiudginta annos durare putatur. qui ergo aflimabant huiufmodi parietem, cum arbitria communium parietum [umebantur, fi id anno primo tranfaffio jaciebant, offiuagefimamparti; fumptns,: & impenfa deducebant,fi fecundo duas offiuagefimas, fi tertio tres, & fic deinceps, quoufque ad offiuagefi-> mum annum peruenirent,inquo paries nullius pretif, & oflimationis habebatur.fed lateritius paries tanti femper oflimabatur, quanti olim fuerat fnffius, modo ad perpendiculum flaret, nec extra cubilia ordinesq; co- \ , ria uiderentur. Ergo dubium nulli efl, quin lateritius paries comentitio proflet. Quod ut uenrn eft,ita a multis, * inmagnificis odificijs obferuatum dicit Vitr.
  - Itaqve nonnullis duitatibus, & publica opera,&priuatas domos, etiam regias e latere ftru&as, licet uidere. .
  - ' Exemplis probat, quod dixit: Tlinius autem lib. $ 5 .cap .14.mutuatus esi locum i sium, dicens. Grocipro terquamubi e filice fieri poterat ftruffiura parietes lateritios praetulere, funt etiim otemi fi adperpendiculum fiant, ideo & ad publica opera, & regias'ddmos adduntur. fic extruxere murum Jtthenis,. qui ad montem HymetumJpeclat, fic parietes adis Iauis,& Hereulis, quamuis lapideas columnas,&epyflilia circumdarent,- domum regiam Mttali Trallibus, item Sardibus Crafi,quam Gerufian fecere Halicamafii Maufoli, quae etiam nunc durant , Ladxdanone quidem excifum lateritvjs parietibus opus teffiorium propter excellentiam. <. . piffiuro ligneis formis inclufum fiomam deportauere in odilitate ad comitium exornandum Murana, & Var-ro.Quod opus ciimperfe mirum efiet ;tranflatum tamen magis mirabantur. In Italia quoque lateritius murus Aretu, & Meuanio efl, \omo non fiunt talia xdificia, quiafefquipedalis paries,nonplufquam unam con-. tignationem tolerat,cautumq; efl ne communis crafiiorfiat, nec intergerinorum ratio patitur. hacTlin. eaedem prior Vitr. 1 '
  - Et primum Athenis murum,qui fpriflat ad Hymetum montem, & Pente!enfem;Item pa-* rietes in xde Iouis ,& -Herculis lateritias cellas, cum circa lapidea in xde epiftylia fint & columnx V In Italia Aretio egregie faeflum- murum. Trallibus‘domum regibus Attalicis fa&am , qua: ad habitandum femper datur ei,, qui cruitatis gerjt facerdotium , Item Lacxdemone e quibufdam. parietibus etiam pidurse excifle interfectis lateribus inclufie funt in ligneis formis , & in comitium ad ornatum aedilitatis Varronis & Murena: fuerunt allata: , Crcefi domus quam Sardiniani 3° ciuibus ad requiefcendnm jetatis ocio feniorum collegio Gerufiam dedicauerunt, Item Halycar* nasfi potentifsimi Regis Maufoli domus cum Proconefio marmoro omnia haberet ornata , pa^ rietes habet latere extrudos, qui ad%ic tempus egregiam prsftant firmitatem, ita te&orijs operibus expoliti, ut uitri perluciditatem uideaMUrhabere.
  - -•« Exempla dedit operumpublicorum murorum fcilicet, & odium facrarum, dedit etiam exempla regiarum domorum, in quibus parietes erant ex lateribus ut rejponderet illi parti, ubi dixit. £ Itaque nonnullis ciuita--tibus, & publica opera, &priuatas domos etiam regias e latere firuffias licet uidere: f iUud quoque deMau-foli domo animaduertendum efl, quod Vitr. dixit ad fiuum tempus egregiam proflare firmitatem parietes illos exdaterefiruffias, nam Maufolks obfit olympiadis centefimoannofecundo urbis Exorno anno cccij. tempore aut Vitruuu trmfaffium erat tempus, annonmi ccccxxv. Sed quid i ait Tbilander etiamhum durarefe awfiuift 4° fe. IUud quoque ofiferuandum quod dixit Lacodemone e quibufdam parietibus etiam piffiuro excife intfflfe-ffiis lateribus indufafmtm ligneis formis ,& inferius:ita teffiorijs operibus expoliti, ut uitri perluciditatem uideantur habere. in qUa te fummam antiquorum diligentiam confiderare debemus, ut nonmodoadxternita-tem,fed etiam ad uenuflatem jkbricajfe uideri pofiint, paries ex lateribus ad perpendiculumfhffus perpetua durat. TeUorium opusfide quo libro feptimo dicemus, ita folidum, & politum erat, ut colores, & Jfclendores admitteret, ^iuget autem Vitr. lateritium Maufoli opus dicens. -
  - N e qv e is rex ab inopia id fecit, infinitis enim ue&igalibus erat far£tus, quod imperitabat Cari* toti. . . :
  - Ergo xternitati confidebat, fciebatque lateritium opus proponendum. & hic aliud documentum accipi-i mus, eosfcilicetqui xdificare uolunt debere rei, quam facere findent, notitiamhabere, nec omnia virebit effio
  - 50 committere: commendatur ergo ingenium I(egis his uerbis. ....<- y
  - Ac vm en autem eius & folertiam ad xdificia paranda fic licet confiderare. Cum effet enim natus Mylafis, &animaduertiifet Halicarnasii locum naturaliter munitum, emporiumq; idoneum, portum utilem, ibi fibi domum conftituir. ' . - ••••» t
  - Seruauitprxceptum in eligendo loco idoneo,cum enim effei natus Mylafis, in finibus Ionio, & Caride non tamen ibifuam regiam fabricauit, fed ad pedes Tauri montis maritimo loco Halicarnaffum elegit, , ubi princi* pumRegias collocaret, hanc Zephiramprius nominauere, imitatusMlexandru, qui Dinocratem monuerat* ne inMtho duitatem conderet, fed Mlexandrio opportuno loco, commodoque uteretur. Mylafa inquit, Strabo lib.xiiij. in campo iacent admodum fertili, eifupra uerticem mons imminet, in quo albus lapis effoditur, non parmprofeffio utilitasefl ,cum ad c ater a odificia, tum ad templorum, & aliorum publicorum operuni <0 fabricas lapidariam copiam haberet.hoc epimurbs& porticibus,&temp fis pulcherrime inflmffia effafiqt&i . i f 3 alia.
- p.65 - vue 85/393
- - 66
  - L I B E II
  - alia. Sed mirandum: profeEio eH, quomodo urbem tam temere eueElo, & accliuipr Acipitio fubiecerum', unde Dux quidam rem admiratus dixifie traditur, qui hanc urbem condidit, fi non ftmper metuebat» nec etiam erubefcebat.
  - Is autem locus Theatri curuaturse fimilis. Itaque in imo fecundum portum forum eftconftftu-turn , per mediam autem altitudinis curuaturam praicin&ionemque platea ampla latitudine fatfta , ia qua media Maufoleum ica egregijs operibus eft fadcum, ut in feptem fpctftacufisnumereturi
  - plimuslib. xxxvi. cap. v.Maufoleimenfuras ponit: Vitr. locum uniuerfam defcribit, Mdditque hifio-riampulcherrimam. Scopas(inquit Tliniusfbabuit<muloseadematate, Briaxim,&Timotheum»&Leo-charem » de quibus fimul dicendum efi»quoniam pariter cdauere, Maufoleumquehoc esl fepulchrum ab uxo j ^ re lArtemifia fiiEtum Maufolo Caria regulo, qui obijtotympiadis centefimee anno fecundo, opus id, utejfet inter feptem mirdcu la»ij maxime artifices fecere, patet ab auslro»& feptentrione fexagenos ternos pedes. b reuius a frontibus toto circuitu pedes quadringentos xi. ^Attollitur in altitudinem z 5. cubitis»cingitur. columnis xxxvi. Mb oriente cdanit Scopas» a feptentrione Briax»a meridie Timotheus» ab occqfn Leoca-res »priusque quam peragerent»Begina JLrtemlfiia, qua mariti memoria id opus extrui iujferat; oibijt. ‘Hon ta mtn recefferunt» nifi abfoluto» iamid gloriaipforjm» artisque monumentum indicantes, hodieque certant manus. Mcceffit»& quintus artifex . namque fupra pteron pyramis altitudine inferiorem aquauit uiginti-quatuor gradibus in meta cacumenfefe contrahens. In fummo efi quadriga marmor ea quam fecit Pythis.
  - Hac adieEia centum quadraginta pedum altitudine » totum opus includit. Hac Plitiius. De Mau-[olo & Mrtemifia fic Strabo. Hecatomnus, (Taufanias dicit ligdamis ) Caria B^x tres habuit filios. Mau lQ folum» Idrycum» & Tyxodorum»& filias duas» e quibusMrtemifia grandior Maufolo ex fratribus grandiori nupfit; Secundo ueroidefi Idryco altera Soror data eft nomineMda. Maufolus itaque regnauit; quo mortuo uxor imperium habuit, qua illi fepulchrum conflruxit. Mrtemifiatabe confumptapropter luElum» quem ex uiro fufeeperat»Idrycus imperauit. atque huic etiam ex morbo abfumpto, uxor fucceffit. at Pixo-dorus» qui relicuus erat exfilijs Hecatomni, hanc eiecit. Paufqnias de Maufoleo in ^Arcadicis ita feribit. Ii cet autemfepulchra digna admirationi fciam,complura » duo tantum.recenfebo. tum quod Hahcamafii » tum quod in terra bebraorumextat. Illud quidem Halicarnafii Maufolo Ilalicarnajfeorum regifuEliim : magni* tudine tanta esi, totoque apparatu tam HMlre »ut& Romani qua apud fe impenfe admirentur prae lar a mo-mmentaMaufolea appellent. BeEle igitur Vitr. defcribit locum miuerfum Halicarnaffi inquiens.
  - Is autem locuseltTheatricuruaturaefimilis. Tfam hoc monet libro, quinto cap. xij. dumdicit» de portubus l oquens. Hi autem naturaliter fifint pofitti»habeantque acroteria» fiute promontoria procurrentia ^9 ex quibus introrfus curuatura,fme uerfura ex loci natura fuerint conformata,maximas utilitates uidentur ha bere. Circum enim porticus .fime naualia funt facienda»fime ex polibus aditus ad emporia»turresque ex utraque parte collocanda, ex quibus catena tradudper mackimspoffunt. hac ibi . nunc autem [equitur.
  - It aqv e in imo fecundum portum, forum eft conftitutum. . Hoc enim libro primo praceptum reliquit» cap. ult. cum de eleEiione locorum ad ufum communem duitatis loqueretur» quod ad difpofitionem ,uel difiributionem pertinet, & fi(inquitferunt moenia fecundum mare; area ubi forum confiituatur eligenda pro-? ximeportum*
  - Per mediam autem altitudinis curuaturam 5 praecinctionemque platea ampla latitudine fa&a, in qua media Maufoleum ita cgregijs operibus eftfa£fcum,titin feptem miraculis numeretur. ,
  - Pofita eleEiione loci, diffofitione, & diftributione ad ufum communem, ponit hoc loco quod ad decorem pertinet, uelfiatione, uel confuetudine expreffum> conuenienti enim & eleganti operi locus egregius, & jfie-Elabilis datus efi; In media igitur platea Maufokum efi pofitum tam magnifice faElum»ut in feptem miraculis numeretur. Miracula feptem fuere. Templum Diana ephefia, de quo alias, Maufoleum, Colojfus Solis apud Bjpodios, louis olympicifimulachrum, quod Phidias fecit ex ebore, Muri Babylonis, quos Semiramis, conttruxit, Tyramides in .Aegypto, & Domus Cyri Medorum Begis, quam Menon arte prodiga illigatis auro lapidbusfabricauit. De ijs omnibusfuislocis. Tlin. lib. 3 6.
  - In fumma arce media Martis fanum habens ftatuam Colosfi, quam acrolithon dicunt nobili nm nu Leoeharis fa&am.
  - i Martis templa extra mania dedicanda iuffit libro primo cap. ultimo ne fit inter clues armigera diffenfio i fed ab hofiibus ea defenfa»a belli periculo confer uahit; eadem ratione non uidetur. indecens fanum Martis in 5 ? arce media pofitum, tum quia in arce mn Elant ciues, fed milites ,: tum quia Mars cuHos in arce , ut propellat hofies collocandus, ita ut in campo arcet,ne accedant. Colofii fatuam fanum ilhtd habebat, quam iccircoi dnpohSov dixere, quia in fumma arce pofita erat.
  - Hanc autem ftatuamalij Teldcharis,alijTimothei putant efte. JLpud 'Plinium Leocharis,non T elocharis legitur, & Vitr.dumnarrat cqs, qui de Maufoleo feripfer e., Leocharem legit in prooemio feptitnil De Maufoleo enim fcripfit Satyrus, & Phiteus & reliqua.
  - In cornu autem lummodextrp Veneris,& Mercurij fanumad ipfum Salmacidis fontem.
  - Mercurio inforo, etiam uti ifide, & Ser api in empomfana,fabricanda dixit eodem primi capite. Veneri tamen extra vrbem alias, fed ad portum ex difciplinis Hetrufconmtaruffiicumfiana coUocandaefledixit. > Defame Salmacidis, Strabo & alij.fei uerius Vtir.ex hifioriaiiBquitenim* &
  - . ‘ ' ’ Is
- p.66 - vue 86/393
- - s E c r m p r S- «7
  - Is autem folfa bpinioneputatur uenerea morbo implicare eos,qui ex eo biberint. Sed hsec opinio quare per orbem terrarum falfo rumore fit peruagata,non pigebit exponere. Non enim quod dicitur molles,& impudicos ex ea aqua fieri, id poteft effe, fed eft eius fontis poteftas perlucida, faporq; egre-gius . Cum autem Melas,& Areuanias ab Argis & Troezene coloniam communem eo loci deduxe-, tunt,barbaros Caras,& Lelegas eiecerunt. Hi autem ad montes fugati fe congregantes difcurrebant,5c ibi latrocinia facientes crudeliter eos uaftabant, poftea de colonis unu* ad eum fontem propter bonitatem aquae quseftus caufa tabernam omnibus copijsinftruxit,eamq; exercendo eos barbaros al-J:edsbat,ita fingulatim decurrentes,& ad extus conuenientes e duro,feroq;more commutati in Gr?ecorum confuetudinem, & fuauitatCm/ua uoluntate reducebantur. Ergo ea aqua non impudico • morbi uitio , fed humanitatis dulcedine, mollitis animis barbarorum, eam famam eft adepta.
  - - Strabo lib. 14. Item Salmacis fons, nejcio quamobrem calumniatus, tanquam molliens eos, qui inde bir hanu hominum enim mollities uidetur ab aere, uel ab aqua caufafn trahere, cum ea minimefint caufa mollh tiei 3 fed diuitia,& uiclus incontinentia.
  - - Barbaros Caras, & Lelegas abiecerunt. Caras barbari ditii funt, confiffo nomine,ut ait Strabo, quia difficulter,affiere,ac duriter loquerentur, ut blafos. Balbosq; dicimus, fumus enim ai confingenda cognata rebus nomina ingeniofi, qualia apud nos permulta funt, ut Murmur, Clangor,crepitus,firepitus;omnes itaque quicraffie loquuntur,Barbari dicuntur, quales funt nationes omnes prater Gracos, quare illos proprie bar~ baros appellauit poeta cum dixit, Barbarici Caras Mneslhes fermonis agebat.Mc initio quidem per conuitiunf
  - 2,p quafidurd0(lu0s* &cra.'ffilingues,pofteauero eo nomine abufi fumus tanquam communi,ac gentili,difiin-t guentes eos a Gratis; nondum enim multa confuetudo, & commertium erat cum Barbaris, quod ex crajjitu-f dine lingua, et quadamuocalitm injbrumentorum ineptitudine, & non ex linguarum uemaculis proueniebat, Sed cum multa de Caribus ditia fint a Strabone id, quod inter omnes confiat, efi, quod ipfi fub Minoe fuerunh & tunc Leleges dicebantur, &infulas habitabant. ,
  - - Relinqvitvr nuri c, quoniam ad explicationem moenium eorum fum inuedfcus, tota, uti funt, definiam . Quemadmodum enim dextra parte fanum eft Veneris, & fons (uprateriptus, ita in fini-ftro cornu Regia domus, quam Rex Maufolus ad fuam rationem collocauit. Confpicitur enim ex ea ad dextram partem forum, & portus,mceniumq; tota definitio, fub finiftra fecretus fub montibus latens portus, ita ut nemo pofsit, quid in eo geratur, afpicere,nec fcire, ut Rex ipfe de fua domo remigibus, & militibus fine ullo fciente,qu» opus idlentimperaret.Itaque poft mortem Maufo3i,Artemi-
  - 3° fia uxore eius regnante* Rhodij ihdignantes mulierem imperare duitatibus Caria? totius,armata claf-fe profedi funt,utid regnum occuparent .Tum Artemifueeumefletid renunciatum, ineo portu ab-ftrulamdafiem,celatisremigibus,&epibatis, (iddlclafliarijs militibus) comparatis* reliquosautem Ciues in murodfe iufsit. Cum autem Rhodij ornatam dafsem in portum maiorem expofuiflent.plau-fum iufsit ab muro his darent,polliceriqj fc oppidum tradituros . qui cum penetraftent intra murum, relidis nauibus inanibus , Artemifia repente fofla fadain pelagus eduxit clarfem ex portu minore, & itainuedaeft in maiorem, expofitisautem militibus,& remigibus, claftem Rhodiorum inanem abdu xitin altum. Ita Rhodij non habentes, ^quofe reciperent in medioconclufi, in jpfq foro funt trucidati: ita Artemifia, in na.ujbus Rhodiorum; fuis militibus, & remigibus impolitis Rhodum eft profe-da. Rhodij autem curn prgfpexiflTent fuas naues laureatas uenire^ opinante? ciyes uidores rcuerti» hoftes receperunt. Tunc Artemifia Rhodo capta, principibusoecifis,troph«eum in urbe Rhodo fu» uidoria? conftituit, seneasqjduas ftatuas fecit,unam Rhodiorun>ciuiratis,alte,ram fu» imaginis, iftam figurauit Rhodiorum ciuitati ftigm^ta imponentem . poftea autem Rhodij religione impediti, ( quod nefas eft trophxa.dedicata remoueri) circa cum iaeum^dificiumftruxerunti&ideredaGr»-, ia ftatione texerunt, nequispoffet afpicere,& jd‘abaton uocitari iuff§rut)t.
  - Digrejfus efi Vitr. hifioria non ignarus,ut deletiatet nos. Artemifia I^aufolum uimm, ut ait Aul. GeL lib.decimo amajfe fertur fupra omnes amorum fabulas, ultraq; affiefiionis humatio. fife&hWim lufiu> atque defidmo mariti flagrans offa,fimremq; eius mifia odoribus confuJaiifpuluejfs^lemaqMii}4idit,ebibitq; multaq; alia uiolenti amoris indicia fecijfe dicitur, & certamen apud Maufoli fepulchrum laudibus mariti dh 'cendis fecit, pofuitq;pramiapecunia,aliarumq; rerum bonarum ampliffima; eo certamine Theopompum ui-' ciffeindicatumell.cum Theodeftes, Ityucrites, & ifocrates ineo certauerint.Jpd nos?drem.
  - Cvm ergo tam magna potentia reges non contempferint-latedUnrum parietum ftruduras, qui-bus & uedigalibus, & pr»da fepius licitum fuerat, npn modo esementitio, aut quadrato faxp,fed etia marmoreo habere,non puto oportere improbari, qu* elateritia funt ftrudura [fada aedifici», duoar modo rede fint perfeda.
  - Tslon improbari, immomaximi commendari lateritia pperadpbpit.fUquidfffii qModin urbewnfiebant* saufam reddit Vitr,
  - * S e p id genus quid m a populo Romano in urbe fieri non oporteat,exponam. qu*q; fint eius rei caufa:, & rationes non praetermittam. Leges publica: non patiuntur maiores cralsitudines, quara fefquipedalesconftituiioco communi , casteri autem parietes ne fpatia anguftiora fierent , eadem 5o crafsitudine collocantur* lateritij uero (nifi diplinthij aut tripliuthij, fiierint)fefquipcdali crafiitudir*
  - ne non
- p.67 - vue 87/393
- - fcs • - "L 1 Jf E- lfc 1 <•
  - he non poliunt plufquam tinam fuftinere contignationem, in ea autem maieftate urbfs3& ciiiium infinita frequentia, innumerabiles habitationes opus fuit explicare. Ergocum recipere non pollet area plana tantam multitudinem ad habitandum in urbe, ad auxilium altitudinis aediliciorum res ipfa coegit deuenire.
  - Quod planis areis ad habitandum multitudo magna recipi nonpoffct,ad altitudinem adificiomm peruen-tum eflyut quod in plano fieri non poffiet,id inalto commode fieret.Quare cumpopulares domus communi loco confiruebantur, lege cautum erat parietes maiori crafilitudine fefquipedali noneffe,ne craffitudo parietum maiorem aream occuparet .Siigitur tioluiffent lateritios parietes conflruere, oportuiffietduplici[, uel triplici ordine later on parium ufos fiuiffie, quoniam fi minori ac fimplici imicoque latere erexififient, non potuijfent am- . : piius, quam unam habere contignationemjdebiles enim crudi lateres fiunt, nec poffiunt fiuHinere onera :popu- 10 ius autem Bpmamts in altitudinem habitabat ob angustiam area, ideo leges non patiebantur lateritios ejfie parietes, quoniam maiorem aream occupabant .parietes ergo qui domum circundabant non erant lateritij-qua res effecit,ut non adeo pulchre effient populares domus, & propter multas contignationes, materia-
  - tionesiquibus utebantur, ut'in altitudinem erigerent domos fiuos ; ignibus erant fiubiefla. Hinc TSfero inex-tinguibilem fiane ignemppma excitauit,nec extinguipotuit,nifi maiori parte urbis abfiumpta. Hinc Vitr*
  - | 'Njfi diplinthvj dM triplinthij l idefiduorum,akt trium ordinum planorum, uel in corij latitudinem inflra-torum .'plinthus enimlaterem fignificat, nos quoque crafiitudinem parietum duorum uel trium quadrello-'rum dicimus '.parietes autem noftri, quoniam eos excoctis lateribus ducimus, ideo firmifiimi fiunt fi unius dimidij, uel duorum laterum fiunt. Illud autem obfieruandumefl hoc loco. P itruuiumpopulares domus hic de* ......
  - ficripfiffe pertranficurfium,hd alibi de illis non meminit, priuataS autem domos ciuium; & nobilium fiexto libro, deficribit. \ Cateri autemparietes nefpatiaanguftiora fierent.} Cateros parietes intelligit eos qui habitationes distinguunt,,&in medianis partibus difponuntur, nam fiupra de illis Ibquutus efi,qui aream domus ambiunt ,& circumcludunt. - ' . j
  - < Itaqve pilis lapideis*ftn.idum teftaceis, parietibus.ca:mentitijs, altitudines extrud* contignationibus crebris coaxat*, & cenaculorum fummas utilitates perficiunt, & defpedationes. ergo me-* ilianis & contignationibus uarijs alto fpacio multiplicatis populus Romanus egregias habet fine impeditione habitationes. ^ r
  - Tila lapidea erettaflruttiira codarum laterum (fic enim tefiaceum inteUigoparietem)ex cementis fhfla multas contignationes , quas nosfiolarid, autempalcbos dicimusfiuflinebant, unde cenaculorum commoditas maxima & menianorum , idefi podiorum uel mutulorum ad ffedandum deorfium venuftas egregia ni- 3 0 debatur.Lex igitur optime confiuluit commoditati, Unde Vitru.non ignarus legum, quatenus lArchitefto fiat tfl hoc quoque loco indicatur. ; ; '
  - - Qv oniam ergo explicata ratio eft, quid ita in urbe propter necefsitatem anguftiarum non patiantur efle lateritios parietes, cum extra urbem opuS erit his uti , fine aicijs ad uetuftatcm, fic crii faciendum. ' \
  - Vbiampla area, & libera efi, quemadmodum extra urbem i -tunc ad uetufiatem hoc modo erit faci endiii
  - S v M M 1 s1 parietibus ftrudura* teftacea fub tegula fubijciatur altitudine citciter fefquipedali,'habeat que proieduras coronarum; itamitari poterunt, quefolent in his fieri uitia, cum enim in te do tegulae fuerint fradae, aut a uentis deiedae, qua pbsfit ex imbribus aqua perpluere, non patietur lorica teftacea laedi laterem , fed proiedura coronarum reficiet extra perpendiculum ftillas, & ea ratio- 40 fie feruauerit integras lateritiorum parietum ftruduras.
  - Hunc locum TdUadius lib. pritno clarius explicando fmtpfit , dicens. Quodfit lateritios parietes in pr Morio facere mineris,illudfieruare debebis, ut perfiedisparietibus itifiummitate qu&trabibus fubiacebit,flrudu ra teftacea cum coronis prominentibus fiat fefquipedali altitudine: ut fit corrupta tegula, aut imbrices fuerint, parietes, nonpofjint HiUicidia penetrare perpluuiam . Vitr. Slrufturam illam teflaceam cumprominentibus coronis, loricam meat iproieUuras autem coronarum, intelligit prominentiasfiuperioris parieti?ad ar-tendosimbres, has igitur excofto latere fieri debere monet, nam facilius imbribus durat, quam lateritia fioli exficcata.
  - ^ D e. ipfa autem tefta fi fit optima, feu uitiofaad ftruduram, ftatim nemo poteft iudicare, quod in tempeftatibus, & aeftatfein tedo eUm eft collocata, tunc fi firmaeft, probatur. Nam qua: non fue '5o rit^x-creta bona ^ aut parum erit ccjda,ib!:fe oftendet efle uitiofam gelicidiis e pruina tada. ergo qu£ non in tedis poterit pati Jaborertl, ea non poteft in ftrudura oneri ferendo efle firma. Quare maxime ex ueteribus tegulis redi ftrudi parietes1 fii-mitatem poterunt habere .
  - Tegula ueteres uidentur iamprobata. quare utiliter, & fiecure ponuntur in ftrufiura, bene coHi, & eX ireta bona latere* eligi debent «4e quibus fiupra i Quoniam uero aut impenfa parcebant pomani, aut angu-fiia locorum inferuiebant ,fiape craticios parietes in medianis partibus difponebant. quam rem improbat yitrk jed eum nerefiitate fieri oportebat, ut parietes huiufimodi firuerentur; leges & regulas ponit, ut commode fiant, inquit igitur. • • ’ ' '* ' ''
  - ^ C r a f i t i i uero uelim quidem nuinuenti eflent. quantumenim celeritati, & laxamenti loci profunt , tanto mai<^ri> coaungniifiiit calamitati y quod ad incendia ( uti faces ) funt parati, -Itaque i;fatius
- p.68 - vue 88/393
- - S E C V Tsf D V Sfc 6$f
  - fatiusefleuideturimpenfa teftaceorum infumptu , quam compendio cratitiorum efle in periculo, etiam qui funt in tedorijs operibus riinas in ijs faciunt arredariorum, & tranfuerfariorum difpolitio-ne. Cumenim linuntur recipientes humorem, turgefcuntj deinde ficcefcendo contrahuntur ,&ita extenuati difrumpunt tedoriorum foliditatem .
  - Vitia cratitiorumparietum damnat. Cratitijparietes ligneis cratibus,aut camis in modum cratis infertis, gfr plene intercurfantibus conflant,ut ait Tbilander. A rre&a enim, & tranfuerfa canna flruebantur, lutoque illinebantur tettorio opere, qua res maxime uitiofa erat, unde parum commodi,multum periculi inerat in ea ftruffura. Sed de teclorio opere, & illinendis parietibus libro feptimo cap. 3. Vitr. copiofe.
  - 1Q Sed quoniam nondullos celeritas, aut inopia, aut impendentis loci deceptio cogit, fic erit faciendum . Solum fubftruarur alte ut fint intadi ab rudere, & pauimento; obruti enim in his cu funt, uetuftate marcidi fiunt; deinde fubfidentes proclinantur, & difrumpunt fpeciem tedoriorum.
  - Cratitius paries non debet tangere rudfira, &pauimenta, nec in ipfis obrui, quoniam marcefcit uetuslate. humor enim afficit eum, unde corruptus fubfidet, fubfidendoque procliuem facit, unde facile difrumpitur ffie-cies te floriorum.
  - D e parietibus, & apparatione generatim materia: eorum, quibus funt uirtutibus, & uitijs,quemadmodum potui, expofui.
  - Lateritios, teflaceos, cratitios, lapideos, camentitios, <&• marmoreos parietes fieri diximus, uirtutes, ni-tiaque explicauimus, comparationes materia, &ftruffuras ojlendimus, quare ad contignationes, & copias earum merito accedemus. Vnde Vitr.
  - 20 De confignationibus autem, & copijs earum , quibus comparentur rationibus, & ad uetuftatem non fint infirmae, uti natura rerum monftrat, explicabo.
  - De materie c&denda, GF1 de arborum quorundam proprietatibus. Cap. IX.
  - Materies caedenda eft a primo autumno ad id tempus, quod erit antequam flare incipiat Fauonius.
  - De materia loquitur hoc loco Vitr. tribus uero partibus negotium abfoluit: primo de cadendi tempore, 3° poft de cadendi modo, demum de uirtutibus, & potejlatibus fmgularum arborum docet, multaque philofo-phorum more differ it non indigna. Ifos ante oculos ( utfolemus ) rem uniuerfam ponemus. Confideranda igitur hac funt, tempus cadendi, modus quoque adferuandi ubi cafa fuerint, ufus etiam & comparatio partium & totius. qua omnia iam copiofe ac diligenter a Leone Baptista liberto colle fla funt, ut ego nihil* addere ad ea poffm. quare gratias illi habeo immortales, & uerba eius apponam, inquit igitur libro fecundo cap. quarto. Veteres igitur, & in primis Theophraftus fcindere arborem, prafertim abietem, & piceam, & pinum iubent ubiprimumgerminajfe,tenerosque caudicefprompfiffe occoeperint, ubi & propter humorisexu berantiam facilem corticem amouijfepofiis; ejfe'tamen aliquas poft uindemiam, qua cafa commodiores fint, uti esi acer, ulmus, fraxinus, tjlia. Robora item fi cadantur Vere fieri teredinofa atieflantur. At eadem fi cadantur Bruma fieri, ut neque uitientur, neque pandantur. & faciat ad rem, quod adnotarunt materia 4° quidem, qua per brumam flante borea cadatur, etiartiuir entem, belliffimi & prope immunemfimo ardere. Qua res inditio efl humore fuccofam efie;non crudo,fed digefio. Vittuuio placuit materiam cadi a primo autumno ufque antequdmflare incipiat Fauonius.Hefiodus quando Sol noftrum in caput pendetis muha inferue-fcit ui. & hominum inde colorfufcatur. tunc mefiis inflat. Cum uero decidere folia coeperint, tu fyluam cadito . At Cato rem totam fic moderatur. Materiem inquit, fi robur fit, cadito ubifolftitiumfuerit. ad brumam femper intcmpefiiua eft. Catera materies, qua femen habet, cum maturum fuerit, qua non habet , cum libuerit. Qua maturum, & una uiride habet, tunc cadito, cum femen exciderit. Vlmum uero cum cadunt folia * Et re ferre plurimum aiunt, qua Lunaferrum adigas . T^amque tantam quidem uimlu'-nationum ejfe in eiufmodi rebus ferro attingendis putant cum cateri itum inprimis Varro, ut etiam qui ton-dantur Luna decrefcente fieri confeftim caluos affeuerent. Sed cadi oportere materiem periti omnes admonet 5 0 Luna deficiente. 'Nam tunc admodum exhauflam ejfe arboris Hatuunt craffam illam pituitam, qua quidem ad citam putredinem imbuendam perprona fit, Lunaque ifihac cafam carie non infeftari repertum eft. Hinc efl, quod aiunt, frumenta ut uendas metito Luna pleniore: Tgam & ipfa tunc admodum plena funt. Vtuero adferu.es metito Luna fitiente. Conflat etiam frondes arborum Luna decrefcente praparatas non putrefce-re. Diem uero cadendis arboribus commodam putat Columella a uigefima ufque ad trigefimam confenefcen-tis-Luna. Vegetio fcindiarborem placuit qquintadecima, ufque ad uigefimam fecundam Lunam. hincquere ligionem ortam putat, ut pro aternitate his tantum diebus celebrent, quodper eos cafaatemum durent, jtd dunt & Lunam obferuandam ut Occidat . At Tlinius optime cadi arborem putat Cane maxime oriente,Lunaque coeunte; qui dies interlunium uocatur. & nollem ducit expeflandam eius ipfius diei,quoad Luna fub terra fit Huius rei rationem Aftronomi ejfe f radicantj quod ui Luna omnis rerum humor commoueatur. Ergo €0 humore Lunam uerfus ad ultimas radicisfilras aut retraflo 9 aut deflituto catera materies purgatior relinquitur.
- p.69 - vue 89/393
- - 70 . L I E E Tx
  - quitur. Atque hac dc cadendi tempore. Dc modo autem fic. Adde his, quod multo fideliores putant futuras, fi non flatim proflernantur, uemm circumcidantur,ut flantes fic arefiant. Quin g? abietem arborum alioquin contra humoris contagionem haud quaqua firmijfimam ,.fi Luna decrefiente decorticetur, futuram affirmant, ut aquis non corrumpatur . Sunt qui atteflentur, robur, & quercum graues materias,qua aquis natura fubfidant ,fi circundantur uerc primo, grposl amijfam frondemproflernantur, reddi ut aquis ad die ufque nonagefimum adnatent. A fi amplius concidi flantis arboris\craffitudinem iubent ad mediam ufque me. dullam, quo fanies, & malus fuccus ftillandp effufius depleatur., His addunt ne ullam flernas arborem dolandam, aut ficanda?n ante fiuos editos frutlus, & feminis maturitatem. percifam inde arborem utprafirtim qua fhtflum ferat, nudari penitus cortice admonent oportere, mm.fkcde quidem fiub libro dum cortice operta 10 fient, contaminantur. fiNUnc de cafamateriei cuflodia, ac lenitione, deque aduerfm futuros morbos, re-medijs,. atque apta collocatione dicendum. Ccefam materiam habere conditam oportet loco ubi graues fio-: fis, & aeres MCntorum afflatus non appellant, & prafirtimquaffitnte dantur, umbra penitus contefias effe oportet. Quin & huius gratia fimo illinita maxime bouillo, ueter.es ArchitefU obfiruarmt.id ea de re fieri Theophrajius differebat, quod circumclufis egreffibus, concreta pituita, immodicaq; naporum uis per me-dullamfivfim inflillet, atque, refpiret; quo fit ut catera ligni ficcitasficcifiendo coaqualibm condenfetur;fian tes item cacumine, quam muerfi commodim ficcari arbitrantur. Tum & contra uetufiatem, ac futurosm6r hos urna adhibeautremedia. Theophrafius defojfam materiem multo denfart 'arbitratur. Catoiubet cafam materiem amurca illiniri ? quo a tinea, carie immunis fit. Qua aquis, & mari uitientur, pici tutari inprom
  - ptu efl. 1\eferunt gjy ligna, qua macerata fint amurca, nudo fumi tadio ardere. Ad labyrinthum Aegy- 2 Q ptiumpofitaf effe.tr abes exffiina Aegyptiaineo flas oleo ficribitTlinius. Vifio inquit Theophraftus illitam materiam non ardere, Kfique hoc praetermittam, fixtat apud Gellium ex annalibus Quinti Claud. turrim li-, gneam ad Tyreum, quod eam Archelaus Mitridatis prsfedus multo alumine obliniffet, Sylla oppugnante minime arfifse. Sunt praterea qua modis uarijs denfentur, & contra tempeflatum iniurias corroborentur.
  - Jfam citream quidem materiem condunt terra, & illiniunt cxra, imponuntq; acernis fi-umenti fiptenis die-hm, totidem intermiffis. Quo fit ut cum firmior, tum gr ad opus commodior reddatur. Mirum enim in modum ponderi detrahitur . Hancipfam etiam ficcatam mari duritiem acqurere affirmant, fpifiam gr incor mptibilem Cafianeam aquis maris purgari conflat* Ficum Aegyptiam feribit Tlinius fiagno immergunt i ut ficcetur, atque lauigetur. nam ea quidem prius aquis fubfidit. Tsloflros fhbros lignarios uidemus aquis, gr' gfi luto fubmerfam, qua prafirtim torno utuntur, materiam firuare dies triginta, quod maturius exficca-tamggr fieri ad omnes ufus habiliorem putant . fiunt qui affirmant materiem quam (fi adhuc uiret) defodias ^ in humido sternam ejfe:fidfiue defodias, fine illitam lucisve conditam firues, hanc in fintentiam periti omnes conueryiunt, utmfi pofl trimcjlre tangicurent: Denfari enim, & quandam quafi maturitatem firmitatis mbuiffe oportet priufquam in opus producatur, fic habitam iubet Cato eximi, produciq; ad Solem Luna decrefiente, grpoH meridiem,decrefientisq; Luna ipfims quatuor proximos dies, quibus plena fuerit, improbat , admonet q; ne auftrq flante educatur, & cum eduxeris canendum ne trahas per rorem, ne ue rorulen-tam , apt gelidam, aut non ufque quaque ficcam doles, aut profindasferra. His expeditis de ufu, natura, & poteslate arborum dicam.. Materiem uifus. eflputaffcTheophrajlus \non ante triennium bene ex ficcatam fore ad afferes prafertim gr ualuarum ufum. operi adificiorum commodiffmas putant arbores has, cerrum, quercupi,robora, afculum,populum,tiliam,fdicm, al\ium,fraxinum,pinum, cnprejfum,pleafirum, oleam, cafianeam, laricem? buxum. & cedrum• ii heb0um, gfr item uitim. Sed his oratibus uaria efl. natu-
  - ra, & proinde uarijs ufibus accommodande, nam alia fiub diuo.c.^t eris proflant, alia in umbra firuantur,alia nitent aere* alia durefimt inter aquas,&defoJf£aterniores fiunt. Iccirco ha laminis, affer ibus, fiulpturis^ inteflinisq; operibus, altera tignis,, & trabibus > reliqjta fiubdiualibus paumentis ferendis, & operimentis; habendisexiftunt firmiores, & prafertimalnus-fluuialibus, & palustribus palationibus fundamentorum om, nesexuperat& humoris,patientijjima efi.\Eademin aere,&folibus non. durat. Contra > afiulus impatiens. efl humoris., iwnus aere, gr in propatulo: denfatur, alibi panditur, & non perfiflit, Ticea & item pinus fi, terra obruantur atennafiunt,.At robur quidem ffiffa ,gr neruofafit, .& denfa, mmiitisq, foxaminibuspyadi ta humorem non reccipiens terrenis quibmq; adificationibus perquam aptiffima efl, maximeq; pofita utfe-rat pondera erit. tumquidempro columna admodum ualidiffimaVerum huic natura ;cumtantam immifi-, rjt duritiem, ut perterebrari nequeat ni fi n/iadefafiu, tamen affirmant fiupra terram ejfe inconfiantem,&ri- £9 mcfamfieri,& contorquere fi fi; eandemq; etiam aqua marina facile, corrumpi, id olea, & ilici,& oleaflro,, qua c ater is in rebus cum robore conueniunt., non accidit, ut aquis commacerentur. Quercus nullo finio conficitur , quia intimum fuccofi efl,&propi uti uirens fit . Fagum.item, <& juglandem aquis non ufque corrum pi>& inter principales) qua diffodiantur annumerant, fuber item ad ufium columnarum, & pinus filuefirisK mor<is,& acer ylmusnon iyutilesffiunt,,. Trabeationibus, g? tignis aptam putat Theophrafius m-
  - cem euboicam: quod ea quidem antequam rumpatur, finitu fignum det .Fxq; eo ficlum olim,ut ex balneo, apud Antandrum, qui inerant omnes incolumes ab ruina te&orurn ficuta effugerint yfid omnium optima, abies. Klam cum proceritate, & amplitudine primaria fit, tumrigor enatur ali contenta non facile oneribus, prejfimtibmflettitiir, direUa,inmkaqi permanet. Adde quodfacilis efl gr parietibus; juo pondere neti;
  - melefia,Huk uniphriim adfiribuntwrlaudes.plures defe' praft$reutilitates affinmnUVnum tamen iMi 3.9
  - ’ ........................ " ................................." #
- p.70 - vue 90/393
- - szcyi^Dys. 71
  - effe ultium non negant, quod perfacile ad fe flammas admittat, atque ignibus infenjh 'fit. Huic non poflpo-nitur cotignandis aedibus cupreffus,arbos alioquin eiufmodi ut inter noflras arbores primarid}et praecipua fib} laudem Mendicet. Hanc ueteres inter clarifjimas computabant, non ultimam ab cedro atque ebano. Cupref-fumq; apud Indos prope inter aromata ueneratitur, & merito id quidem laudent,qui velint jtmoniam, Chia, & Cyrenaicam, quam effe aeternam praedicat Theophr. Verum odore,nitore, robore,magnitudine, re&itudi-ne, perennitate. his omnibus in laudibus quam tu iUi arborem comparabis e Cariem,& uetuftatem nihil fen-tire cupreffum affirmant, & rimam ffonte haud quaquam capere: ea nimirum de re Tlato leges publicasf atque injlituta in facris ponendas cenfebat tabulis cuprejjinis, quodfuturas forte aeterniores putabat, qudnq j Q iere. Hic locus admonet, ut referam memoratu digna, qua de cuprejfu ipfe legerim, & uiderim.: ualuas cu-preffeas in templo ephefiae Diana annos duraffe quadringentos teflantur, & eas feruajfe nitorem, adeo ut nocuas perpetuo diceres. Kff)s l^oma Tetri bafilicam uidimus, cum ab Eugenio Tont. Max. ualna restituerentur, ubi hominum manus iniuriam rapiendo argento, quo olim fuerunt uejlita, non intuliffent, folidas, & integerrimas annos plus quingentos quinquaginta per duraffe: 7S(am fi re&e' annales Tontificumurbis poma interpretamur, tot ab vtdriani tertij Tontificis temporibus, qui easpofuit ad quartum Eugenium funt. Itaque contignationibus faciendis abietem probant:& cupreffum una re fortafiispra ferunt, quod fit aeternior, fed efl abiete grauior. Trobani & pinum, & piceam. Tinum enim abiete perfimilem effe contra iniefium pondus reniti putant, fed inter pinum, atque abietem cum cetera, tum hoc intereft, quod teredine abies eo laeditur minus, quo efl pinus quidem fucco , quam abies dulciori: ego nulli poflponendum puto laricem. Hanc equidem siruclurarumpondera firmiffime, &diutiffime fuflentaffe, cum alibi,tum apud Vcnetias exuetii-ftis fori operibus adtlotaui. ^4tqui eam quidem defepraflare utilitates cunflas quas cceterae praejiant .arbores affirmant. Iferuofa efl uirium tenax, in tempeflatibus firmifiima, aduerfus cariem illaefa, vetus opinio hanc contra ignium iniurias inuiflam, & prope idaefamperfiflere. Quia & obijeiendos ex larice affes. eo uer-fus, unde ignium aduentitinm malum extimefcas iubent: fed nos eam uidimus incenfam ardere, tamen ita ut flammas dedignari, easq; uel fe ab fe difeuterevideatur. Vnum habere conflat uitium, nam aquis marinis red ditur teredini obnoxia. Inutiles trabeathnihas fori praedicant robora, & olea, quodgrauiafint, quod cedant ponderi, & prope'(ponte fuadefleflantur,tum & quae facilius franguntur, quam findantur, ad iflos p’abea-tionum ufus utilia non funt, uti efl olea, & ficus tilia, & faliffa, & huiufinodi: mirum, quod depalma
  - affeuerant, contra fuper impofitum pondus reniti, & in diuerfum curuari ,fubdiualibus trabeationibus tettmris imiperum omnibus praeferunt, & huic ( ait Tlinius ) eandem effe naturam,atq; cedro , fed folidiorjeP 3 ° Tum & oleam infinitam habere aeternitatem praedicant, *r buxum etiam inter.primarias annumerant. Cafla-neam quidem,tametfipandat, & torqueatur, non tamen in his operibus, quae fub. diuo effe oporteat? recu-fant: Trobant & in primis oleaflrum, ea maxime re,qua &,cupreffum, quod cariem non fentiat; quo, in humero funt arbores, quibus infitus & infufus uncluojus, ^rgummofm fucem efl,praefertim amarus, Eiuf-modienim ueimennegant admittere, &aduentitias humiditates excludere in promptu efl. contrariam:ijs putant materiem omnem, quae dulci fit fucco praedita, &.quae facile incendatur.jlb his tamen excipiunt oleam,& oleaflrum. Cerrum autem & fagum natura imbecillem effe contra tempeflates-, & non peruenirc ad uetuflatem affirmat Vitr. Tlin. Quercum iterfi celeriter ( ait )rnarcefcere. >Ad reliqua uero inteHina opera ualuartm, lettoru, menfarum, fubfeIliorum, eiufmodi abies.egregia efl.praefertim qy<ead jilpimTtdi&
  - montem excrefcat. 7S[am haec arbos natura efl ficciffima, & glutinum perquamtenaciffima. est & picea, 4° &cupreffushis rebus percommoda. Fagum fore alioquin fragilem praedicant, fed capfis , teffisq; utilem , <$» in tenuiffimas fecari laminas. Secari quoque,&ilice aiunt belliffime. inutiles etiam ad. aff ires habenda funt Juglans, quod facile frangatur,ulmus, fraxinusq;,nam hae tametfi lentae, facile famen panduntur ./Verum ,obedientifiimam effe omnium in opere affirmant fraxinum: fed nucem demiror non ftudtoi ejfe in antiquorum monitis celebratiorem ;:Qmndo ea quidem (utuidere liceat)ciri^^ caeteirosplerofque ufus,pummaximd af-feritijs operibus admodum habilis, &pertraUafiilis eH. Morum laudant cum ob eius aeternitatem,tum quod nigrefeat uetuflate in dies, .&fiat gratior. yaluasmemoratTheophr. confueuijfediyitpj ponere exJptQ;ili-se,buxove vlmum quoti rigorem, firmiffime. afferuet, ideoporyarum cardinibus,Uiiiemdupunt /fed p§rqiptari iubent oportere, ut fit radix juperior. imerfo-maemnine. ^pfie&es aquifolios} lauteas, .atque y.fafieqs.fbrji iubet. clauiculis cornum comprobant.' Gradus ad fcalas orno, atque . acere ponebant: pinus,picea,ylmus 5 ° .ad aquarum, duUus intercquabantur..Sed h/tfee nift terra fcontegats,\o$fffime fer^fipecafflue^aut, Ceterum ornandis aedibus laricmfaminam*qu&cQlpx£fimlis eiimkiiFomp^tumhabpiEfatubellfi pifforumeffe immortalem, (*r nudisrimisffiilem. Tr£tereat qui4 ei neruifion gdfimulacbra
  - Deorum efficienda utebantur :tum & utebantmlptOi ac buxo, & cedro, & item cuprJffpj<$r crafiioro olearum radice. Megyptiaqj perfica, quam effe lotpfimilem rieferpp.tL forno autemfi qyijlfcqreps reddidijfeopus erat fago,moro,ter ehwifio,& in primis bupep pmn\umffiffiffma.jS'egregie tornapli,&:$banQ;omniutygra-cidima utebantur. r}ieqmfignis,&tafiulis efficiundisafaernabapitur populum albam.,> item nigram, &
  - falicem, &&***$. '£x^~
  - pienda,firnandaq; picorum glutinamenta & illinimenta utilesfunt. Tum ad formas exprimendas, duBfoi-les quidem atque admodum faciles. verum interhafee omniumrpplMmm etfqrfJtilim In promptu, efl. €0 Sunt qui adfigna conficienda iuiubam comprobant* His contvariaefl rpbunqu^pqiudem-jntpr fe.,\glr cum , - " ' ...........‘ * ' " '“J ...................... 1 alijs
- p.71 - vue 91/393
- - 7* l 1 B E ^
  - filijs omnibus eiufimodi materifs infiatiabilis omnino,& omnis glutinis affiernatrix fit. Idem uitium effie omnibus lachrimofis, & crifpis aiunt, ut omne genus glutinamenti abdicent. Eafile itidem, atque denfum quodque lignum aegre coharetglutino. Qua item diuerfa fiunt natura,uti efi edera, laurus, tiliaq;, quod calida fint,cum his qua humefiis locis naficuntur: quod eiufimodi omnes frigida natura fint, diu glutino non coharent. Vlmm, fraxinusy morus* cerafimq;, quod ficca fint cum flat ano, & alno, qua madida natura fiunt,non conueniunt.
  - Quin & tantum abfuit apud maiores,ut natura inter fie non congruentia,&contraria glutino conneflerent: vt etiam fimul non iugata, fied barentia uetuerint coagmentari, hinc illud Vitruuij, quod aficuleos quidem axes admonet quernis non iungendos. Verum ut de ijs omnibus fiummatim & comparatione quadam referam apud omnes authores confiat, infacundas arbores firmiores effie fertilibus, fylueflres & manu,ferroq; non cui- : tas duriores efie domefiicis. 7s(am fylueflres quidem in morbos incidere,quibus interimant,negat Theopb.do- 10 mefticas uero. & maxime, qua firnBus ferant,grauififivmis effie obnoxias morbis pradicant. Et inter feraces praecoques fierotinis, & dulces acutis effie imbecilliores, ftatuunt,&inter acutas, atque afferas fiolidiores putant eas, quafiruUus acerbiores, rarior esq; edant .Qua alternis annis promunt, & qua penitus fi eriles fint feracibus nodofiores fiunt. & iflarum, quo quaq; breuior,eo difficilior: & fieriles magis creficunt qudmfier-tiles. Addunt & eas, qua in propatulo, & nullis neque montibus teChe, neque fiyluis, fied crebris uentis,& tempefiatibus agitata creuerintfirmiores illas quidem, crafiioresq; effie ,fied breuiores, nodofioresq;, quam qua in conualle, & loco a ventis tuto excreuerint. Tum & arbores orta in locis humidis, atque opacis molliores putant, quam qua in apricis, atque ficcis coaluerint. & qua ad boream naficantur aptiores effie, quam qua a borea ad auftrum declinent :& qua locis a fiua natura fint alienis nata, non fiecrn, atque abortiuas reffuunt: & meridianas quidem pradurasfore, fied medullis contorqueri, & minm coaquabiles prafiare fie 2,0 ad opus exequendum. Traterea aridas natura,atque ad creficendum tardas robufliores effie,quam qua laxa,
  - & fecunda fint. iqamque in his fioemineam, in his uero alteris maficulinam effie naturam putabat Varro.
  - & candida quaq; ligna mirius effie denfia, & magis tractabilia, quam quibus color quiuis infiufiusfit. Etpon-derofia quidem omnis materia ffiifiior, dnriorq; leui efi: & quo quaque leuior, eo esi fragilior; & quo crifpior ab aflruflior. tum quibus natura dederit,ut diutius inuita uigeant. dediffie etiam, ut abficiffia tardius corrumpantur, omni etiam in ligno, quo minus medulla ineft, eo natura illi acrior, & robufiior efi. Quje partes ad medullam proximiores fiunt duriores eaquidem cateris, ac denfiores fiunt. Qua cortici propinquiores fiunt, neruo tenaciore fiunt. Etenim in arboribus, ueluti in animante pro cute effie flatmnt extremum corticem, pro came id, quod ad cutem fiubeft ,pro offie id, quod ad medullam circum obuoluitur; & nodos in plantis perfimi-les effie neruis putabat Arifi.Ugm partem omniumpeffimam alburnum deputant, cum alias ob res,tum quod 3 0 teredinibus infenfia fit. Adde his, quodpartes materia , qua dum flaret arbor ad Solem in meridie uerge-bant, aridiores erunt cateris, & graciliores, tenuior esq;: tamen denfiores, habebuntq; medullam ifia ex parte cortici uiciniorem;& qua it em partes telluri, & radicibusfuere finitimaflabunt illa quidem cateris gra-niores. Huius fignum quod aquis agre adnatabunt. Et arboris cuiufique pars media crifpior, & macula uti-cumq; fint, quo radicibus adiunUiores eo anfiradiores. intimas tamen quafiquepartes fkpernatibus confian-tiores, & commodiores ducunt. Verum in arborum generibus comperio aliquas,de quibus optimi ficriptores longi miranda referant. K(am uitem quidem fiaculorum aternitatemfiuperare affirmant. Iouis fimulachrum fhftum ex nite in vrbe Topulonia ad Claris tempora conficiebatur faculis permultis incorruptum, neque ulli effie ligno naturam penitus atemiorem omnes pradicant. In Arriana Indorum regione haberi uites tam crajfias ait Strabo,ut eius truncos homines uix amplexentur bini. .Apud Vticam teftum ex cedro fletiffie an- 40 nos mille ducentos otto & fieptuaginta tradidere .In Hifpania templo Diana trabes ex iunipero abannodu-centefimo ante excidium Troia ufque ad Hannibalem duraffetefiantur. Atqui cedro quidem mira esi natura , fi ( uti ferunt) una hac arbos clauum non tenet. In montibus qui ad Benacum fiunt abietis genus regnat, quo fi feceris uas, ni prius oleo perunxeris, non continebit uinum. Hattenus de Arboribus. Jfunc ad Vit.
  - Materi a caedenda efi a primo autumno ad id tempus, quod erit antequam flare incipiat Fa^ nonius. Hoc efi a Septembri ad Februarium, pofl quem menfiem Zephirus ffiirat.
  - Vere enim omnes aroores fiunt praegnantes, & omnes fuf proprietatis uircutem efferunt in fron desjanniuerfariosq; fru&us * Cum ergo inanes, & humida: temporum necefsitate fuerint, uana: fiunt & raritatibus imbecilli.
  - Caufiamreddit cur eo tempore cadenda fintdrbores, & non ueret Quia vere uirtus omnis in frondes emit- fo titur, truncus uero, cuius ufius requiritur,inanis, & imbecillus redditur.quod probat a fimili.
  - Vt 1 etiam corpora muliebria cum conceperint, a fcetu ad partum non iudicantur integra, neque in^uenalibus ea, cum funt praegnantia, praeftantur fana; ideo quod in corpore pracfeminatio crefc6’s, ex omnibus cibi poteftatibus detrahit alimentum in fe, & quo fihnior efficitur ad maturitatem partus, eo minus patitur effe folidum id ipfum, ex quo procreatur. Itaque edito fcetu, quod prius in aliud genus incrementi detrahebatur, cum ad'difparationem procreationis eft liberatum j inanibus & patentibus uenis in fe recipit, & lambendojfuccum etiam folldefcit, & redditcin priftinam natur* firmitatem. . . ' ' : r-
  - Talleficit mulier cum uterum gerit, & multis malis obnoxia esi :defe8us fiape fientit, & multa^ patitur, imbeeillisq; quodam motio conflat; Si veroVulpianurharfficonfiultusdliterfientire uidetur pundMb. z 1 .hoc 60
  - efi ut
- p.72 - vue 92/393
- - S i, C V 7t D V S. 75
  - efl ut ingeniofe Thilander notat, quod Fitr. pragnantem uolebat ejfe imbecillem, & ad munia obeunda ineptam, quod embryo detrahat in fe alimentum. Fulpianus uero intellexit non morbofam, idefl non redhibendam . Tgam cum effet ediBum Jledilium curulium,ut qui uenderent, certos facerent emptores, fi quid morbi aut uitij ineffet, contra qui fecijjet, re improbata cogipoffet habere id, quod ante habuerat: certe qui praegnantem uendijfet, nec emptori dixifiet: tamen ediBo cogi nonpoterat mancipium recipere. Id redhibere dicebant . Vnde redhibitio uocata.
  - Eadem ratione autumnali tempore maturitate fru&uum flaccefcentefronde,exterrarecipientes radices arborum in fefuccum,recuperantur Screftituuntur in antiquam foliditatem. At uero aeris hyberni uis comprimit,& confolidat eas,per id(ut fupraferiptum eft) tempus.
  - 1 ° Toftquam neque frondes, necfruBus amplius indigent alimento, illud alimentum, qu od in frondes, <& fiu-
  - Bus uertebatur, trahitur a trunco. qui propter ea priflinam recuperat firmitatem, qua hyeme conferuatur ; nam frigore comprimitur,& confolidatur.
  - Ergo fi ea ratione, & eo tempore, quod fupra feriptum eft, caeditur materies erit tempeftiua •
  - Concludit quod uolebat, poflquam & medicus, & Vhilofophus uideri uoluit.
  - Caedi autem ita oportet, ut incidatur arboris crasfitudo ad mediam medullam, & relinquatur, uti per eam exficcefcat ftillando fuccus.
  - Modum oftendit materia cadenda, circuncidifiipitem monet, ufque ad mediam medullam, & relinqui ere* Bam arborem uti fuccus ex eapracifione fiillet. Tsfeuero quis putet fuccum omnem exhauriendum ejfe,decla ratdequomtelligat.
  - 2,0 Ita qui ineft in his inutilis liquor effluens per torulum, non patietur emori in eo faniem, nec corrumpi materiae qualitatem. Tum autem cum ficca,&fine ftillis erit arbor, deijciatur. & ita erit optima in ufu.
  - Inutili humore tanquam fanie, uel pituita exficcato, uiuida lignorumpoteflas fine fuperfiuitate relinquitur» ac propter ea non efl putredini obnoxia. quando igitur non amplius defluet, tunc deifcienda esi arbos ,fed ne hoc etiam fimilitudine, ac ratione aliqua carere uideatur, probat Fitr. experimento quodam.
  - Hoc autem ita efle licet animaduertere etiam de arbuftis. Ea enim cum fuo quaeque tempore ad imum perforata, caftrantur,profundunt e medullis, quem habent in fe fuperantem, & uitiofum per foramina liquorem, & ita ficcefcendo recipiunt in fe diuturnitatem. Qui autem non habent ex arboribus exitus humores, intra concrefcentes putrefeunt, & efficiunt inanes eas, & uitiofas: Ergo fi ftan-3° tes &uiuse ficcefcendo non fenefeunt, fine dubio, cum eaedem ad materiam deijciuntur, cum ea ratione curatae fuerint', habere poterunt, magnas in aedificijs ad uetuftatem utilitates.
  - \Atque hac fatis de cadendi modo, & ratione; nunc ad uires, poteflates arborum tranflt,
  - Eae autem inter fe di fcrepantes,&difsi miles habent uirtutes, uti Robur, Vlmus, Populus, Cu-preflus, Abies, & caeterae, quae maxime in aedificijs funt idonea;, Namque non poteft id Robur,quod Abies, nec Cuprefliis, quod Vlmus, nec caeterae eafdem habent inter fe naturae rerum fimilitates, fed fingula genera principiorum proprietatibus comparata, alios alij generis praeftat in operibus effe&us.
  - Diffimiles arborum naturas ejfe dixit, probauitqueab effeBu, quoniam non idpotefl I{obur, quod Mbies, nec Cupreffus, quod Vlmus, qui quidem ejfeBus ex natura principiorum, & permixtione deducitur.J^on pof-fe autem id arborem unam, quod alia poteft,probare incipit in fingulis ex principiorum cuiusque ratione.
  - 40 Et primum Abies aeris habens plurimum, & ignis, minimumque humoris, & terreni, leuioribus rerum naturae poteftatibus comparata non eft ponderofa , Itaque rigore naturali contenta, non cito fleftitur ab onere, fed dire&a permanet in contignatione , fed ea,quod habet in fe plus caloris, procreat , & alit termitem, ab eoque uitiatur .
  - Calor ftccitatem, ficcitas rigorem inducit, rigor autem inftexibilitatem, unde Mbietis poteflas leuioribus elementis conflans, leuiorum effeBus parit, unde dicit Fitr. eam uemiculum gener are,quo uitiatur.
  - Etiam qj/ e ideo celeriter accenditur, quod quae ineft in eo corpore raritas, aeris patens accipit ignem, & ita uehementem ex fe mittit flammam.
  - Mtbies quod ab humo in altum eat, ( e cunBis enim ampliflima efl,& fcemina etiam prolixior,) fuperetque alias arbores diBa esi, caufa efl, quiareBos habet poros, & pinguem humorem, qui innato calore facile ebul 5 o lit. Mdde quod in montanis, & frigidis frequentius oritur, ideoque ab loci uapore ,jrigiditateq; adimatur , ex euaporantibus enim locis ad radices emittuntur uapores, & ex pingui humore intra fiipitem frigore concreto fkcile afeendit, & quod pulchrum ejl natura opus, fingulis annis ramufculos quinos promit, ex quibus qui medius eft, arboris proceritatem facit, efficitur enim pars media flipitis, & amplius reliquis in altitudinem fertur, cateris aque inter fe concrefcentibus: T\ecentes &pullulantes illi ramufculi in extremitate albam refinam exudant, qua tempore cogitur, & concrefcit, quod fi cadatur ea parte, qua ramufculi erumpunt, perit, emoriturq; arbos tota. Cuius rei caufa efl raritas, e qua caloris innati uis efflatur, & cadentibus etiam imbribusputrefeit ,fcinditur autem Mbies mirum in modum, & accenditur. Sed dolabilis, '& apta adificijs cernitur, fi uero adferuari uelit, aut femper in ficco, & libero aere, aut femper in aqua iacere debet, nam cum alternis uicibm, modo humenti, modo exficcato loco ponitur, quflm citisfime putrefeit. jLrefcente jibie-60 te f effat odor, qui in uirefcente ob refinam maxime fentiebatur; fi excauatur, non reddit fortum,raritas enim
  - G aerem
- p.73 - vue 93/393
- - 74 LIBE
  - aeremfonorum effetiorem, non continet, Vnde Mu ficorum inflrumentorum uentres ex Mbiete non conficies, tab ellcts autem illis fuper impofitas commode facies, aer enim in cauitatibus inflrumentorum inclufus per eas, ut pote raras, cum fono fuauiter exit, ex hoc item ligno figilla ne jacito, quiaparuos angulos non admittit, {{a ritas enim, & mollities angulosparuos effe non finit. Cum uero meatus habeat multos, facile admittitfor des, unde figna craffa, rudia ,& qua facile deturpantur apparent, fednos adVitr.
  - E x ea autem antequam eft excifa, quse pars eft proxima terrae,per radices excipiensex proximitate humorem, enodis, & liquida efficitur, quse uero eft fuperior uehementia caloris edu&is in aere per nodos ramis, prsecifa alte circiter pedes xx. & perdolata propter nodationis duritiem dicitur efle fufterna.
  - Si ex calore rigor, certe ex humore mollitiesproficifciturdiquida igitur & enodis efl abies propi terram ex pro ximitate humorisrrigens autem, &nodofa procul a terra ex uehementia caloris,fednodbfa, non adeo efl utilis.
  - Ima autem cum excifa quadrifluuijs difparatur, eie&o torulo ex eadem arbore ad inteftina opera comparatur,& fapinea uocatur*
  - Tars ima humore pingui concreta ad opera qua ex lignis fiunt, qua inteflina nominantur, commode comparatur, cum quadripartitum habet uenarum curfum, ut ait Tlin. obferuatum eli inMbiete pracifa uenas diuerfo modo pofitas collocari, aut enim fimplici, & unico uenarum ordine confli icitur,aut duplici,aut etiam quadripartito: excurrunt enim uena interdum unico fluxu, inter dum gemino, perinde ac fi digitis alterius 'manus,digiti alterius tranfuerfarij ponerentur, aliquando & quadruplex fuper impofitarum uenarum, & tranf-uerfe pofitarum curfus cernitur, craticis, aut retis in modum: cratici aut reti fuperpofita. Vnde apud Theo-pbrattum corrupte legitur libro quinto mono%om, dizpus, & tetragous, facile enim, p liter a in transferri potuit, quare ex Vitr. & Tlinio monorom, & dirous, & tetrarous facile emendari potefl, unde diffluuij, quadrifluuij, foliftui, uel ut ait Tlinius duplicis, quadripartiti, & fimplicis urnarum curfus, nomina profetla funt: Eietlo igitur torulo cum medulla, (qua efl pars a cortice tertia) pars ima qua quadrifluuis diff aratur, optima efl ad opera inteftina, & uocaturfapinea. TSlifi forte uerumfit quod obferuatum eft . abietem primis amis crefcendo augere uenarum numerum, ita ut a fimplici ordine uenarum, quem primo anno offendit,alium tranfuerfum fuper eas fequenti anno facit,ita ad quartum annum uenarum ordines auget,ita ut hanc effe Vi truuijfententiamcrediderim. FndeTlin. lib.xvi.cap.42.Firmifiimaadtebium abies. Eadem ualuarum repagulis et ad quaq; libeat inteftina opera aptiffma flue Graco,fiue Campano,fime Siculo fabrica genere ffe Stabilis ramentorum crinibus pampinato femper orbe fe uoluens ad incitatos ruinarum raptus. Eadem & curribus maximefociabilis glutino in tantum ut findatur, anti, qua folida efl, & inferius , nauium malis antemnisquepropter leuitatemprafertur Mbies. Communio his pino, qua aut quadripartitos uenarum curfus bifidosque habeat, uel omnino fimplices ad fabrorum inteftina opera medulla feblilis optima, quadripartitis materijs, & mollior, quam catera: intellebius in cortice protinus peritis. Mbietis qua pars a terra fluit, enodis di, Mac que quam diximus ratione fluuiata decorticatur, atque ita fapinus uocatur fuperior pars nodofa» durior que fufterna.
  - Contra uero quercus terrenis principiorum {atietatibus abundans, parumque habens humoris, & aeris,& ignis, cum in terrenis operibus obruitur, infinitam habet seternitatem, ex eo quod cum tangitur humore,non habens foraminum raritates propter fpifsitatem,non poteft in corpore recipere liquo rem, fcd fugiens ab humore refiftit>& torquetur,& efficit, in quibus eft operibus ea rimofa.
  - Glandifora Quercus eft, altis innixa radicibus, magna ualde, & ramofa, natura eius frigida, & ficca, ut pote terrena, fed ficcior aliquanto, quod frigida, rebios habet meatus, ad lineam igitur fcisfihs, dolabilis quoque, & fub terra diu cum ffeterit, nigrefeit ualde. plura eius genera,de quibus Tlin. lib. xvi. Fortius lignum Quercus habet, & incorruptius inter glandifer cts,procerior tamen,&cr affor caudice.Tlinius autem inquit, uifam effe, & annofam quercum ui tempeftatis euerfam, & iugerum foli amplexam. Sed ne erret quijpiam Herm. in cor. notauit hac de quercu. Tlin. glandiferas arbores una uoce comprehendipoffe negat, latino fer-mone, quemadmodum Graco potefl Dryos, & antiqua uoce faronos, a qua faroniacus finus, & faron in .Arcadia nemus trans Ladonem fluuium. Quibufdam ut Theodoro GagaFpboris appellatione contineri poffe omnia ea genera uidentur, fani Gracis Dryos uocabulum etiam omne lignum fignificat, unde gerandryon pro ueteri, & ambufla quacumque arbore accipitur,quafi uetus ramale Terficus: ergo roboris quaterna genera, Quercus, T^obur, Aefculus, Cerrus, qua Gracisilhs reffondeant, Hemeridi,Megilopi, Haliphloe,Tlatiphyl-lo, ut fit Quercus Hemeris, Tlatiphyllos,afculus, Megilops Cerrus. Sed nunquid haliphloeos robur fignificet, compertum non habeo, Theophrastus certi Jlegriamidryn appellat, quam noftri ftobur interpretantur. <& infra. Carinas nauium quernas fubijcipracipiunt maxime triremibus: Mbieti, aut Tino larici meata ferruminari quercus nonpoteff, infociabili natura, quod hac ffiffa corpore fit, iUa textu raro. Quidam quatuor ju-pradiUis duas addidere flecies, fagum ,& ilicem; fed toto genere diftant, ut cognata potius, quam congeneres habenda fint.
  - Aescvlvs uero quod eft omnibus principijs temperata habet in sedificijs magnas utilitates, fed ea cum in humore collocatur, recipiens penitus per foramina liquorem, eiedo aere, & igni operatione humidse poteftatis uitiatur. i
  - Mefculus
- p.74 - vue 94/393
- - S E C V 2^ D V S. 7<j
  - Aefculus quoque glandifera efl qua quantum corpore eminet, tantum radice dependere dicitur, humo-ris impatiens.
  - Cerrvs, fuber, fagus,quod paruam habent mixtionem humoris & ignis, & terreni, aeris plurimum,peruia raritate humores penitus recipiendo celeriter marcefcunt.
  - Vitruuius tam belle connumerat arborum uires,ut iam tadeat me aliorum di61 a recenfere.fequitur ergo•
  - Popvlvs alba, & nigra, item falix, tilia, uitex , ignis & aeris habendo fatiatae atque humoris te-peratae, parum terreni habentes leuiori temperatura comparatae, egregiam habere uidenturin ufa rigiditatem; ergo cum non (int durae terreni mixtione, propter raritatem funt candidae, & in fcul-pturis commodam praeftant tractabilitatem. Alnus autem,quae proxima fluminum ripis procreatur,
  - 1 ° & minime materies utilis uidetur, habet in fe egregias rationes, etenim aere efl:, & igni plurimo temperata, non multum terreno, humore paulo. Jtaque quia non nimis habet in corpore humoris in paluftribus locis infra fundamenta aedificiorum palationibus crebre fixa recipiens infe ,quod minus habet in corpore liquoris, permanet immortalis ad aeternitatem, & fuftinet immania pondera ftru-Clurae,& fine uitijs conferuat. Ita quae non poteft extra terram paulum tempus durare, ea in humore obruta permanet ad diuturnitatem. Efl: autem maxime id confiderare Rauennae, quod ibi omnia opera, & publica,& priuata, fub fundamentis eius generis habent palos.ulmus uero,& fraxinus maximos habent humores minimumq; aeris, & ignis, terreni temperata mixtione comparatae; funt in operibus cum fabricantur lentae, & fub pondere propter humoris abundantiam, non habent rigorem, fed celeriter pandant, fimul autem uetuftate funt aridae faCtae, aut in agro pcrfeCtae, qui ineft in eis liquor ao flantibus, emoritur, fiuntq; duriores, & in coramifluris,& in coagmentationibus ab lentitudine firmas recipiunt catenationes
  - Topulus ideo di6la,quia radice abfeiffa multitudo uirgultorum tanquam renafeentispopuli emittitur, cre-fcit maxime in infulis Danubij. Topuli tria genera, alba,& nigra, & qua Libica appellatur, minima folia > & nigerrima,fungisq; enafeentibus laudatiffima. Miru, in primis (inquit Tlin.) id quodvlmo tiliaq; & olea* populo alba, &falicieuenit, circumaguntur enim folia earum pofl folflitium. Jqec alio argumento certius intelligitur fydus confeClum. Salicis plura funt genera, alia virgas fequacis ad uinUuras lentitia , alia pratenu.es uiminibus texendisfpeflabili fubtilitate. T\urfus alia firmiores corbibus, ac plurima agricolarum fupelle6lili: candidiores ablato cortice, leuiq; tr allatu mollioribus nafis,qmm ut e corio fiant,atque etid, fupinarum iu delitias cathedrarum aptiffima . Tertium locum ei in animatione ruris Cato attribuit, prio-3 0 remq; quam oliuetis, qudmq; frumento, aut pratis: nec quia defint alia urnula, fiquidem genifla, & populi, & ulmi, & fanguinei frutices, & betula, & arundo fijfa\ & arundinum folia, ut in Liguria, & uitis ipfa, recifisq; aculeis rubi alligant,& intorta corylus. Mirumq; contufnm lignum alicui maiores ad uincula effe uires. falici tamen pracipua dos. Finditur enim Croca rubens, candidior q; Amerina, fed paulo fragilior; ideoq;Jblido ligat nexu. Tilia marem hab et,& feminam, differunt in hac re omni modo, namq; & materies maris dura, ruffiorq;, ac nodofa, & odoratior. Cortex quoque craffior, ac detra6lus inflexibilis, inter corticem & lignum tenues tunicas multiplici membrana, e quibus uincula tilia uocantur: tenuiffimum corium phillira coronarum lemnifeis celebres antiquorumq, honore, materies teredinem non fentit proceritate per quam modica, uerum utilis.Vitex arbor efl, aHate &ftcco tempore folia,&flor es emittit ,Agnumcaflum uocant• quaniamfolia, fuccus, & flores caflitatem inducunt, exflccant enim & difflatus foluunt,nafcitnr ta-40 menhumidis locis. Alnus mira virtutis arbor,nota fexto,& feptimo climate, dum uiret, non adeofciffilis ut abies, exficcata magisfcinditur. expertum efl eius folia recentia per cubiculosjparfa pulices interficere.pinguis enim, & tenax humor pullulantibus ineflfolijs, cui pulices cum adharent, tanquam uifco capiuntur, intereunt. Vnde in aqua conferuatum eius lignum ad annos ducentos creditum efl . hinc ad palationes humi— dis in locis aptiffima efl. fuper quibus tnrrium, adificiorumq; fundamenta iacimt. Vnde Vitr. optime de ea loquitur . Vimorum genera quatuorffed Graci duo tantum nouere. montofam,quafit amplior,campeflrem,. quafruticofa. Italia Atinias uocat excelfiffimas, & ex his Siccanas illisprafert. quanon fint rigua. Alterum genus Gallicas, tertiumnoUrates, denfiore folio ,& ab eodem pediculo numero flore. At quartum fylueflre, inter quas A tinia non ferunt, hamariamitata nero uocatur vlmi femen, omnesq; e radicumplantis proueniunt, reliqua femineAenta, ideflflexibilis ell vlmus in opere, & facile pandat. Efl autem pandari tra-5« hem, quod incuruari, cedereq;ponderi, cuius contrariumpalma^faciunt, quippe qua non contra inferiora, fed in diuerfum remittendo fornicantur, ut A fimorum genus illud, quos Xenophon Cantheliosin hac ipfa mentione uocari tradit. Bjgoremfortifiimeferuat vlmus,ob id cardinibus, affamentisq;portarum utilifiima, quoniam minimi torquetur, permutanda tantum fic, ut cacumen ab inferiore fit cardineyradix fuperior.frq-. xinus arida lignum habet ualde folidum,unde fudes exeo armcipenetrant, & c ater a ligna tanquam ferru,-ex ipfopropter ea & lanceafiunt,fed cum materia caufa, ut inquit Tlin. reliquas arbores natura genuerit, copiofifiimam tamen fraxinum facit .-procera hac,ac teres pennata, & ipfa folia, multumq; Homeri praco-nio,^ Achillis hafta nob ilitata, materies efl ad plurima utilis.
  - Item carpinus, quod efl minima ignis, & terreni mixtione,aeris antem , & humoris fumma con-tinetur temperatura, non efl: fragilis, fed habet utilifsimam tra&abilitatem. Itaque Graeci quod exea <0 materia iuga iumentis comparant, quod apud cos iuga zyga uocitantur. item&eam zygiam appellat,
  - G 2 Tertium
- p.75 - vue 95/393
- - y6 L 1 B E JSL
  - Tertium acerisgenus carpinum nonnulli dixere.unde Tlin.tertiumgenus Zygiam rubentem fiffili ligno,ccr-tice liuido, & fcabro. Hoc alijproprij generis ejje malunt: & latini carpinum appellant.
  - Non minus eft admirandum dc cuprdfu, & pinu, quod ese habentes humoris abundantia,aequaq; caeterorum mixtionem propter humoris fatietatem in operibus folent eflfe panda: fed in uetuftatem fine uitijsconferuantur, quod is liquor,qui ineft penitus in corporibus earum habet amarum fapore, qui propter acritudinem non patitur penetrare cariem,neque eas beftiolas, qua: funt nocentes. ideoq; quas ex his generibus opera conftituuntur, permanent ad seternam diuturnitatem.
  - CupreJJm in meta modum afcendit: aduena: ex difficillime nafcentium fuit, ut de qua uerbofius fxpiusq; quam de omnibus alijsprodiderit Cato: natu morofa, fruffu fuperuacua, baccis torua, folio amara,odore uio-lenta, ac ne umbra quidem gratiofa,\ materie rara,ut pene fruticofi generis,Diti facra, & ideo funebri figno 1 ° ad domos poni folita, Herilis famina diu,fed met a aft>e£iu,qux in fkHigio ei conuoluta eH, grata,distinguendis pinorum ordinibus, facilem fe tonfili cultura prxbens, hiflorialespiffuras tenui folio breuiq;, & uirenti fuperueftiens . Contra mas Jpargit extra fe ramos, deputaturq; & accipit vitem :vterquefexus in perticas, afferesq; admittitur amputatione ramorum, qui tertio decimo anno fingulis denarijs uenirent, proinde filiarum dotem plantaria ueteres appellauerunt. in Aenaria fuccifa regerminat: in Creta quocunque loco quis mouerit folum,nifi feratur alia, hac fpontegignitur in idais, albifque montibus etiam non appellato eo profi-lit,ibiq;fummisiugis, ubiniuesnunquamabfuntplurima . \Alibinonnifi in teporeprouenit, magno altricis faHidio, ac labore . Tinus caditur vere, ubi cortex tantum detrahendus eft ad operum rotunda, nam ad quadrata, ubi geminatio defierit, & fi validior quaratur, etiam ubi frudum excoxerit,expinu nauigiorum rotunda fiunt, & onerarijs carina, quanquam nec ex quercu negligunt, fed illa triremibus idonea magis eft. 1 ° Differt a pinu picea, quod pinguior,ac tenuior folio eft,quodq; minus alta,minnsq; reda, quampinus affurgat, pratereaconum minorem, & magis algentem. TSfiicleos quoque refina perfufos obtinet. Vtrique folium capillamenti modopratenui ac breui feta villofum, craffiore duraq; ceu cuprejfus materies candida, & abieti fimilior. Tinus uftis radicibus non repullulat,picearepuUulat. Ticea nauigifs expetita in Cypro praftantior etiam quampinus. Eadem & ad fabricas exteras malleos grandiores fcandulas, cupas & ad alia fecamenta Utilis; celerius tamen, quam abies corrumpitur,fed ex omnibus refinam ferentibus fcandulas e pino firmiffi-mas effeconHat. ex exteris faciles omnino,fed imbecilles. TinaHer nihil aliud eft, quetm pinus fylueftris mira altitudine, & a medio ramofa. Tinus faminam habet,quam Grxci uocant Aegida mellei coloris, pidoru tabellis immortalem, mUisqffiffilem rimis, proximum medulla Cor pinus a Theoph.nominatum,qua in abiete luffon appellatur, TbeophraHopinus, & larix idem cenfetur. 3°
  - Item cedrus, & iuniperus eafdem habent uirtutes,& utilitates, fed quemadmodum ex cupreflu,
  - & pinu refina, fic ex cedro oleum, quod cedrium dicitur , nafcitur, quo reliquas res cum funt nnftce ( uti etiam libri) a tineis, & a carie non laeduntur. Arboris autem eius folia funt fimilia cupreffesefoliatura, materies uena dired:a. Ephefi in sede fimulachrum Dianae,& etiam lacunaria ex ea,& ibi, & in caeteris nobilibus fanis propter aeternitatem funt fa&a.Nafcuritur autem hae arbores maxime Cretae,&: Aphricae,& nonnullis Syriae regionibus.
  - Tliniusnotasiuniperi,cedriq; confundit,&ut Hermolaus in Cor. fortajfe uerius, quam priores, cedrifum tna genera duo facit maius, & minus: maioris iterum duo. qux flor et, frudum non fert,qux fiudifera eft,non floret, & in ea antecedentem frudum occupat nouus. E cedrofimulachra Dijs prxeipui, ficut in cupreffo, loto, buxo, atque etiamnum oleaginis radicibus minora, optimanauigijs Syrix, Thenicixq;. K(am Syriaex m 4° montibus natx tanta crafiitudo fertur,ut homines terni caudicem ampledi nequeant. Cedria uero modo cedri ftx, modo cedri refina uocatur. E cedro magna, qux cedreldte dicitur, nihilq; * aliud eH,fi proprie loquendum fit, quam cruda cedri lachrima: Cedrium uero fuccus cedri eft, c teda eius concifafumis,quiprimus aqux modo fliixerit in canali; Ts(am fequens liquor pix iam non cedrium eH: Sed confundunt authores,nuncpro refina nunc pro fudore tedarum, nunc pro pice cedriam, & cedrium uocantes, interim pro oleo cedrino, quod cedrolxum ex malis cedri, ( ut ait Tlin.) appellant. omnibus enim ijs,quanquam diuerfis, eadem tamen natura ineft. Columella cedrinum liquorem uocauit: libri cedrio inundia tineis, & carie umdicantur. Damnat ufumTlin. propterttneipitem eius proprietatem,uiuentia perimendi, perempta cuftodiendi. Cuius tamen ratio prxclare Galeno redditur, quia tametfi adurat,ita ut ordine quarto calfacientium,cenferi meruerit,inter omnia tamen erodentia medicamenta, qux Grxci feptica & feptas cognominant,infirmiffimvm effe conflet;pro- 5 q inde uiuentibus appofitum uitali calore adiunffo, fumituires, & quafi accenditur, atque ita iugulat, fed de-fun£lis additum putredinem tantum, & vitiofos humores exterit, & abfumit, quibus detraHis incorrupta feritantur. Galenus, & TaUlus non cedriam, fed cedream uocabunt. lunipero eadem virtus qux cedro.
  - . Larix uero qui non eft notus, nifi his municipibus, qui funt circa ripam fluniinis Padi, &'littora maris Adriatici, non folumob fuCci uehementi amaritate ab carie,aut a tinea non nocetur, fed etiam flammam ab igni non recipit, nec ipfepoteft per fe ardere,nifi(utifaxumin fornace ad calcem coquendam ) alijs lignis uratur : nec tamen tunc flammam recipit,nec carbonem remittit,fed longo fpa-tio tarde comburitur, quod eft,minima ignis, & aeris e principi js temperatura. Humore, autem ,& terreno eft materiaTpifce folidata,& non haben* fpatia foraminum, qua pofsit ignis penetrare, reij- 6o .. . citq;
- p.76 - vue 96/393
- - 5 E C V ^ D y Si 77
  - citq; eiusuim, ncc patitur abeo (ibi cito noceri,propterqj pondus 'ab' aqua non'fuftinetur,fedcum portatur aut innaiiibus, aut fupra abiegnas rates collocatur. , •
  - Tinus Theophraft. larix efi, ut notauit Hermolaus, Tlmius quirito generi fitus idem, eadem facies larix uocatur, materia prallantior longe, incorrupta vis, humori contumax, rubens\praterea & odore acrior, plufculum huic erumpit liquoris, melleo colore atque lentiore, nunquam durafcehtis,laricis morbus efi, ut te-da fiat, larix nec ardet, nec carbonem facit, nec alio modo ignis ui confumitur, quam lapides: larix item nflis radicibus non repullulat,hac lib.i 6.cap. 11 .fedeap. 40. eiufdem libri,larix inquit fanorum habet, qud Graci vocant.Aegida, mellei coloris, inuentum efi pillorum tabellis immortale,nullisq;fci(fili rimis. cap*
  - JQ 41. Ampliffima arbor ad hoc anialiimatur poma uifa, quam propter miraculum Tiberius Cafar in eodem Tonte naumachiario expofuerat adueffam cum reliqua materm durauitq; ad peronis Trincipis amphitheatrum. Fuit autetn trabs i larice longa pedes centum & viginti bipedali crafiitudine aqualis, quo intelligeba tur uix credibilis reliqua altitudo fhfligium ad cacumen aflimantibus. Quod vero Vitru.de larice dicat eam non concipere ab igni flammas, mirum efi, nam aut nos laricem non habemus, aut certe contra experientia: loquutus efi. Arborem enim, quam nos laricem uocamus ardere maxime cernimus, nifi forte illud fit totum fiipitem cum cortice, ut aliqui dicunt fe obferuaffe craffiorifuiparte, difficillime igni confimi , fed diffetlum» & inparuaspartes incifum ardere, fed durum eU Vitr. non credere, qui etiam experimento comprobat,quod dixit,&illud quoque obferuatum efi flammas rcijcere multas arbores,&quafi dedignari, ut ait Thilander* notat Hermo .tam arborem, quam refinam laricem uocari. *
  - Ea autem materies quemadmodum fit inuenta, eft caufa cognofcere. Diuus Caefarcum exercitu' 40 habuiffet circa Alpes, imperauiffetq; municipijs praeftare commeatus,ibiq; effet caftellum munitum; quod uocabatur larignum, tunc qui in eo fuerunt naturali munitione confifi noluerunt imperio pa-4 rere; itaque Imperator copias iufsit admoueri. Erat autem ante eius caftelli portam turris ex hae ittateria, alternis trabibus tranfuerfisr,uti pyra inter fe compofita alte, ut poffet de fummo fudibus, & lapidibus accedentes repellere. Tunc uero cum animaduerfum eft alia eos tela, praeter fudes non ha* bere, neque poffe longius a murq propter pondus iaqulari, imperatum eft fafciculosex uirgis alligatos, & faces ardentes ad eam munitionem accedentesmittete. Itaque celeriter milites congefleranu poftquam flamma circa illam materiem uirgas cQmprehcndiffct, ad coelum fublata, effecit opinione, uti uideretur iam tota moles concidiffe. Cum autem ea per (e extin<fta effet, & requieta, turrisq* in-c ta<ftaapparuiffet,admirans Caffar iufsit extra telorum mifsionem eos circumuallari,itaque.timore t:oa<fti,oppidani cumfe dedidiffent, quxfitum,unde effentea ligna,qua* ab igni nonlarderentunturic ei demonftrauerunt eas arbores, quarum in his locis maxima* funt copia*,& ideo id caftellum larignum» item materies larigna eft appellata. Ha*c autem per Padum Rauennam deportatur, in Coloniam ta-neftri,Pifauri, Anconae, reliquisq;,quar funt in ea regione municipijs prabetur , cuius materiei fi effet facultas apportationibus ad urbem maximebaberentur in'azdificijs utilitates, & fi non in omnibus certe tabulae in fubgrundijs, circum infulas fi effent ex ea collocatae,ab traie&ionibus incendioru aedificia periculo liberarentur, quod eae nec flammam, nec carbonem poffunt recipere,nec facere perfe. Sunt autem hae arboresfolijs fimilibuspini, materies earum prolixa, traftabilis ad inteftinum opus, non minus quam fapinea, habetq; refinam liquida mellis attici colore, quae etiam medetur phthificis.
  - Atque hacfatis de larice diffa fint, cuius maximus ell ufusVenetijs. Haffenus autem Fitru.de materia
  - 4° loquutus eft, ea fcilicet cuius pracipuus ufits in adificijs. Reliquam minutis operibus aptam pratennifit ,fud cuique artificio relinquendo, ut pralum e fapino atra potifiimum fieri, funes ualidos e palma folijs ,fuluam cornum in uenabulismtere incifuris nodatam,arculas ex cupreffu concinne effici, & alia huiufmodi cernimus, quia & ex calidis igniaria fieri probamus. De fingulis explorat orum hoc ufits in cafiris, pafiorumq; reperit, quoniam ad excutiendum ignem non fcmper lapidis occafio efi. Teritur igitur lignum ligno,>ignemq; concipit attritu, accipienti materia aridi fomitis fungi, uel foliorum facillime conceptum ,fed nihil ederapraftantius qua teratur lauro, laurumq; terat, probatur, & uitis fylueflris alia, quam labrufea, & ipfa edera modo arborem fcandens. Frigidifiima quaque aquatica, lentifiima autem, & ideo fcutis faciendis aptiffima, quorum plaga contrahit fe protinus, clauditqfiuum uulnus, & ob id contumacius tranfmittit ferrum, in quo funt genere fici, ut falix, tilia, betulla,fambucus, populus utraque. leuifiima ex hisficuti & falix, ideoq; utilifiima.
  - 5 o Omnes autem etiam ad cillas quacunque flexibili crate confiant, Habent & candorem, rigoremq;, & in fculpturis facilitatem. E cortice tilia fceminarum & cuna fiunt, atque ipfa nauium longarum afferes, & aY-cula,menfurarumq; nonnulla gener a i ligno. "Nunc colligit ea de quibus dixit.
  - De lingulis generibus, quibus proprietatibus natura rerum uidean tur efle compara tae,quibusq; procreantur rationibus expofui. Infequituranimaduerfio, quid ita, quod quae in urbe fupernas dicitur abies, deterior eft, quamque infernas, qua: egregios in asdificijsad diuturnitatem praeftatulus, & de his rebus, quemadmodum uideantur e loc&rura proprietatibus habere uitia,autuirtutes, uti fint confiderantibus apertiora exponam.
  - Situs plantarum maxime confiderandus efi, nam in arboribus (dicit) Tlin. anmaduertunt. & ahjs Aqui Ionia partes robuliioresfunt in totum,deteriores ex humidis opacisqffiifiioresex apricis habentur.
  - €0
- p.77 - vue 97/393
- - 78
  - l 1 B E ^
  - De abiete Jupernate, & tnfernate cum aApenini defert-ptione. Cap. X
  - Ont i s Apcnini primae radices ab Tyrrheno mariin Alpes.,&in extremas Hetruria* regiones oriuntur, eius uero montis iugum fe circumagens,& media curuatura prop£ tangens oras maris Adriatici, pertingit circuitionibus contra fretum. Itaque citerior eius curuatura, quae uergit ad Hetruriae, Campaniaeq; regiones, apricis eft poteftatibus.* namq; impetus habet perpetuos a Solis curfu, ulterior autem, quae eft proclinata ad fuperumrmare, feptentrionali regioni fubie&a, continetur umbrofis, & opacis perpetuitatibus.itaque quae in ea parte nafcuntur arboreshumida poteftate nutritae, non folumipfae augentur amplifsimis magnitudinibus, fedearum quoque uenae humoris copia repletae turgentes liquoris abundantia faturantur. Curri autemexcifae,& dolatae uitalem poteftatem amiferint,uenarum rigorem permutantes ficcefcendo, propter raritatem fiunt inanes, & euanidae, ideoq; in aedificijs non poliunt habere diuturnitatem.Qug autem ad Solis curfumfped:antibus locis procreantur,nonhabentes interueniorum raritates ficcita-tibus exuftae folidantur, quia fol non modo ex terra lambendo, fed etiam ex arboribus educit humores. Itaque quae fqnt in apricis regionibus fpilsis penaruifi crebitatibus folidatae, non habentes ex humore raritatem, cum in materiam perdolantur, reddpnt magnas utilitates ad uetuftatem. Ideo infernates, quas:ex apricis locis apportantur,meliores funt,quam quae ab opacis de fupernatibus aduehuntur.
  - Supernates afuperiori, infernates ab inferiori jnari dicuntur arbores. ^Aprica loca funt,qute Soli expo-mntur. Reliqua facilia.
  - Qyantvm animo confiderare potui de copijs,quaj funtneceflaria? in aedificiorum comparationibus, & quibus temperaturis a rerum natura principiorum habere uideantur mixtionem, quasq; infunt in fingulis generibus uirtutes, & uitia,uti non fint ignota aedificantibus expofui. Itaque qui potuerint eorum praeceptorum fequi prajfcriptiones,erunt prudentiores, fingulorumq; generum ufum eligere poterunt in operibus. Ergo quoniam de apparationibus eft explicatum, in caeteris uoluminibus de ipfis aedificijs exponetur,& primum de Deorum immortalium aedibus lafcris,& de earum fymme-trijs,& proportionibus (uti ordo poftulat) in fequemi perferibam.
  - io
  - 19
  - 3®
  - Finis fecundi Libri.
- p.78 - vue 98/393
- - M- V I T RVVII DE
  - ARCH1TKCTVRA
  - LIB E R. TERTIVS.
  - ro
  - Elphi c vs Apollo, Socratem omnium faplentifsimum. Tres efle^trchitetturd partes oftenfum eflfupra, inter quas pracipuum locum tenebat adificatio,cuius una ratio publicis, altera priuatis operibus accommodari diffum eft. Tublicorum operum diftribu-tiones tripartitas eJfedeclarauimus,Defenfionis, Religionis, & Opportunitatis. Jibfolu-ta efl ea, qua defenfionem feftabat; fuperfunt reliqua, ac ea primum, qua religioni dicata esi, in qua tantum pra cateris rebus praflare debet jlrchitettiuis, ingenium, natura> induflria,&folertia, quantum res diuina humanis.Vbi erum quafo cOmmenfus, ordinatio, decor, eurythmia, difliibutio idijpofitio magis feftabitur,quam in facris adibus vbi manus, ubi mentem nobilius exercebimus,quam in numinum cultu? in quare animum diuinitatis participem fatigare melius erit, quam in diui-20 nis rebus ? Egregium fani munus aggredimur, quod ( ut omnibus datum eft perfequi) ita projpiciendum efl, quam retle Vitruuius optarit hominum pettora feneflrata ejfe,ut intus quicquid effet boni, velmali foris con Jpiceretur. Cederet enim uirtuti, & fcientiafortuna,&gratia, petulantia modeflia. Cederet ueritati affen-tatio. Arbitror ego fuauem, & uerumjLrcbiteftur&guflumVitruuium habuiffe, cum hac diceret. T^am miro ardere defiderio uidetur, ut uirtutis pulchritudo oculis cerneretur. Quare accedebat Socratis fententia, viri vel Apollinis teftimonio fapietitijjimi, qui occultos animi fenfus per\pe£lus uideri poffe optabat. Caterum vbferkatione dignumputo, quodfingulis uoluminibus prapofita prooemia fint a Vxtruuio; nam cum prooe-ynjsfspe magis animum adhibeamus ( recentes enim, nec fatigati expeftamus quid proponendumfit) memoranda, e-r obferuanda maxime in prooemijspracepta traduntur.quod & infuperioribusprodiximus aduerten* dum. Optat igitur Vitruuius, poflquam aliud natura placuit, monetq;, vt curemus, ftudeamusq; artis pra-‘30 ftantia,quod occultum efl in nobis palam educere. Jlrtis igitur uis in ratione pofita eft. ratio in re, qua fi* gnificat,qua item ratiocinatio, forma, habitusq; nominatur. Vniuerfa uero jlrchitefturaforma fex iUisre+ tus conflat, de quibus primo libro cdp. 5. dijferuimus, quod fi quis melius intro f icere cupiat ,~quaratq; di* lucidius,& expeditius ea a nobis tradi,is primum fe aprocemio expediat, dein mecirni ueritatem ftudiofeper* quirat, legat q; qua fummis laboribus, & cogitationibus comparam, quod fi inijs fe fe iuuari fentiat,qua fummopere conquirenda funt, Deo primum gratias agat, mbx principijs meis innixus quarat ulteriorem pro-feftum, ex paruis enim,paucisq; magna,&multa confequifacile cognofcet,
  - Trooemiunu.
  - 4° Elphi cvs Apollo Socratem omnium fapientifsimum Pythia* refponfis eft profeflus.
  - Isautem memoratur prudenter, docfcifsimeq; dixifTe,oportuifle hominum pcdora fe-neftrata, & aperta effecti non occultos haberent fenfus,fed patentes adconfiderandum.
  - _____Vtinam uero rerum natura fententiam eius fecuta , explicata, & apparentia ea conftituif*
  - fet.fi enim ita fuiffct, non folum laudes, aut uitia animorum ad manum afpicerentur, fed etiam difci-plinarum fcientise fub oculorum confideratione fubie&a:, non incertis iudicijs probarentur, fed & do & fcientibus authoritas egregia,& ftabi.lis adderetur. Igitur quoniam ha:c non ita,fed uti natura rerum uoluit, funt conftituta, non efficitur, ut pofsint homines obfcuratis fub pedoribus inge-njjs.,fcientiasartificiorumpenituslatentes,quemadmpdum fint,iudicare. Ipfiautem artifices.etiam fi polliceantur fuam prudentiam, fi non pecunia fint copiofi,feu uetuftate officinarum habuerint no-5° titiam, aut etiam gratia , & forenfi eloquentia non fuerint praediti,pro induftria: ftudiorum authori-tates non poffunt habere, ut eis, quod profi rentur fcire, id credatur. Maxime autem id animaduerte-Je poflumus ab antiquisflatuariis, & pidoribus, quod ex his, qui dignitatis notas,& commendatio-nis gratiam habuerunt, asterna memoria ad pofteritatem funt permanentes, uti Myron , Polycletus, Phydias, Lyfippus, cajteriq;, qui nobilitatem ex arte funt confecuti. Namq; ut duitatibus magnis, aut Regibus, aut ciuibus nobilibus opera fecerunt, ita id funt adepti. Atqui non minore ftudio,& ingenio,folertiaq; fuerunt, ignobilibus,& humili fortuna ciuibus non minus egregie perfe&a fecefut ,opera, nullam memoriam funt affecuti , quod hi non ab induftria, neque artis folertia, fed a felicitate fuerunt deferti,ut Hellas Athenienfis > Chion Corinthius,Myagms Phocaeus, Pharax Ephefius,Bc-dasByzantius,etiamq,-ali/ plures . Non minus item pi<ftores,ut Ariftomenes Thafius, Polycles £0 Atramitenus, Nicomachus, oeteriq,- quosneque induftria,neque artis Rudium, neque folertia defe*
  - citifed
- p.79 - vue 99/393
- - 8 o l I B E %
  - cit, fed aut rei familiaris exiguitas, aut imbecillitas fortunae, ieu in ambitione cdfationis contrariorum fuperatio, obftitit eorum dignitati. Nec tamen eft admirandum fi propter ignorantiam artis uirtutes obfcurantur, fed maxime indignandum, cum etiam faepe blandiatur gratia conuiuiorum a ue ris iudicijs, ad falfam probationem . Ergo ( uti Socrati placuit) ita fenfus, & fententiae, fcientiscq;, difciplinis aud.e, perfpicuap, perlucidas fuiflent, non gnftiajjKqueanibitio.ualeret, fed fi qui ueris, certisq; laboribus dodrinarum perucniflent ad fcientiam fummam, eis ultro opera traderentur. Quoniam autem ea non funt illuftria, neque apparentia in afpeftu, ut putamus oportuifle,& animaduerto potins indodos/quam dodos gratia fupcrare, non eflfe certandum iudicans: cum indodis ambitione, potius his praeceptis editis oftendam noftrae fcicntiae uirtutem . Itaque Imperator in primo uolumi- iq ne tibi de arte,& quas jiabeat ea uirtutes, quibusq; difciplinis oporteat effe audum Architectum ex-pofui,& fubieci caufas, quid ita earum.oporteat eum efle peritum, rationesq; fummse Architedurae partitione diftribui, finitionibusq; terminaui. Deinde, quod erat primum, & neceflarium, de incenibus, quemadmodum eligantutloci falubres, ratiocinationibus explicui. Ventiq; qui fint, & ex quibus regionibus finguli fpirent deformationibus grammicis oflendi, platearumq; & uicorum uti emen-dAtae fiant dift ributiones in moenibus docui,& ita finitionem primo uolumine conftitui. Item in fecundo de materia, quas habeat in operibus utilitates, & quibus'uirtutibus enatura rerum efl: comparata , peregi. Nunc in tertio de deorum immortalium aedibus facris dicam, & uti Oporteat per-fcriptas efle exponam. '
  - In prooemio laudatur Socratis fententia cupientis hominum pectora effe feneflrata, ut uirtutes, & uitia, j,q 'fcientia, & ignorantia cerni poffent .Vituperantur indotli, & ambitiofi. Monentur q; qui fabricare uolunt, iit ad fcientiam, & opera, non ad gratiam, ac adulationem artificum injpiciant.; & Mrchitetti, ut curent fe fe uirtutibus, e*r fcientijs ornare, neque certent cum indoffis ambitione. Colligit qua primo,&fecundo libro abfoluit, docetq; de quibus in fcquentibus efl agendum. Omnia funt facillima.
  - JDe f aerarum eAedium compofitione, CS3 fymmetrijs, ©*corporis humani menfura. Cap. /.
  - Ed iVMcompofitio conflat ex fymmetria, cuius rationem diligentifsime Arehitedi te* .JP nere debent.
  - Tantaeflproportionum uis, tantanecefiitas, tanta demum eius in rebu>s utilitas, ut nemo auribus, oculis, fenfibus cateris, ac menti denique ipfi, aliquid uoluptatis, & oblettationis afferre poffit, nifi quod ad obleblandum proponit,conuenientia, & ratione quadam, comparationefi conflet» qua latenterfefe in fenfus noftros infinuet. Ecce tibi quam fuauiterfom, modulationesfi ad animum per aures Hiabuntur, cum infer fonos interualla,& tempora ratione dislmCia producuntur, quin, & animalia quo* que prater homines modulorum fuauitdie mulcentur. Quid fapores, odores ad palatum, & adnarsspertinentes efficerent, nifi temperata eorum uis dul cium, & acrium moderatione permixta, ad eos fenfus perueni-rent? Taftio mollium, & dele filantium rerumproportione confiat .Tfullum praterea humanum imentum, nullum efl opus, quod admiratione nonprofeqmmur,cu proportiones rei propofita in fe contineat.Quid in medi 40 lamentis utilius, efficacias excogitaripotefl, quam fimpliciu rerum ratione numeris, & ponderibus moderata permixtio? Quid de numeris mutua comparatione codatis dicendum? mira propemodum, ac diurna eorum uis efl, cum nihil amplius in hac uniuerfitate , quam mundum uocamus, nil fit admirabilius, quam 7iumerorum,ponderumiac mefurarum,ex quibus partes eius conflare cernimus proportione tcpcrata,cofenfio.
  - \An non ignotas penitus rerum rationes, fupputando inuefligamus, reperimus, cognofcimus ? Tempora infernalia, motiones, uires, artificia, fermonem,naturam, fcientiam, humana denique, & diurna omnia orta,alita, aufita,perfefilafi ratione difiernimus ? quodut uerum esi, ita longiori indufitionenon oportet probari,cum uel Vitfuuianum teflimimonium fatis id efficere putem. Vitrmio igitur accedentes dicemus. Quod, qui ratione in Medificijs uti uelif, (quis autem efl, qui non uelit ?Jneceffe eft,ut naturam, & uim proportionum agno fcat, diflinfile earum gener a percenfeat, ufum, effefhtmq; perpendat, acprobd perfpiciat, qua cuique adifica- £0 tioni tatio, proportioq; conueniat,funt enim proportiones quadam, qua oculisfeueritatem quandam obtjciunt, - -nonnulla iucmditatem, alia autboritatem, aliaffilendorem, & hilaritatem, alia demum cum magnificentia iit eunda, cum iucunditate amplitudinem faciunt. Cum hac igitur a nobis diligenter, ac fubtiliter animaduerfd, obferuataj; fuerint, non modo antiquorum operum iudices,fed nouorum inuentores ,fine temeritatis fufpitio-ne effepoterimus. 'Proportionis uocabulo communiori fignificatione accepto conuenientia qualibet, & re-Yumfimilitudo notari folet. unde non in magnitudine folum, ac in numeris, fed etiam in ui, & natura, qualitate(f;, caterisq; fimmis rerum generibus ponifolet. 1S(ps ad rem noflram ffefiantes de ea tantum fignificatione dicemus, qua proportio in quantitate proprie effe dignofeitur, nonquodea quantitas ulla fit, fed quia itaitt quantitate ineffe debet ,ut fua cuique rei proprietates, & affeftiones infunt. Quantitatis duplex efl genus', continens alterum, diferetum alterum. Sub continenti, linea jfuperficies, corpus, motio, tempus collocantur.
  - Sub difereto, numerus, ^ oratio» -<& reljquabuiufmodi, quorum partes nullo communi termino iunguntur.
  - -i; •• •- ytriufque
- p.80 - vue 100/393
- - T E ^ T 1 V S. 8z
  - Vtriufque generisproprium efi,ut fecundum collationem, comparationemq; res aquales* uel inoquales'mutuo dicantur, nam res omnis alteri comparata uel aqualis illi cjfe cernitur, uel inaquatis, nam uel tanta esi,quanta efi aha, uel maior, uel minor. Troportio igitur efi ex earum numero, qua per fe nec fmt, nec intelliguntur, fed id, quod funt ad aliud referuntur. & ex proportionibus alia inter res aquales, alia inter inaquales cadent. Vnde proportio eB determinata rerum duarum, qua fub eodem genere continentur,habitudo. Determinata inquam non ad nos relata, neque in fe certa, fed huiufmodi, ut alia ejfe non poflit. Sub eodem autem genere, quia nemo tineam maiorem, uel minorem , uel aquqlemjuperficiei dixerit, fed alteri linea, nec fuperfieiem corpori, fed alteri plano comparabit, cum ergo proportio in quantitate fit, duplexq;fit quantitatis genus ( ut di-x o xi) certe tam *n menfuris, quam in numeris, ac etiam in his rebus, qua ex menfuris, numeris componuntur, inuenietur,Qm igitur ad menfur as proportio pertinet, Geometrarum propria efi; qua ad numeros,eorum qui numerandifcientiam profitentur; qua ad utrumque genus Muficis accommodatur, harmonicaq; nuncupatur . lips modo de fimplicibus illis dicemus, fed libro quinto de permixta iUa ex utnfque generibus, cum de mufica ratione tranabimus copiofe differemus. Magnitudines& numeri inter fe comparati, aut pares , aquaksq; funt, aut fe fe mutuo fucc edunt. Tares, aqualesq; intelligo, cum nihil amplius unifit, quam alteri. hnpares,& fefe occedentes, cum quid maius, aut minus in eis effe dignofeitur. Mequalium,parinmq; nullum aliudgenus efi, nam cum res inter fe aquabili ratione conferuntur, unius forma comparatio inter eas cadit. Inaqualium plura funt genera, ac totidem, quot res una altera maior effe poteB. maiorem intelligo continere minorem integram, uel amplius aliquid. Inaqualiiatis igitur proportio, aut fimplex eB, aut compofita.fim plex eB,cum quod maius eB, minus continet uel una, uel pluribus uicibus .fi pluribus uicibus ita ,utex inte-z ° gro nihil fuperfit, tunc proportio ea conficitur, qua multiplex nominatur. Ita quatuor continet duo bis. Sex continet duo ter.Offo duo quater..&nihil amplius.fi una uice quod plus efi continet minus,uel una mfuper pra-ter integram partem eius continet,uel plures .fi unam,uel ilLa eB dimidium, uel tertia pars, uel quarta, & ita in infinitum. Mtquehacproportio fuperparticularis nominatur. fefquialtera fi dimidium, fefquitertia, fi ter-tiam partem, fefquiquarta fi quartam continet,& ita in infinitum. Si vero maius continet minus integre, & aliquas eim partes, tunc fuperpartiens nominatur illarum comparatio .aliquas autem partes intelligo, non ut aiunt numerantes, fed exiliis conflantes .T? ars enim numerans dicitur ea, qua integram rem certis uicibus defumpta confiituit. Cuiufmodi duo pars eBnumerans fenarium, nam ter duo conftituunt fex. quatuoritem » numerat. 12. nam ter quatuor duodecim efficiunt. huiufmodi partes quotas etiam appellare folent.fuper-partiens igitur ratio efi quotiens maius, minus femel continet, & partem ipfius minoris non quotam, & nu-3 01 merantem, fed ex illis quotis, & numerantibus prouenientem. fic quinque continet tres femel, & dum eius partes, unde appellatur proportio bipartiens tertias,feptem continet quatuor, & tres quartas, & appellatur proportio tripartiens quartas, & nouem continet quinque, quatuor eius quintas, & appellatur proportio
  - quadripartiens quintas, atque ita in infinitum. Simplices igitur comparationes ha funt, multiplex,fupraparti-mlans,fuprapartiens. Compofito autem vim,& naturam fimpticium tenent, nam vel multiplex efi, & fupraparticularis, vel multiplex, & fuprapartiens. quatenus multiplex maius continebit rem integram pluribus uicibus; quatenus fupraparticularis, continebit amplius, aliquam eius partem, quotam fcilicet, & numerantem ; quatenus fupraparticularis continebit,amplius partem non quotam, & numerantem, fed ex quo-tis,& numerantibus prouenientem. multiplexfupraparticularis efi inter decem, & quatuor,nam decem continet quatuor bis, unde multiplicis nomen fortitur, & dimidium, vnd e fefquialtera nuncupatur, quare du-4° plex fefquialtera dicetur. multiplex fuprapartiens eB inter offu,& tria,nam offo continet tria bis, unde multiplicis rati 0 riafcitur, & duo, unde fuprapartiens nominatur,atque ita ititer offo & tria erit proportio dupla bipartiens tertias. Oriuntur autem proportiones e numeris certoquodam ordine diffofitis , & collocatis;, ac primum fupraparticulares rationes ita fient. Difpone a ternario numeros fefe ut natur a fert, confequent es.atque eo in primo, <& fuperiori ordine collocabis, fubfcribes. eofdem a. binario natura fe corifequentes quemadmodum uides .
  - 3,' 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 11. hi funt numeri a quibus incipit comparatio.
  - 2. 3. 4. 5. 6. , 7. 8. 9. to. it. hi funt numeri in quos definit comparatio, & ad
  - quos fuperiores fe habent in fupraparticulari proportione, nam. 3. ad. 2. eB fefquialtera. 4, ad. 3, fefquitertia. 5. ad. 4. fefquiquarta, & ita in infinitum . Superpartiens oritur imparibus numeris fuafe-
  - $0 riefuprapofitis, modo a quinario incipias , & a numeris naturali ordine, fi confequentibus a ternario, in hunc modum.
  - 5. 7. 9. 11. 13. 15. 17. 19. 21. numeri a quibus incipit comparatio.
  - 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ii. numeri in quos definit comparatio.atque ita. f,
  - ad 3. bipartietis tertias. 7. ad 4. tripartiens quartas. 9. ad. 5, quadripartiens quintas,&fic de fingulis. quod fifuperior em imparium numerorum ordinem a quinario orfus adferibes, inferius autem a binario naturali ordine procedentes numeros fubfcribes, differentias multiplicis fupraparticularis ,fub ratione dupla,contentas conficies.
  - 5> 7. 9- 11. i-3-" 15- 17. i9. *i. . .
  - 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 16. Siafeptenario incaperis per impares procedendo,
  - Co & eandem in inferiori ferie ratione tripla conBitues. ‘ 7 9
- p.81 - vue 101/393
- - L 1 B E
  - $z
  - 7 9 ii i? 15 17 19 *i
  - 234 5 6 7 8 9. ^Atque ita fuhfequentes rationes additione conficies. Sed difcri-
  - mina fupevpartientis multiplicis rationis fub ratione dupla efficies,fi a b oBonarioper tres unitates difcedenies numeros ordinatim fuprapones , & a ternario feriem natura feruaueris in inferiori loco, hoc modo,
  - 8 11 14 17 20 23 26 29
  - 34 5 6 7 8 9 10. quodfi multiplicemfub ratione tripla,acfuprapartiente na-
  - fci videre cupis, fubfcribe feriem numerorum ab undecim,fefe quatuor unitatibus excedentium,&naturalem ordinem a ternario fubfcribe, hoc modo.
  - 11 15 19 23 27 31 35 39
  - 3 4 5 6 7 8 9 10. Mque hac fatis pro exemplofint pofita, Catera per quam 10
  - facilia fludiofis effepoffunt,&quia comparationum termini immutarripofiunt, ita ut a minori incipere, & in maius terminare pofiumus:ideo non ignorandum eandem efie compar ationemmutatis terminis, eo folo di-fcrimine, ut fi comparamus quod maius efi, ad minus, ut 4. ad. 2. tunc utimur ea particula,fiupra. ut cum dicimus fupraparticularis.fuprapartiens. cum uero comparamus quod minus efi admaius, ut 2. ad 4. tunc utimur ea particula, fub. atque in fubmultiplicem, fubparticularem,fubpartientem nominamus. Totidem igitur differ entia, formaq; comparationum inueniuntur, cum minus ad maius comparabitur, quod funt es, quibus maius minori confertur. CMerum utfciamus & uno obtutu cernamus a quibus numeris proportiones nomina fua fortiantur, hanc regulam obferuabimus . Erit enim hoc utile in adificvjsjcaterisq; rebus arte,&ratione perfeBis, ad dignofcendum qua nam proportio maior, qua minor, qua amplior, quaue firiBior habeatur, magni enim refert, qua quis utatur proportione. Cum alia ades magnifica,alia priuatom 2 0 domus,alia templa proportione perficiantur. Quare hoc diligentijfime obferuandum ^irchiteBis cenfemus. Denominatio proportionum partitione dignofcitur. Tartitio efi experientia quadam, qua fcitur , quot uicibus numerus minor, in maiori infit, & quid inde fiuperfit. ex partitione igitur,&reliquo nomen proportio quaq; fuum capit, Verbi gratia. Quaro qua nam proportio fit inter oBo,\& quatuor, flatimpartior ocio per quatuor, id efi experior quot uicibus quatuor conBituant 0B0, & inuenio duabus uicibus quatuor in odio inejfe,
  - & nihil inde fnpereffe, ab hoc igitur numero, duo, proportionis nomen defiumo, aioq; inter 0B0, & quatuor duplam cadere proportionem. Quaro itemm qua proportio inter quinque, & fexdecim intercidat, partior fexdecim per quinarium, inuenio quinarium ter in fexdecim, & amplius unum effe. Triplam igitur a ternis ui- 0 cibus proportionem illam nomino, & quia fuperefi unitas, qua pars quinta efi quinarij, ideo addo fefqui quintam, & triplam eam fefquiquintam nomino proportionem . Similis ratio in reliquis reperitur. Quod cum 3° ita fit, facile reperiemus, qua nam aqualis, qua maior, aut minor proportio intelligatur. nam aquales & fi-miles funt, qua eafdem habent nominationes. Inaquales, &[difiimiles,quarum non efifimilis denominatiof primum id ofiendam in multiplicibus, deinde in reliquis. Ex multiplicibus illa funt maiores, quarum nominatio a maiori numero prouenit. Quadrupla igitur maior efiproportio, quam dupla, quoniam iUa a quaternario, hac a binario furmtur. In fuperparticularibus ratio contraria efi, nam illa maior efi, qua a minori numero confiituitur, & hoc efi ratione minutoru, quasfiaBiones nominant,ne de uerbis contendamus.nam quo plures funtfraBiones, eo minor efi proportio, ideo fefquitertia minor fefquialtera efi,nam fefquitertia a ternario,fefquialtera a dimidio nominatur, maior igitur pars efi dimidium, quam tertia pars, atque ita de fingulis, fed in fuprapartientibusintelligendumboc efi, quodfupra non attuli. Dixi fuprapartientem proportionem fieri cum id, quod amplius, & maius efi continet id, quod minus efi, & plures eius partes, fed id hoc modo ca- 4° piendum efi, ut tam de numero partium, quam de ipfa denominatione, &de utroque ftmul intelligatur.De numero quidem partium quando plus continet, quodminusefi femel, & duas uerbigratia eiuspartes fiefuper-bipartiens nominatur, fii tres fupratripartiens, atque ita in infinitum. De denominatione uero partium, cum plus continet minusfemel, &partes eius, quaefunt uel tertia, uel quarta, uel huiufinodi partes totius,unde proportio dicitur fuprapartiens tertias, uel quartas, uel huiufinodi. De utroque fimul, ut cum dicimus proportionem fuprahipartientem tertias,uel quartas, atque ita in infinitum. Sed in his maior ea proportio efi, qua a maiori numero nomen capit, in his dico,qua fecundum priorem modum, quo numerus partium exprimitur, continetur, nam ubi exprimuntur quales fint minoris partes, ibi eadem ratio, ut fi dicas proportionem fupraoBo partientem undecimas effe maiorem proportioni, Jupratripartientem undecimas, quoniam hac a numero minori, qui ternarius efi, iUa ab oBonario,qui maior efi denominatus, cum fecunda denominatio', ut- 5 0 pote ab undecima deduBa, fit eadem in utroque,atque it a facillime comparamus eam cognitionem, qua maiores, & minores proportiones habemus, unde alia, ut dixi, in templis, alia inpublicis, alia in priuatis adifi-cijs utemur. Similis quoque ratio in atrifs,tablinis, acis, exedris,reliquifque conclauibus habetur.nam quaq; habitatio fuisgaudet proportionibus. Caterum quoniam fape locorum anguftia,proportiones mutare nos cogunt,fape etiam fiudio alios adificiorum proffieBus,alias formas oflendi uolumus,ideo non ignorandum efi, qua nam viaproportiones inter fe permutentur,jkbtrahantur,partiantur,componantur, & amplientur. Sic enim,
  - & medium inter extrema, & extrema ex medijs inueniemus, tam in rebus, quas efficiemus, quam in mufi-cis confonantijs, de quibus quinto libro dicemus. Et in reliquis difciplinis, quarum cognitione homines dele-fiantur. Quemadmodum igitur efi quadam comparatio rerum fub uno genere comprehenfarum, quapropor-tio nominatur, ita & quadam proportionum interfe comparatio, qua xcffeBm efi quidam non unius quanti- 60
  - tatk
- p.82 - vue 102/393
- - T E n, 7 I V S. S3
  - tatis ad alteram, fed unius proportionis ad alteram, uerb i gratia,fi dixeris proportionem illam, qua inter quatuor cadit, & duo,fimilemeffe illi proportioni, qua cadit inter otfo,& quatuor,nam utraque dupla eft, ideo dupla omnes, tripla item, & quadrupla, rehquaq; fiue fint unius generis, cuiufmodi fmt, qua cadunt inter lineam, & lineam,inter planum, & planum,inter corpus, & carpus,fiue fint generum diucrforum,qua lesfunt qua cadunt inter lineam, & planum, inter planum, & corpus; proportionales funt, hoc efl pojjunt proportionum fimilitudim inter fe conferri,& confequenter fimileshabentur, & ubi eft. proportionum collatio, quam proportionalitatem uocant,ibi necejfario eft proportio, quoniamproportionalitas, ut ita dicam, nil aliud eft, quam proportionum re(ponfus, fed non e contrario, nam inter quatuor, & duo proportio cadit, IQ fed non proportionalitas. In his igitur proportionum comparationibus, omne artis fe cretum ponitur. In componendis igitur proportionibus, illud obferuandum efl, anamba rationesfmt fimiles,an diffimiles, hoc esi an fint amba ex his, qua a maiori in minus definunt, an ex his, qua a minori in maius terminantur.\An altera unius, altera fit alterius tgeneris, nam hoc plurimum intereft.ut ex regulis dignofcemus. In componendis etiam proportionibus duofefe oferunt confideranda, primum eft denominatio compofita proportionis. alterum esi numerorum colleffio fub eademprodutta ratione confiitutorum. trimum abfoluitur hoc modo in his, qua funt fitmilium generum, ac in multiplicibus. Ducas unius in alterius denominatorem,orietur compofita rationis denominatio. Ferbigratia, inter 12. & quatuor tripla eft proportio, inter quatuor,& otio dupla, duc tria in duo, fiet fex. ex tripla igitur, & dupla fietfextupla proportio. Secundum abfoluitur, & confirmatur his numeris, duc 11. in ofto fiet 96. & 4. in. 4. fient 16. atque fi 96. ad fex-decim compar au eris, cernes fextuplam oriri proportionem,qua exprppofitis denominationibus collefla cernis.
  - Tripla i 2__4I Similis ratio in fuprap arti culari proportione obferuatur. Efto 6. ad 4. fef-
  - Dupla 8____. quialtera, &. 8.. ad. 6. fefquitertia. duc unum femis denominatoremfefqui-
  - <r~TTj.---------(r —altera in unum & tertiam denominatorem fefquitertia. fient 2. a quibus pro-
  - hex up a 9 1 portio dupla nominatur. Ex fefquialtera igitur,&fefquitertia oritur dupla,quod
  - & in numeris cernes hoc modo. Duc 6 in 8 fient 48. & 4 in 6 fient 2 4. quo fhtto cernes duplam inter eos numeros cadere comparationem... Exemplum quoque in fuprapartieniibus ponam, efto bipartiens tertias ratio, qualis eft 5 ad 3 addenda tripartienti quartas, qualis eft 7 ad 4. denominator biparties terti as eft 1. & duatertia.& tripartiens quartas eft unum & tres quarta, ducito inuicem huiufmodi denominat ores, fient 2 & undecim duodecima, a quibus dupla undecupartiens duodecimas nominatur. quod & numeri hinc inde prouenientes oftendunt .ducendo 5 in 7. qui funt antecedentes, & 3, in 4. qui 3° funtfubfequentes, nam ex iliis fient 35. ex his 12. inter quos fiupradiUa proportio cadit.
  - Quodfi diuerforum generum proportiones intercefierintftta quod in una fiat comparatio maioris ad minus, in altera minoris ad maius: Tunc id obferuandum efl, ytpartitione utamur. ita enim compofitio duarum emerget. partitur enim
  - Bipartiens tertias Tripartiens quartas Dupla undecupartiens duodecimas.\ 3 5-—121
  - fubdupla. fefquialtera.
  - maior per minorem hunc in modum, fubdupla ratio a binario nomen capit, quemadmodum & duplaffiefquial-tera autem ab 1 & duodecima,umm igitur & dimidium minus esi quam duo.partire igitur duo per unum & dimidium. edetur 1. & tertia. ExprMittis ergo rationibus, ratio emerget fubfefquitertia ,nam diui-denda eft ea, qua eft minoris inaequalitatis ,&-quaprouenit inde ratio diuidendam rationem fequifolet, & experire hoc per numeros 2 4. inter quos eft fubdupla proportio, & 6. & 4* inter quos eftfefquialte-4° ra proportio, duc 2, in 6. fient. 12. & 4 in 4. fient 16. comparato 12 ad 16. uidebis fubfef-quitertiam propoportione procreari.
  - Exemplum hocfatis eflepoteslpro omnibus diuer forum generum comparationibus, C'aterum & illud innotefeet, qua nam ratione plwres qucim dugrationes
  - fTT-pp—.----:----------— inuicem componantur, nam qua ex duabus prioribus compofitis effefta fue-<
  - fubjefqmtertia. 12 16 Fit, ea cum tertia eodemmodo componenda, esi, quofupra diximus. Jld me-
  - moriam uero reuocanda eftftaUorum, & integrorum ductio, partitio, & colle Otio, ut facile exerceri poffi-mus in hoc genere uniuerfo.Ex praedictis illud colligere pofiumus,quod cum fimiles proportiones componuntur, yerbigratia. maioris inaequalitatis ratio, fimiliter minoris inaequalitatis, &utraq; maior generatur, quod ex fuperioribus exemplis innotuit. Ex duabus quoque minoris inaequalitatis rationibus, ratio prouenit minoris 50 inaequalitatis,&utraque minor erit. Sed ex una maioris, & altera minoris inaequalitatis comparatione, ra-, tio huiufmodi gignitur, cuiufmodi ea eft, quae ab ampliori numero nomen capit. Sola uero aequalitatis ratio, in fe ipfam duUa, rationem procreat aequalitatis. Mque haec de componendis proportionibus di£lafint. T^unp quemadmodum ratio a ratione fubtrahatur,& quae reliqua fit dignofeatur, dicendum. Si prius obferuabimus, idpartitione quadameffici, & nunquam maiorem a minori,fedminoremtantum a maiori demi pojfe.quis enim maius a minori demet ? cum nunquam maius in minori reperiripoffit ? Efficitur demptio,ac fubtraffio duobus modis, primo fi partiaris maioris rationis denominatorem numerum, per denominatorem minoris,.id quod reliquum erit,procreatus proportionis denominator erit. Secundo in numeris experitur, qui ex fupra. datis rationibus proueniunt, yerbigratia. Conflituantuir numeri rationis maioris, qu£ & esi ipfa diuidenda,. & ponatur fupra numeros ipfius minoris, per quam ratio maior partiri debet, inde ducatur numerus antece-, 60 deris diuidenda rationis, qua <gr maiorefl, per numerum confequentemmnoris, & diuidentis, certe orietur,
  - reliqua
- p.83 - vue 103/393
- - 84
  - L I B 2 *
  - reliqua rationis ante cedens,&ita quafi decuffatim ducendo rationis diuidendo numerum confequentem, per diuidentis antecedentem, nafcetur reliqua feu orta rationis confequens numerus. Exempla id aperte oflen-dunt. In multiplicibus primum id experiemur. Subtrahenda fit dupla a tripla, partire denominatorem tripla, fer duo ipfius dupla rationis denominat orem, fiet i. cum dimidio ;orietur igitur ex hac partitione fefquial-tera proportio. Similiter fubducenda quadrupla ab otiupla, reliqua erit dupla .fint huius numeri in quadrupla proportione 16. & 4. & 64. & 8. in oBupla.duc 0B0 infexdecim fient centum uiginti oBo,& 4. in <54. fient, 2 5 6. inter igitur 128. & 1^6. erit proportio dupla,nam bis 128. producunt. 256,
  - *4~
  - J6—
  - -8 oBupla.
  - 128-250'. dupla.
  - —fefquialtera. -fefquitertia
  - 3 6—3 2——fefquioBam'
  - tripartiens quartas, bipartiens tertias.
  - fefquigefmia.
  - In fuperparticularibus quoque rationibus ablatio huiufmodi hoc modo fiet. Auferenda fit a fefquialtera fefquitertia.partiri 1. cum dimidio denominatorem fefquialtera per 1. & tertiam denominatorem fefquitertia, reliqua ratio erit 1 oflaua hoc eftfefquioBaua.
  - In Juperpartientibus demum auferatur bipartiens tertias , a tripartiente quartas, diuide 1. & tres quarta per 1. & duas tertias fiet imum & yigefima pars,a quibus fefquigefima ratio denominatur.
  - Vartita igitur ratione maioris inaqualitatisper rationem maioris, cum difi-fimiles fuerint, ratio fiet maioris inaqualitatis, & utraque minor. Eodem reffionfu intelliges de diffimilibus minoris inaqualitatis comparationibus, fiet enim comparatio minoris inaqualitatis , eJr utraque fimili modo minor. At fi utraque rationes, aut maioris aut
  - 21—20
  - minoris inaqualitatis fuerint, & fimiles, quod aque efl,acfi data ratio per fe ipfam diuidatur, qua ueniet ratio erit aqualitatis. Sed fi altera maioris,altera minoris inaqualitatis extiterit,ea qugprodibit ratio,in ipfa ratione diuidenda firmabitur,quafcilicetper maiorem numerum fie ri folet.Caterum fi ordinem mutaueris, ita ut ratione fubtrahendam,alteri fupraponas,eademq; multiplicandi forma feruata permutatam rationem fentiesfita ut quemadmodum in priori exemplo fublata tripla, una ex dupla,fit fefquialtera, ita hic imerfo ordine fiet fubfefquialtera, fimilis ratio in reliquis.
  - Dupla. 8- 4 Tripla. 18. 6 fefquitertia . 8 —6 fefquialtera 6 4 bipartiens tertias. 5- 3 tripartiens quartas. 7— 4
  - Subfefquialtera. 48—72 fubfefquioBaua 3 2—3 6 fubfefquigefima. 20—21
  - Tojfem hoc loco proportionum proprietates afferre, ac attendere quod ab aqualitate, inaqualitas omnis prouenit, oqualitatemq; effe inaqualitatis principium, ac demum ad aqualitatem omnem inaqualitatem reduci . quibus in rebus multa fecretiorisphilofophia arcana continentur, fed hac fuo loco referuanda funt, altio-ris enim funt indagationis, & tifque ad diuinitatem pertingunt. nunc de perquirendis ignotis numeris per eos » qui noti funt, regulas aureas apponemus, ac primum id in minimis terminis exequemur. Duo igitur ad minus funt numerorum termini, quibus cognitis, tertium inueftigamus, fiue ille terminus extremus fit, fiiue medius , loquor autem nunc de ijs, qui fe mutua ac continenti comparatione r efficiunt. Eflo duo numeri pracedentes inter fe , aliqua ratione comparati. Ferbi gratia. 36. 12. uolo tertium inuenire, ad quempofterior fcilicet ii. fe habeat, quemadmodu. 3 6. ad ipfum. Multipliceturfeu diuidatur in fe pofterior ille numerus , qui fecundum locum tenere debet idefl. 12. infe, qui ab ea duBione prouenit numerus, id erit 144. fer 144. priorem hoc efl 36. partiare, certe prodibit numerus ille, quem uolebam, id efl 4. quifead duodecim, uel ad quem 12. fe habebunt, quemadmodum 3 6. ad 12. in tripla enim proportione erit. Quod fi duxeris $6. infe, mergent 1196. quae per 12. partita reddent 108. quare 108. primus erit trium proportione fe confequentium numerorum, propofitis numeris proponendus; nam numerus 108. comparatus ad 3 6. eandem feruabit rationem ad 36. quam idem 3 6. ad 12. triplam fcilicet, quo efl ex genere multiplicium. Datis igitur duobus numeris tertium feupoflremum inuenimus. quod fi medium Moluerimus inuenire inter duospropofitos numeros proportione recondentem, ducendi funtpropofiti illi numeri interfe, & quadrata ipforum radix inuenienda, nempe ea erit medius ille numerus, ad quem prior ita fe habebit , quemadmodum ille adpofteriorem. Hic ad Arithmeticos accedendum,qui de extrahendis numerorum radicibus regulas ponunt. Radices autem numerorum intelllgo eos numeros, qui in fe duBi efficiunt eam fum mam, de qua radicem trahimus, nam quatitor radix eflfexdecim, duBa enim in fe qrntuor efficiunt fexdecim. Exemplo fint 25. 4, uolo numerum medium inuenire, ad quem 25. fe habeat ea ratione, qua
  - iUe fe ad 4. habebit .due igitur 4. in 25. fient 100. cuius radix efl decem, ergo 25. ad decem feha-bebit,nt decem ad 4. nempe inproportione dupla fexquialtera, Atque hoc fatis diBa fint in minimo nu* merorum ordine. iqunc adplures ordines tranfeundum, & quorendum, qua ratione tribus terminis numerorum propofitis, & notis alius inmmatur. Fieri autem poteft, ut uel primus, uel fecundus, uel tertius,uel quartus ignotus fit, reliquis tribus perfpeftis. debemus tamen in experiendo quartum locum ignoto numero referuare. ita ut primus tertio re, & ratione conueniat, nam ita fiet, ut fecundus quarto ignoto refpondeat. Efio exempli gratia 30. 10, 24. 16. quifefquialteraratione r efficiant, eflo etiam ignotus numerus 16. duc 24. per 20. efficies 480. partire 480. per 30. refultabit ignotus ille, &quofitus numerus fex
  - decirn. At fi primus numerus quaeratur uidelicet 30. em quarjto loco ponito, mm cum fit 30. ad 20.
  - fie
  - 3°
  - 40
  - 5®
  - 60
- p.84 - vue 104/393
- - T E B^TIVS, 8J
  - fic 24. ad 16. erit conuerfa ratione, ut 16. ad 24. ita 20. ad 30. ducantur igitur 20. in 24. reddentur 480. quae partita per 16. efficient 30. Tari ratione ignoreturfecundus numerus fcilicet 20. Collocato ante primum duos pofterioresteiTninos hoc modo 24. 16. 30. cum igitur ita fe habeat 24, 4^ 16. «f 30. 20. Sequetur quodita fe habebit 30. 4^ 20. yWt 24. 4(2 16. ducito ergo 30.
  - per 16. conficies 480. qua partita per 24. efficient 20. Cat erum fi tertius ignoratur numerus 3 fcilicet 2 4. conuerte antecedentes numeros in confequentes, & confequentes in antecedentes,erit igitur ut 20. ad 30. ita 16. ad 24. duc igitur 16. per 30. fient 480. qua partita per 20. offendent 24. Sedpoflqudmpartitione abfoluta ipfius produci per primum, & partiens efl numerus, reliquus erit numerus aliquis diuidens minor, obferuabis eum infubtiliorespartes distribuendum ea ratione, quam tertius numerus
  - 10 feu terminus obtinet, atque produHus inde numerus iterum per primum efl partiendus, idq; hoc modo faciendum , quatenus ex continenti partitione nil amplius relinquatur, quare & illud memoria mandandum primum numerum, cum ipfo tertio, re ac nomine feu qualitate femper conucnire. Vnde ft primus trium numerorum folis integris numeris constiterit, tertius uero fraCtis, uel contra, illud prius conaberis, quam pradiBam re-> gulam experiaris, ut alterumpropofitorum numerorum, ad alterius denominationem reuoces. De ijs rebus exempla plurima ex ^Arithmeticorum abacis defumere potes. Trobabis autem anretteipfam regulam ex per tus fueris,fi primum in quartum duxeris, nam idem reddetur terminus, qui exduftu fecundi in tertium redditur. nam fi inaquales praditlos numeros imeneris, fcito te errajfe, ad calculum igitur redeundum efl. jlc utabfolutam reddamus hanc pulcherrimam quaflionem, ex .Alchindo addemus admirabilem illam regulam , qua quinque terminis propofitis, fextum ignotum dignofeere, quemcunque locum teneat, fiteile poffimus.
  - 2 o nam dari pojfunt fex numerorum termini, fic fe mutua ratione reffondentes, ut ratio primi ad fecundum com-
  - ponatur, ex rationibus tertij ad quartum, & ipfius quinti ad fextum. Dentur igitur fex termini fibi ratione aliqua comparati. t 2 3 469. Dico rationem unius ad duo, qua dl fubdupla, conflare ex ratione 5. ad 4. qua eftfubfefquitertia, & ratione 6. ad 9. qua efl fubfefquialtera. Tone numeros eo quo fu-pra diximus ordine, fiet enim ratio 18. ad 36. fimi lis ei qua eH 1, ad 2. id eft fubdupla . Compofitio huiufmodi primorum terminorum caput, & radix efl omnium aliarum, qua numero funt decem &feptem* Multi uero funt modi, quibus hi terminipermifeeripoffunt, fed uera compofitio decem & feptem, pr ater primum, constare dignofeitur. quorum ordines fubfcripta tabella oflendit. Vtar autem numerorum notis, licet ufus fum in materna lingua literis a, b, c, d, e,f, ita enim jLlcbinduspofuerat. fed ad faciliorem intelli-gentiam numerorum notas appingam. Sex ordines notantur per primum, fecundum, tertium, quartum »
  - 3 o 'quintum, & fextum, primus a laua, fextus ad dexteram, cateri funt intermedij. Trimorum uero termino-
  - rum ratione cum fecundis in omnibus ordinibus^ intelliguntur effe compofita, ex rationibus tertij ad quartum» & quinti ad fextum &
  - TABVLA SEX Q V ANTITATVM
  - Proportione
  - Ordo numerorum.
  - Modi comparabiles. Quintus. Quartus. Tertius. Secundus. Trimus. 1
  - Trimus modus. 1 |i |3 |4 \6 9
  - Secundus modus. 1 I1 13 19 |6 14
  - Tertius modus. 1 |3 |2 (4 16 | 9_ 4
  - Quartus. 1 |3 1* \9 |* 1
  - Quintus. i |6 |i 19 \$ |4
  - Sextus. 1 \6 jz |4 I3 |9
  - Septimus. 1 I4 |i |j |9 16
  - Ottauus. 2 |4 |i j6 |9 |3
  - Tfonus. 2 [9 |i I3 |4 [6
  - Trimus igitur modus, a quo cateri uim fumunt, eft in quo ratio primi numeri ad fecundum conflat ex ratione tertij ad quartum, & ratione quinti ad fextum.
  - ESPONDENTIVM.
  - Ordo numerorum.
  - Modi comparabiles , t ? -1 | 1 i £ a § s 3 1
  - Decimus. 2 |9 1 6 4 3
  - Vndecimus. * 14 1 2 9 6
  - Duodecimus. 3 14 1 6 9 2
  - decimus tertius. 3 \9 1 2 4 <5
  - Decimus quartus. 3 |9 1 6 4 2
  - Decimus quintus. 4 [6 2 t 3 9
  - Decimus fextus. 4_!£_ 2 9_ 3 1
  - Decimus feptimus. 6 |9 1 2 4 3
  - Decimus offauus. 6 |9 1 3 4 2
  - Subfefquitertia, ' | 3——4
  - Subfefquialtera. _____| 6- -9
  - Subdupla,ut 1, ad z | 18—3 6
  - H
  - Secundus
- p.85 - vue 105/393
- - 86
  - L I B
  - Secundus compofitionis modus efl in quo ratio primi ad [ecimdim, conflat ex ratione tertij ad fex-tum,atque ratione quinti adquaitumi
  - Subtripla. J 3-----9
  - ScfquiaUera. | 6-----4
  - Subdupla | 18—36
  - Tertius nlodus efl in quo ratio primi termini ad tertium conflat ex ratione fecundi ad quartum i & quinti ad fextum.
  - Siibdupla | z—---4I
  - subfefquiaitera | 6-----9,
  - Subtripla. 1. ad 3. j 12—361
  - Quartus modus efl in quo ratio primi ad tertium conflat ex ratione fecundi ad fextum,& ex ratione quinti ad quartum.
  - Subquadrupla fefquialterd. | 2-----9
  - Sefquialtera j 12—-3 6
  - Subtripla ut 1. ad 3. | 12—36
  - Quintus modusejl in quo ratio primi ad quintum componitur ex ratione fecundi ad fextum, & tertij ad quartum.
  - Subquadrupla fefquialtera j 2------9
  - Subfefquitertia ut 1. ad 6. | 3----4
  - Subfextupla ut 1. ad 6 | 6----36
  - Sextus modus efl in quo eiufderriprimi numeri ad ipfum quintu conflat ex rationibus fecundi ad quartum^ tertij ad fextum.
  - Subdupla Subtripla J 2 4 | 3 9
  - Subfextupla 1 6—5«
  - S eptimus modus efl in quo ratio fecundi ad quar-
  - tum fit ex ratione primi ad tertium, & fexti ad
  - quintum.
  - Subtripla 1 1 -3
  - Sefquialtera 1 9 6
  - Subdupla ut 2. ad 4. I 9 1»
  - OUauus modus efl in quo ratio eiufdem fecundi
  - termini ad quartum fit ex ratione primi ad quintui
  - & fexti ad tertium.
  - Subfextupla j 1 6
  - Tripla 1 9—3
  - Subdupla | 9—18
  - Tqontis modus efl in quo ratio fecundi ad fextum
  - conflat ex rationibus primi ad tertium, & quarti ad
  - quintunli
  - Subtripla t 1—1
  - Subfefquialtera 1 4-—6
  - i,Subquadrupla fejquialtra | 4——18
  - Decimus modus efl in quo ratio fecundi ad fextum redditur ex ratione primi ad quintum,&quar-xtiadterntium.
  - Subfextupla | 1-6
  - Sefquitertia j 4-3
  - Subquadrupla fefquialtera | 4-—18
  - E *
  - Vndecimus modus efl, in quo tertij ad quartum comparatio fit ex rationibus primi ad Jecundnm, & fexti ad quintum.
  - Sub dupla | 1--------2
  - Sefquialtera J 9--------6
  - Subfefquiteriia ut 3. ad 41 | 9 ii
  - Duodecimus modus efl in quo tertij ratio ad quar-
  - tum fit ex rationibus primi ad quintum, & fexti ad
  - fecundum.
  - Subfextupla | i 6
  - Quadrupla fefquialtera | 9 1
  - Subfefquitertia 9 12
  - Decimus tertius modus efl, in quo tertij adfextu
  - irejponfus fit ex ratione primi ad fecundum, et quar-
  - ti ad quintum.
  - Subdupla | 1 2
  - Subfefquialtera 1 4 ~6
  - Subtripla | 4 12
  - Decimus quartus modus efl in quo ratio eiufdem
  - tertij ad fextum conficitur ex ratione primi ad quin
  - tum, & quarti ad fecundum.
  - Subfextupla j 1 6
  - Dupla 1 4 *
  - Subtripla | 4 12
  - Decimus qtiintus modus efl, in quo quarti ratio
  - ad quintum fit ex rationibus fecundi ad primum, &
  - tertij adjextum.
  - Dupla | 2 1
  - Subtripla 1 3 9
  - Subfefquialtera 1 £-—9
  - Decimus fextus modus efl in quo quarti ad quin-
  - tum relatio ex relatione fecundi adfextum, & tertii
  - ad primum efficitur.
  - S ubquadrupla fefquialtera 1 2 9
  - Tripla 1 3 1
  - Subfefquialtera ) 6 —9
  - Decimusfeptirhus modus efl in quo ratio quinti
  - ad fextuni Componitur ex ratione primi ad fecundu,
  - & quarti ad tertium i
  - Subdupla. 1 > M
  - Sefquitertia 1 4 i!
  - Subfefquialtera 1 4 <*|
  - Decimus oUauus modus efl in < 7uo qumti ratio
  - ad fextum conflat ex rationibus primi ad tertium»
  - & quarti ad fecundum.
  - Subtripla 1 1—5
  - Dupla 1 4—1
  - Subfefquialtera | 4 -«6
  - Bpliqua
- p.86 - vue 106/393
- - T E ^ T 1 V S. 87
  - l{eliqua rationes , qua inter eofdem terminos cadunt 3 qua funt, primi ad quartum uel fextum, fecundi ad tertium uel quintum, tertij ad quintum, & quarti ad fextum, ex reliquorum numerorum rationibus minime componi pojfunt. J\eflat ut huiufmodi compofitionesexperientia dirigamus ,fuisq; regulis exerceamus, Fingamus igitur fextum ignorari numerum, quem uolumus inuenirc. duc fecundum in tertium, & prodabum par tire per primum, & quartum rurfus ex partitione terminorum duces in quintum,produbumq; partire per quar tum, habebis quafitum numerum. eflo in eo primo ordine. 9. ignoratus numerus, ducito z. in 3. fient 6. qua per. 1. partita fex fimiliter erunt,hac ducito in 6. quinttm uidelicet numerum, reddentur. 3 6. qua partita per 4. dabunt. 9. qui erat quafitus, & ignoratus numems. Quod fi quintus ignotus fuerit ^ o ducito primum in quartum, & quod indeprouenit partire per tertium, & quod ex partitione effeceris ducito in fextum, & progenitum partire per fecundum, habebis quafitum numerum quintum. Exempli gratia i-gnoretur numerus. 6. qui quintus eH in ordine .ducito. 1. in 4. reddet 4. qui partitus per 3. reddet unum & tertiam. hunc multiplicato per. 9. produces duodecim, qui numerus fi per. z. partiatur igno ratum numerum manifestabit, hoc eft. 6. fed fi quartus quarendus fit, duc fecundum in tertium, & produ -£lum partire per primum, & quotum numerum inde prouementem, per quintum ducito ,& produbum per fextum partire, hoc modo, ignoretur 4. ducito duo in tria reddentur. 6. partire fex per unum reddent 6. Hac per. 6. numeri quintiruYfummultiplicabis, reddentur. 36. qua partita per nouem dabunt. 4. qui optatus, & ignoratus numerus querebatur . ^Atfi tertius ignoretur, duc primum in quartum, confur-gentempartire per fe eundum,prouenientem ex partitione illa ducito infextum, & procreatum inde terminum partire per quintum hoc modo. Ignoretur numerus. 3. duc unum in 4. reddes. 4. que diuifa per. z. 20 dabunu z. hac multiplica per 9. habebis. 18. que partita per fex, dabunt tria, qui numerus querebatur . Quinto fi fecundum quafieris, duc primum in quartum , produbumpartire per tertium, quotum prouenientem ducito infextum, produbum demum partire per quintum, hoc modo . Duc unum in 4. reddentur 4. qua diuifa per 3. reddent unam & tertiam. qua duba per nouem efficient duodecim, hac diuifa per fex dabunt binarium repertum numerum. Demum fi primum numerum quxris, ducito fecundum in tertium, prouenientem partire per quartum, quotus ex ipfa diuifione ducito per quintum, produClumque diuidito per fextum 9 relinquetur primus hoc modo, quaratur unitas, quaprhna erat in ordine, ducito, z. in 3. efficies 6. qua diuifa per quatuor,dabunt unum & dimidium, qua multiplicata per 6. ‘producunt 9. qua per qua hoc eHfextum partita reHituunt unitatem, qua antea ignorabatur. Hacfiunt qua de proportionibus, aede earum comparationibus afferre uolui, qua fi diligenter examinabuntur, nullum erit quafitum, nullum abdi-3 0 tum, & ignoratum quod non prodibit in lucem ,fiue in ciuilibus negotijs, fiiue tn jpeculatricibus fcientijs uer-fari udimus.Quod retle norunt,qui haru rerumftudio delebantur, fed tempus esi,ut ad Viiruuiu accedamus.
  - A e d ivm compofitio conflat ex lymttietria, cuius rationem diligentifsimc Archite&i tenere de bent. Ea autem paritur a proportione,qua: Grazce analogia dicitur. Proportio eft rata: partis membrorum in omni opere, totiusq; commodulatio, ex qua ratio efficitur Tymmetriarum.
  - De facris Deorum adibus tertio, & quarto libro agitur. Totum hoc negocium his rebus abfoluitur.Trimo necefiitas ofienditur jtrehitebo cognofcendarum menfurarum, mox unde menfura defumpta funt,declaratur, & quia Hatim a principio de compofitione faerarum adiurn agere exorditur, ideo in hac trabatione difeuti-. tur quicquid primo fub ajpebum cadit, ita enim ratio poftulat, ut a confufis incipientes ad diftinba peruenia-mus. Cadunt autem fub ajpebum , & elonginquo figura ,formaq; frontium ,&laterum templorum, qua 4° quinario numero colliguntur,mox difiinbiori cognitione intercolumnia comprehenduntur ,Jpatiaq; eorum cer ta defignantur, & ut res fuis conflet numeris. De fundatione agitur, deq; bafium, columnarum, capitulo-rumq; formatione trabatur, inde de ijs, qua columnis, & capitulis fuperponuntur, cuiufmodi funt trabes, %ppbori, corona, & huiufmodi, quibus & teba adijeiuntur, quorum ratio diligentijjime examinatur, ita ut a fundamentis ad firnmum tebum omnia exquifite ponderentur. Ornamenta infuper, & opportunitates omnes exponuntur, unde gradus, podia, (lylobata, diminutiones ,firia, proieburd, adiebionesq; perquiruntur , ac demum per portarim genera templa ingreditur, quorum altitudines, longitudines, latitudinesq; exequi-tur, cellas,pronaum, &posiicum, altareq;fhcit, ac Deorum fimulacra,quorum caufa ades conflruuntur,imponit . Trimo igitur capite neceffitatem,& muentionem menfurarum proponit : fditq; necejfe ejffe, ut qui facras ades cotiftruere cupit, agnofeat uim, rejfionfumq; menfurarum, cuius ratio inpromptu eH, nam licet 5 0 adificatio omnis ratione menfuranda fit, tamen cum confideramus quanto humanitate diuinitaspraHat, debemus omni conatu pulchritudinem affebare in ob feruatione rerum diuinarum. & quomam diuinum in terris humana mens capit, ideo mentem maxime exercere debemus, ut Deos honoremus. Dij enim funt, qui uer i. Deum colunt ,fed multo magis Deum Deorum honorare debemus, quare in facratiffimo illius templo conftrue-do omnem laborem, indufiriam, diligentiam, ingeniumque ponemus,&a fitlfo Damonum cultu ad ueros ritus opes noflras conuertemus. optimum humana mentis ratio indicatur, hac excellentiffime in proportionibus ofienditur, quare cum Vitr. dixerit, fymmetria, & commenfus rationem diligentifiime jLrchitebos tenere de bere , ueram, honefiam, debitamq; diuinitate rem protulit,&fi quid mortale eH, quod fatis immortalitatem ueneraripotefi, dicerem ego preciofas quasque res proportionibus fubijciendas ejfe in odium conHrnbione , ut & forma, & materia calefiem, ac diuinam rem honefient, '^ecejfam igitur efi fymmetria cognitio, qua $0 unde ortum fumat, docet Vitr. . /
  - > H a Ea
- p.87 - vue 107/393
- - 88 ;• L 1 E' E 7^
  - Ea autem pavitur a proportione, quas analogia dicitur. ^Analogiam Cicero rationem, uel rationis comparationem uocat,ahJj proportionem nominant. hac quid fit ottenditur.
  - Proport io eft ratas partis membrorum in omni opere, totiusq; commodulatio, ex qua ra-r tio efficitur fymmetriarum.
  - Ts[os fnpra communiorem proportionis diffinitionem attulimus, modo Vitru. prefjiori fignificatione defum* pta ad Mrcbitettura opus eandem applicat inaniens, Troportionem effe quandam modulorum rejponfionem, quam & partes inuicem,& ad totum opus relata [olent habere. Modulum inprimo uolumineuocauit menfu-ram praafiumptam, & notam, qua partes operum metiuntur, ideo proportio in operibus nihil aliud eff,quam modulorum,& menfurarum collatio in eo in quo vel partes inter fe, uel totum fimul comeniunt.
  - Ex quo ratio efficitur fymmetriarum. Symmetriam alibi commenfumuocauit,idettmenfura- 10 rum reffonfus . •
  - NAMqyE non poreftasdesulla finefymmetria, atque proportione rationem habere pompofitio-nis,nifi ut ad homines bene figurati membrorum habuerit exaftam rationem.
  - Offendit a quo natura exemplo menfura deffumpta funt, Docet enim natura, vt in templis metiendis eas menfuras fumamus,qua uerumDei templum ( hoc ett homo)metiri folent, in cuius compofitione <omnis reliquarum rerum admiratio continetur. Ideo certiffimat & pulcherrima ratione facium eff, ut antiqui ab humano corpore menfuras rerum colligerent, quapropter & Vitr. reUe dixiffe uifus eff,cum dixit. \ !>{anque non poteff ades, ulla fine fymmetria, atque proportione rati onem habere compofitionis,nifi uti ad hominis bene figurati membrorum habuerit exaffam rationem, f Oaterum ut cognofcamus qua ratione menfura ab humano corpore defumptafint,nobis offendit Vitr-omnem eiufdem corporis rationem, inquiensi z 9
  - Corpvs enim hominis ita natura cqmpofuit, uti os capitis a mento ad frontem fummam, & radices imas capilli effet decimas partis. Item manus palma ab articulo ad extremum medium digitum tantundem. Caput a mento ad fummum , uerticem odauas, tantundem ab ceruicibus imis.
  - Mntequam fenfum Vitruuij aperiam, paucaexplicabo ad huius rei intelleBum necejfaria. Menfura triplex eff, p erfe6lionis,aqualitatis, & quantitatis. Terfetlionis menfura eff, cum res una perfeffior eficateris fub eodem genere contentis. Ita homo menfura eff perfeflionis caterorum animalium, cateris enim perferior eff . .Aequalitatis menfura dicitur,& cum menfura tantum, & nil amplius,& nil minus continet, quanta ett res menfurata,ita amphoram uini[olemus menfuram uocare. Quantitatis menfura ett, cum magnitudo quadam pluriesfumitur,qua res menfuratur. Ita cubitus pannum metitur, de hac fermo eff, hac a perfeffionis me fur a capitur, hoc eSl ab homine. Menfurare igitur nil aliud ett, quam magnitudinem ignotam per notam 3° attendere quanta fit. ideo ratione fattum eff,ut a partibus humani corporis menfurarum ratio habita fit, & prafertim a capite, in quo uis omnis fenfuumuiget. Vult igitur Vitr. totum hominis coipus decem capitibus conflare, modo per caput intelligas ffiatium illud, quod eff a mento ad radices capillorum, quod os capitis no-minauit, nam fi ffatium a mento ad Jurnmum uerticem intelligas otio capitum, erit totius humani corporis figuratio. Decima item pars totius ett ab articulo manus ad extremum medium digitum. Ofiaua uero a meri to ad fummum uerticem, item oVcaua ab ceruicibus imis ,fcilicet ad fummum uerticem. Ceruicem intelligo potteriorem colli partem, ab Occipitio ad ffiinam tendens.
  - A svmmo pedore ad imas radices capillorum fextas, ad fummum verticem quartae. Ipfius autem oris altitudinis tertia pars eft ab imo mento ad imas nares: nafus ab imis naribus ad finem mediu fuperciliorum tantundem,ab ea fine ad imas radices capilli,ubi frons efficitur, item tertiae partis. Pes uero altitudinis corporis fextas. cubitus quartae. pedus item quartae.
  - . iqemo ettquinonagnofcat. in.Vitruuio ineffemendum, cum animaduertat.adea,quafibi hoc loco uidentur aduerfari, nolo ego effe iudex,nolo item non animaduertere ubi mendum fit. Vt uero ratione offendam quod di xi: afferam ea qua certa fiunt* ac facili quadam uia offendam quod fentio. de alijs uero ,qui copiofe humani corporis menfuras pofuer e,nil afferam,cum quisque fuo iudicio utatur. Quod ad Vitru.attinet huiufinodi eff * Duco lineam a. b. tam longam,quam fictura eff humani corporis ttatura, eam in otto partior aquales par-? tesfuispunttis diftinffam. fuperiorem partem a. c. ottauampono pro capite. idett amento ad fummum verticem, ita ut a. fit vertex, c. mentum,rurfus eandem lineam a. b. in decem partes d iuido,& didu-£io circino decimam eius partem colligo,& apunto. c. ubi mentum pofuiuerfus a. decimam illam colloco, &fignopunfto d. fpatium igitur c. d. erit decima pars totius corporis proceritatis, etiam erit ffiatium a mento ad radices capillorum, & fummam frontem, rurfus partior lineam a. b. in fex partes,&unam ex illis transfero apuntto d. uerfus parteminferiorem, in cuius termino pono e. ibi erit fummum pettus ,4 quo ad verticem fummum,erit quinta pars, fic enim legerem in Vitruuio,quia ita ratio poflulat: ffatium uero quod ett inter c. & d. hoc ett a mento ad radices capillorum in tres partes diuido, unam hoc eff fuperiorem fionti concedo, alteram nafo,tertiam a naribus ad mentum produco. Ita hominis os, fkciesq; diuidi-tur. Tes ett fexta altitudinis totius pars, cubitus quarta; modo & longitudinem manus intelligas- pettus item quarta, quod ita intelligo, ut imumpe filus capiat, namafummopeflore ubi.' e. ad fummum uerticem ubi a. fexta pars eff. imum igitur pettor is ad uerticem metitus eff>cum dixit, f Tetius item quarta.\ quod fi ita non ett, mendam proculdubio manifefte apparets&fi ita eff, nefeio an & retle intelligatur.
  - R e l 1 oy a quoque membra fuos habent commenfus proportionis, quibus etiam antiqui pi-
  - dores,
- p.88 - vue 108/393
- - 8?
  - T 'B H.'T -i r s.
  - &or es,& ftatuarij* nobiles ufi, magnas & infinitis laudes furit aflecuti.
  - Vtinam non defideraremus antiquorum fcripta, de quibus latlJfimeTlinius. Sednbsaliquid exnoflm addemus. ut totius corporis com menfum habeamus. Hieronymus Cardanus Medicus libro duodecimo De fabri* litatehunc in modum fcribit.
  - 6%
  - fol&Q
  - s®
  - 40
  - Totum corpus partibus centum3 & oduaginta conHare3rationem huius fumma eam ejfeputo3 ut reliquas partes ex hac fumma eliciamus.
  - Facies.
  - Mb hirco ad hircum T^afi longitudo Klafi ambitus in imo.
  - Muris longitudo.
  - M capillorum radice ad tiafum.
  - $0 'Hpfi imum a mento.
  - Oris longitudo.
  - Oris ambitus.
  - M uirtice ad imas ceruices. Mfummo pedore ad capillorum fummas radices.
  - »Afummo pedore ad capillorum fummas radices.
  - Muris ambitus.
  - Oculi longitudo.
  - 60 Oculorum dijlantia.
  - partium. 18.
  - part. 12.
  - part. 6.
  - part. 6.
  - part. 6.
  - part. 6.
  - part. 6.
  - part. 4-
  - part. 12.
  - part. 14.
  - part. 30.
  - part. 3<S.
  - part. 12.
  - part. 4-
  - part. 4-
  - Qm efl pars decima ex 180. Qua efl pars quintadecima. Qua efl pars trigefima.
  - Qua esi pars quadragefma quinta. Qua efl. 7. & duodecim 180. Oua eflparsfexta.
  - Qua efl pars quinta.
  - Mnafi
  - h i
- p.89 - vue 109/393
- - 20
  - 5?o L -I & E
  - jl nafiimoados. part. 2. Qg* eflpars nonagefima*
  - Mb Ore ad mentum. part. 4.
  - jqafii foramen. part. 1.
  - Frontis ambitus fummi. part. 18.
  - Talma manus ab articulo ubi iungitur ad fummum medij digiti. part. 18.
  - M mento ad uerticem. part. 24.
  - Tes. part. 30.
  - Cubitus. part. 30.
  - Tetius. part. 30.
  - £„y pradiBis proportiones elicies, habent membra, & partes humani corporis inter fe, & ad uniuer- 10
  - fam faturam relatas, & fatis cum Vitr. concordantes nifi velis alteram menfurandi rationem a pollice fum-ptani, quemadmodum fuperiorfigura oflendit.
  - SfM 1 liter uero (aerarum sedium membra, ad uniuerfam totius magnitudinis fummam,ex partibus fingulisconuenientifsimu debent habere commefuum refponfum. Hoc colligitur ex fupradiBis.
  - Item corporis centrum medium naturaliter eft umbilicus. Tslon modo partium commcnfus ex ratione humani corporis licet habere, uerum etiam, & figurarum formas ex eodem elicere pojfumus, atque eas perfesiiores, nempe orbicularem,&quadratam. Ideo inquit.
  - Item corporis centrum medium naturalitereftumbilicus. Namque fi homo collocatus fuerit fupinus manibus, & pedibus panfis,circiniq; collocato centro in umbilico eius,circumagendo rotun dationem utrarumq; manuum, & pedum digiti linea tangentur.
  - Orbicularis figura ex fitu humani, corporif elici poteft, qua figurarum perfeBifiima tota angulus, nullo conflat angulo capaci fima item,& commodiffima, penes quamy fed longo proxima ifiteruallo efl figura qua-dratay quam ex eadem flatura elicimus hoc modo. '
  - Non minus quemadmodum fchema rotund^onis in corpore efficitur, ita & quadrata defignatio in eo inuehitur . Nam fi a pedibus imis ad fummum caput menfum erit,eaq; menfura relata fuerit ad manus panfas, inuenietur eadem latitudo uti altitudo, quemadmodum arese, quse ad normam funt quadrata:.
  - Cum figura quadrata quatuor aquis angulis confiet, habeatq; altitudinem longitudini parem, certe & ipfa ab humana flatura elicietur, cum & ipfa quanta efl a pedibus imis ad fummum caput, tanta fit panfis manibus, nam ibi longitudo yhic latitudo notatur, perfeBa item quadrata figura eft, qua nec duplicari inte- }° gro genere numeri, ac multiplicatione poteft, fedfolum emendatis deferiptionibns linearum reperitur, quemadmodum capite primo libri notii de Tlatonisinuento,ait Vitr. in agro metiendo.
  - Ergo fi ita natura compofuit-corpushominis ,uti proportionibus membra ad fummam figurationem eius refpondeant, cum caufa conftituiffc uidentur antiqui, ut etiam in operum perfectionibus fingulorum membrorum aduniuerfam figura: fpeciem habeant commenfus exadtionem. Igitur cum in omnibus operibus ordines traderent, id maxime in «dibus Deorum, in quibus operumlau-des, & culpa: acernae folent permanere.
  - HaBenus conclufit in uniuerfum, quod antea probandum fibi fumpferdt. Modo oflenfurus efl unde ratio menfurarum habita fity nam fupra oflendit a quo menfura capta funt. proponit igitur, quod poftea efl probaturus hunc in modum. 4°
  - Nec minus menfurarum rationes, quse in omnibus operibus uidentur neceflfarise efle, ex corporis membris collegerunt, uti digitum, palmam, pedem,cubitum,& eas diftribuerunt in perte&iim nume tum, quem Gra:ci, TgAwov dicunt.
  - Terfeflum eft cui nihil addi,& de quo nil demi poteft, hoc efl,cui nil deeft,quodq; ex omnibusfuis partibus conslat. Hac dt caufa mundus abfolute perfeBus efl, & multa alia iri fiuo genere perfeBa funt, fed uideamus nos, qua ratione nkmeri nocentur perfeBi, & quales hi funt.
  - Perfectvm autem antiqui conftituerunt numerum, qui decem dicitur, namque ex manibus denarius digitorum numerus, ex digitis uero palmus ,& a palmo pes eft inuentus. Sicut autem in jutrif-que palmis ex articulis ab natura decem funt perfecti, ita etiam Platoni .placuit, efle eum numerum ca re perfe&um, quod ex lingularibus rebus, qua: monades apud Grcecos dicuntur, perficitur dccuf- Jq fis, quxfimulac undecim,aut duodecim funt fa&ae,quod fuperauerint, non pofliintefle jperfedta:, donec ad alterum decufsim peruenerint. fingulares enim res particulae funt eius numeri.
  - Dixi fuperius eam vere partem rei nominari, qua totum aliquoties fumpta conflituit,ex qua re eius de quo fermo esi, intelligentiaproficifcitur. Aio igitur numeros ejfe aliquos, qui ratione partium, ex quibus conflat, deficientes dici pojfunt, alios exuperantes, & alios perfeBos. Deficientes eos intelligo, quorum partes colle-Ba non efficiunt integrum numerum. Exemplo fit oBonarius numerus , cuius partes funt primo unitas, dein binarius,mox quaternarius,coUige unum duo, & quatuor reddentur feptem, ecce quod, ut ad 0B0 peruenias deficit unitas. OBonarius igitur numerus deficiens nominabitur, exuperantes eos uoco, quorumpartium fitm-ma totum excedit. Exemplo fit numerus duodenarius, cuius partes 1. 2. 3. 4. 6. qua fimulcolleBa efficiunt fexdecim,qui numerus quaternario duodecim excedit, duodecimus ergo numerus diues,&fuperab.un- 60
  - dans
- p.90 - vue 110/393
- - T % X r I V s. s>*
  - dans uocabitnr. Verfetlumuer^eum numerum dicunt, qui confiat ex fumma omnium piarum partium, quem admodumfenarius,cuius partes i. 2. 3. quafimulfumptas,fenarium reddunt,pari forma. 28. numeras perfetlus eft; nam eius partes funt 1. 2. 4. 7. 14. quarum fumma 28. reddunt. Sed poftquam de\ numeris perfettisfermo efi infiitutus, dicam eorum ortus, uires, proprietatesq;. & ad faciliorem intelligen-tiam diffinitiones aliquas numerorum adducam. "Numeri quidam funt, qui pariter pares nominantur, quidam uero, qui primi,&incompofiti dicuntur, pariter pares numerifunt, qui cum eorum fumma par fit, ufque ad unitatem in paria diuiduntur. Exempli gratia 64. eft numerus pariter par, & ipfa fumma 64. par eft,& eius prima partitio par eft. videlicet 31. Cuius item diuifto par eft. 16. enim eft numerus par, dimidium quoque 16. par eft, utpote otlo,patiter quoque ottonarijdimidiumpar 4. &quatcrnarij duo,cuiusdi-10 miditrn unitas. Ecce qua ratione fexagintaquatuor eft numerus pariter par. Sed numeri primi,& incompofiti funt, qui afola unitate numerantur, neque alium habent numerum, qui eos integre partiatur, cniufmodi' eft ternarius numerus, quinarius item,& feptenarius, & huiufmodi. His pofitis perfeff orum produftio ponenda eft. Collocato ordine fuo pariter pares numeros ,&eos colligefi perueneris in eam numeri fmrtmam, qua fit numeri primi, & incompofiti, & eam duxeris per procedentem numerum, facies perfetium mmerum.col -locataigitur 1. 2. 4. 8. 16. 32. 64. Collige 1. & 2. reddentur tres, ducito tres nummum primum, & incompofitumper duo numerum procedentem, efficientur fex. Senarius igitur erit per fetius numerus, pari forma collige 1. 2. 4. reddentur feptem, qui numerus eftprimus,& incompofitus, ducito feptem per quatuor, reddes. 28. qui eft fecundus perfetlus numerus. Collige item 1. 2. 4. 8. efficies quinde* cim, is numerus non eft primus, & incompojitus,immo habet fuas partes numerantes fcilicet ternarium, vel 10 quinarium, quare fequer e ulterius 1. 2. 4. 8. 16. collige efficies 31. qui numerus primus,&incom-pofitus eft. duc igitur 16. in 31. reddentur 496. numerus per fetius, & ita in alijs.nec mirer e in denario fex.in centenario 28. in millenario 49 6. perfetlos numeros, hoc eft tam paucos reperiri, quia rara funt, quo perfetla funt. Simili ratione in denis millibusperfetlus eft tantum. 8128. perfetlorum numerorum proprietas eft, ut terminante primo in fenarium, fecundus definit in otlonarium, tertius in fenarium, quartus in otlonarium, & nulla alia eft perfetlorum numerorum terminatio. Sed qua ratione ternarius, & denarius numerus perfetli fint appellati, nunc dicam. Ternarius numerus completliturprimo primas numerorum differentias, paritatem fcilicet, & imparitatem, folusq; conficitur ex fumma procedentium numerorum, nam J.,<& 2. reddunt 3. concluditq;principium, medium., & finem, hac de caufa perfetlus eft numerus iudiT catus. Denarius uero perfetlus eft ditius, quoniam tanquam forma omnes alios numeros includit, ultra der 3 0 cem enim progrediendo ad eandem unitatem, ex qua conficitur is numerus, redire oportet, ac denuo incipete. Atque hoc dixit Fitr.ex "Platonis fententia,qui denarium perfetium numerum nuncupauit.
  - Mathematici uero contra difputantes, ea re perfectum cflfe dixerunt numerum, qui fex dicitur > quod is numerus habet partitiones eorum rationibus fex numero conuenientes; fic fextante, ununV: trientem,duo: femiffem, tria: beflem, quem dimiron dicuntquatuor: quintarium,quem pen-tamiron dicunt, qumquerperfedtum fex. \ Eorum rationibus l idesi fecundum eorum Mathematicorum
  - rationes, qui uolunt eum effe perfetium numerum, qui ex fumma eius partiumredditur. ideo dixit Fitr- quod js numerus habet partitiones eorum rationibus, fex numero conuenientes. cum igitur perfetium fenarium dixerint , idem illi euenire noluerunt, quod denario. nam cum unitatem ultra fex adderent, ad eandem rationem rcuertebantur. Solebant antiqui rem integram omnem Affem nominare. eamq; in fuas partes diuidere, & “f0 tanquam felices Gracorum interpretes,maxime proprie res declarabant. Foluere igiturfenarium perfetium effe, & quia integrum, & totum eft quoddam, ideo eum Affem uocauere. qui cum partes fuas haberet, ex eorum uocabulis, quales partes effent, declarabant. Fnitatem, qua fexta eius eft pars, fextantem nominarunt. 2. trientem,nam 2. tertia fenartj, hoc eft A fi is pars eft. Tria femiffem,quafi Affem dimidium uo canere. 4. beffem, quoniam d toto duas aufert partes, gracd dimiron eadem ratione dicitur. 5. quintarium latine ,grace ante pentamiron nominatur. Sed ubi ad fenarinmperuentum eft, hoc eft ad Affem,fi quis ultra progredi uelit, iam alterum affem duplicare incipit. ideo 1 z. diplafiona Graci dicunt. Cum uero Fi-tr. dixit, fic fextantem unum, nonuult rationem reddere cur fenarius numerus perfetlus a Mathematicis ditius eft. nam fupra eam ponit, dum dixit quod is numerus habet partitiones eorum rationibus fex numero con uenientes, nam fumma partium eius numeri, totum integrum reddit. Sed oftendere uult fenarium obpr&di-$ 0 tlam rationem cum perfetlus fit,fuas quoque partes habere a Mathematicis nominatas. Quodfi quis ulterius progredi uelit, id illi eueniat, quod denario, qui ab alijs perfetlus eft ditius; euenire oftenfum eft. Alioquin nana fuiffet Mathematicorum obietlio in eos, qui denarium perfetium siatuer e, fi ijdem Mathematici fenarium ob eandem rationem perfetium effe uoluiffent, qua denarius eft ab alijs perfetlus nominatus. ideo fequitur. - . ' ,
  - C v m ad fupputationem crefcat fupra fex ; adiedo afle ephe&on cum fada funt, odo, quod eft tertia adieda tertiarium, qui epitritos dicitur, dimidia adieda cum fada funt nouem, fefquialteruin ;qui hemioliosappellatur, duabus partibus additis,& decufsi fa&Q, befalccrum, quem epidimiron uo-citant, in undecim numero, quod adie&i funt quinque, quintarium, quod epipentamiron. Duodecim autem, qui ex duobus fimplicibus numeris eft efFedus diplafiona.
  - 6© | Adietlo Affe. I 'Nonreferuntur h&cuerba ad adietlmm unitatis fuprafenarium,nafextansadijritnr,
  - fi*
- p.91 - vue 111/393
- - 5>a L I & % ^ •
  - fed ad duplicatum Afflem, ideflpoflqudm unumperfecerimusAfflem fenario conclufum, fi quis alterum adi'f ciat Afflem, incipiet iterum ab unitate. fimili ratione cum a fenario ad alterum Afflem peruenimus addendo aliquid; animaduertendum efl, non fimpliciter tertiarium, aut quintarium dicendum efle, fed addendum tertiarium , aut quintarium alterum, quemadmodum dicitur bes alterum. quod & Graea uocabula indicant,ad ditione illius particula epi. Sed hac facile ab animaduertentibus cognofcipojfunt.
  - Non minus etiam quod pes hominis altitudinis fextam habet partem, ita etiam exeo* quo perficitur pedum numero; corpus his fex altitudinis terminando, eum perfedu conftituerunt,cubitumq; animaduerteruntexfex palmis conflare, digitis uigintiquatuor.
  - Ecce quod a fenario numero altitudinis humana flatura dimenflo defumpta ecquod uero dixit cubitum ex l fex palmis conflare, confiderandum efl, nam infra pedem quatuor conflare palmis afferit .frigitur pes eflfex-ta pars, & fex pedes funt palmi uigintiquatuor, & cubitus efl palmorum fex, certe cubitus erit quarta pars quodfuperius dixit, altitudinis humani corporis. Quemadmodum uero ex digitis numerandi ratio profefla, tta ex eifdem menfura orta funt. atque id oh facilitatem; quid enim magis habemus in promptu , quam digitos , manus, & pedes ?
  - E x eo etiam uidentur ciuitates Grazcorum fecifle, uti quemadmodum cubitus eft fex palmorum , ita in dracma quoque eo numero uterentur.
  - Ob perfeliionem, quam fenario numero tributam uidebant, Graci ad monetam quoque fenarij numeri partitionem tranftulere, eo modo, quo dicit Vitr.
  - Illae enim aereos fignatos uti afies, ex aequo fex, quos obolos appellant, quadrantesq; obolorum, quae alij dichalca, nonnulli trichalcha dicunt, pro digitis uigintiquatuor conftituere. 20
  - Omnisintentio Vitr. efl, ut ostendat nos non debere dubitare, quin benefecerint hi, qui ades Deorum immortalium constituentes, ita membra operum ordinauerunt, ut proportionibus,&fymmetrvjs feparata,atque uniuerfa conuenientes efficerentur diftributiones, nam fi ex partibus hominis, licuit numeros , licuit monetas, licuit alia quoque metiri, quid dubitamus eos fufeipere, qui proportiones fequnti ades facras conflituerunt f*
  - Erat igitur apud Gracos dracma, cuim partes oboli meabantur, fex obolorum dracma erat, a fenarij perfe-ftione ita partita. Obolus areus erat nummus frgnatus, qui quia totum quoddam erat affis dicebatur, cuius quarta pars,qua quadrans nominatur dichalca, aut trichalca ratione rerum diuerfarum, dilla efl. quemadmodum ergo obolorum numerus in dracma palmorum numero in cubito rejpondebat, ita numerus dichalcorum,feu trichalcorum rejpondebat numero digitorum, qui erant 24. in cubito,ut infra dicetur, hac Graci.
  - Nostri autem primo decem fecerunt antiquum numerum, & in denario denos ereos afies con- 3° ftituerunt,&earecompofitionummiad hodiernum diem denarij nomen retinet ,etiamq; quartam eius partem, quod efficiebatur ex duobus afsibus, & tertio femifle, feftertium uocitauerunt. Poftea quam animaduerterunt, utrofque numeros efle perfe&os, & fex,& decem , utrofque in unum conie-cerunt,& perfecerunt perfedilsimum decufsisfexis.
  - Licet denarij nomen a denario numero fumptum fit ab antiquis,propterea quod denarius numerus antiquitus perfeHus eft habitus,tamencumpoflea fenarius perfletius effeuifus fit, additum eft denario, & fenarius obtinuit tamen ufus,& femper denarius nummus fit appellatus, retinuit enim compofitus nomen,quodfimplex habebat, ita ut fexdecim ex duobus perfeHis numeris perfeBiffimus habitus fit.
  - H v 1 v s autem rei authorem inuenerunt pedem : E cubito enim cum dempti funt palmi duo,re-linquitur pes quatuor palmorum. Palmus autem habet quatuor digitos, ita efficitur uti habeat pes 4° fexdecim digitos, & totidem afies aereos denarius.
  - Credendum eft Vitruuio. Duo uero palmorum genera, maior, & minor, minor constat digitis quatuor, maior. 12. minorpalefii, maior fpithame dicitur. Digitus efl fpatiumgranorum quatuor ordeifecundum eorum latitudinem. Romani igitur primo denarium tanquamperfettumaccepere, ideo denarium monetam uoca uere, quod & noftris temporibus obferuatur, in ea decem areos ajfes pofuere, & licetpoflea denarium cum fenario coniunxerint, uidentesfenarium quoque per felium effle, retinuere tamen denarij nomen fexdecim affium denarium conflituentes,qui afiesfexdecim digitis pedem conflituentibus refpondent. Cum hac igitur itafint, concludit Vitr.
  - Ergo fi conuenit ex articulis hominis numerum inuentum efle, & ex membris feparatis ad uni-uerfam corporis fpeciem ratse partis commenfus fieri refponfum: relinquitur,ut fufeipiamus eos,qui 5& etiam aedes Deorum immortalium conflituentes, ita membra operum ordinauerunt, ut proportionibus, & lymmetrijs feparata;, atque uniuerfie conuenientes efficerentur eorum diftributiones.
  - Abfoluit negotium fuum Vitr. multis rationibus, & exemplis traliatum, ArchitelH autem maxime ani-maduertere debent ad ea,qua dilla fiunt; nam fi ars qualibet feparata non cafu fed ratione regitur,quanto magis „ArchiteHura artium domina, arbitra, & iudex ratione ducetur t Attendamus igitur ad ea, qua Vitr. af fert, hic uero finem huic capiti imponerem, fed nihil refert; modo rem intelligamus.
  - Aedi v m, autem principia furit, e quibus conftat figurarum afpedus,& primum in Antis, quod Grxce dicitur.
  - Optima ratione falium efl a Vitr. ut cum uellet de templorum adificatione traliare, ab ijs diferiminibus inciperet,qua nobis primo ueninntfitb ajpelium, ita enim cognitionis ordo poflulatfut fkprd dixi) ut ab uni-
  - uerfalibus,
- p.92 - vue 112/393
- - r e ^ 7 i y $. s>*
  - uerfalibus,confufts, &mdiftin&isincipiamw? mq^ad particularia diftinfta^ejplicatqueniamus. Tumil-lud etiam in Architectura maxime obferuandum ejl, ut oculus fuas habeat partes, & ajpeffuum uarietate iuxta figuras, & formae diuerfas templorum f aut iucunditass aut ueneratio, aut authoritas cedibus tribuatur , Et quemadmodum oratio formas i quas ideae meant , diuerfas habet, ut auribus fatis fiat, ita etiam ArchiteCiura Mificiorurn formas habet plures * ut grata oculis ,ajpeffuiiucunda fint, JLc quemadmodum quod mente occlufmn concipimus > id artificio, uerbis figuris, membris, numeris, claufulisq; diuerfts proferendo dicendi genera conficiuntur, ita proportiones, figurarumq; projpeftus, numeri, & collocationes partium in Architettura ideas conslitutwt, qua funt qualitates illis rebus uelperfonisconuenientes, quarum cati
  - c. Columna dtM inter antae i» medio* Q* cella* X>. Tarietes, qtdcircmciuduhi celm.
  - 1 ~ faadifi-
- p.93 - vue 113/393
- - 94 L I B E ^
  - fa adificamus. *Alia enim ratio fententiarum, rationum, uerborum, figurarum, partium,numerorum, collo-cationum, & terminorum, puritati, elegantia,&perfficuitati conceditur, alia amplitudini , dignitati, uehe-mentia,fylendori, ajperitatiq; attribuitur; *Alia iucunditati, modefiia, ueritati, fimplicitati, & pulchritudini datur, Similiter in ^Aedificiorum generibus, alia proportiones, difiributiones, ordinesq; requiruntur,cum nolumus diuerfas *Aedificiorum qualitates, eafdemq; rebus,&perfonis conuenientes reddere .Etiamq; earum rerum natura, qua genus aliquod orationis constituunt, ita fert, ut qua ad unum genus pertinent, permifceri cum alio commode pojfint, ita in puritate dignitas, indignitate ornatus, in ornatu fimplicitas ineJfepotefl;pa+ rifbrtna, ex rationum compofitione, mutuiq; refipottfus comrjnenfionein adificijs multa, qua fimplicia erunt, componi ad dignitatem, & iucunditatem, utihtatemq; egregie pojfunt. Troponit igitur Vitru. odium gene- <xe ra, qua longe oculis obijciuntur. Tgpn tamen omnia, & id quidem prudenter, non enim temeri omnia pro-ponenda funt,fed ea tantum, qua occultam qUandam tiirtutem redolent, & fenfus alliciunt nofiros, Ecce nec orator omnia fumir,qu£uulgo^pieUq;Uidehtur,fedea,qua fub inteUigentia cadunt eorum,qui audiunt di gniori quodam modo, qua uulgus fua ui non perciperet, fed ab alijs inuenta capit, affentiturq;. Ita Vitru, non eas omnes formas,figurasq; fzcrarum odium fumit,qua ab hoc,uel illofaffafunt, quoniam hoc infinitum efi et, nec caderet in fcientiam, & artificium: Sed eas tantum proponit, qua nefcientibus aliquo modofatisfa-ciunt, pofiqudm fa&afmt, ab omnibus autem inueniri nequeunt, Inquit igitur principia id efi originem no-ftra confiderationis in adibusfacris, efi id quod figura odium diuerfarum afpefiu obijcimt noHro. Figurarum ajpeffus, aut efi in partibus anterioribus odium, aut posterioribus, aut in lateribus ,nam aut frontes, aut latera fiatim cernimus, aut feorfum in pluribus fabricis, aut in una eademq;, ideo fepiem nobis figu- z 0 ras proponit. ~
  - Et primum in antis, quod Graece naos cn paraftafi dicitur, deinde proftylos, amphiproftylos, peripteros, pfeudodipteros, dipteros,hypaethros.
  - Declarabit Vitr,quidper ea nomina inteUigat, utitur autem uocabulis Gracis, uel quia nondum latini fua tenebant,&ipje fabricare nomina non audebat,uel quia ufus iam obtinuerat,ut Gracis pro latinis uterentur.
  - frons feu Ortograpbia adis in antis,: r lAnta.
  - C, fafiigimfupra columnas duas inter antas in mediopofaas.
- p.94 - vue 114/393
- - * T z K T 1 V s-
  - 9i
  - Condolendum uero nobis efi, nuUtrn extare templumtemporibus noflris eorum, qua in exemplum fumuntur a Vitr. Cmterum animaduertendumefl, ordine quodam a fmplicioribus ad ea, qua magis compofita fimtpervenire . Semper enim adieffione aliqua figurarum affefitus augetur,quod ita patebit.
  - Horv m exprimuntur formatioties his rationibus. In antis erit xdes, cum habebit in fronte antas parietum,qui cellam circuncludunt,& inter antas in medio columnas duas,fupraq; faftigium fymme-tria ea collocatum, quse in hoc librO fuerit petfcripta.
  - Frontium djpeffus duplex, aut enim antis* aut columnis conflat. JLnta, quas Graci parafladas dicunt, pila funt adpaffa * quas contrafortes, uel pildfiros noftri uocant i bdi in angulis parietum collocari certum ett,
- p.95 - vue 115/393
- - $6 L 1 B E %
  - inter quas in eadem fonte columna dna funt, quibus imponitur fastigium, quod 'noftri frontifricium dicunt fummitas in triangulijpeciem pro fronte collocata, cuius ratio, & commenfus boc libro explicabitur. Cellam vero uocat cor pus ,& nauem ( ut aiunt ) ipfius adis parietibus circumclufam.
  - Hvivs autem exemplar erit ad tres Fortunas, ex tribus quod eft proxime portam collinam.
  - Huius templi nullum habemus ueftigium, fed nos rationibus Vitruuianis innit entes,plantam, frontemq; ipfius defcribemus, ac certis lineis rem ante oculos ponemus, adumbrationes, & reliqua, qua fucum rebus faciunt negligetites.fciographiamq; interdum ponemus, ut Urchitetti facile graphidis notitiam, ex noftris defcriptiombus habere pofiint.
  - Frons a postico jt. potett accommodari, ut ex projlylo fiat amphyproftylos, C, Columna
  - contra antas? D. Columna irtverfuris. F. Faftigium. G. Valua*
  - i_£zx:
  - rsSXjLhn
  - innr
  - i®
  - 4°
  - Prostylo s omnia habet,quemadmodum in antis; columnas autem contra antas angulares duas, fupraq; epiftylia quemadmodum & in antis; & dextra, ac (iniftra in uerfuris fingula. Huius exemplar eft in infula Tyberina in a:de Iouis, & Fauni. Amphyproftylos omnia habet ea,qua: proftylos, prxte-reaq; habet in poftico ad eundem modum co!umnas,& faftigium.
  - Pedium fecunda facies dicitur proftylos, ideft a fronte columnata, addit adfuperiorem duas columnas con tra antas angulares, & ubi fleffuntur anguli cella, duas quoque contra antas columnas addit. Eft & tertia adiumfacies,qua amphiproftylos dicitur,qua adfuperiorem fecundam addit pollicum eodem modo columnatum, quo-pars eft anterior proftyli. quoftmtunico ueftigio utranqueformam oftendifie fit fatis.
  - Infula Tyberina ^lefculdpiofacra caftu primo faffa.poFtea a Romanis munita,&multis adificijs amplisq; ornata, prope Agfculapij templum, Iouis erat ades a L. Furio Turpurione confule adificata & a C. Seruilio dedicata. In exfreffiitate infula Faunus quoque fuas ades habuit, quarum noftris temporibus parua admodum ueliigia uidentur, minusq; in dies uidebuntur, alluuie Tyberis partes aliquas femper trahente. T. Liuius a Gn. Domitio, & }C.Scribonio jLedilibtk ex mulftis conftituturn templum illud affirmat. Teripteros autem erit, qua habebit ihfitinte, &pbfticoferi(is colifrnnasfin lateribus turtiangularibus undenas, ita ut fmt ha colomna collocata, ut inter columnij latitudinis ihterMllum ,fit aparietibui circum ad extremos or-' ' ' dlnes
- p.96 - vue 116/393
- - r e *, r r- r s. 97
  - dines columnarum, habeat ambulationem circa cellam adis»quemadmodum eUin porticu Metelli louis, , Statoris Hermodi,&adMarianaHonoris, & Virtutisfine poftico a Mutiafad:a.
  - Quarta figuraprojpeftusperipteros no- * E. ToHicum, D, Frons, F. pronaum dicitur. minatur, quojicircumalatus. *Alas autem*
  - C. ala,& ambulatio• H. Cella. /, Torta, Ordines columnarum a Lateribus ambientes
  - tudinis columna (patium erit a parietibus circa ad extremos ordines columndrUm. Huius exemplumT^omanoneft, fedMagne-
- p.97 - vue 117/393
- - 9$ L 1 B E ^
  - ptero s,quia duplices habet columnatum ordines; extra parietem a parietibus in partem interiorem alia columna erant collocata, fed minores exterioribus ,fe oh id duplices in altitudine, jdefi altera fub alteris collocata, a parietibus in partem interiorem ufque ad columnas tettum erat, a columnis ad columnas eratfine te-£lo . porticus exterior tetta erat, a lateribus decem & nouem columna, a frontibus' decem, inter columnas tam extra quam intra flatuas Deorum in conchis, Sic enimnichios dicerem, in parietibus erant collocati.
  - »/ira in medio templi pofita. Gradus quos multi amplitudinem templo adibant. Ioui autem fecundum decorum fine tetto Templum fdifidabatur*
  - [Atquehacfimt Pedium principia ex quibus confiat figurarum afreftus. fed hicquaripoffet, cur Vitru. de rotundis templis, deq,Tufcanicis, & compofitis Aedibus mentionem minime fecit,. pejponderm.Vitru. • hoc
- p.98 - vue 118/393
- - 99
  - T. E ^ T I V $ .
  - hoc loco eos figurarum afteftus pofuife, qui additamento quodam perficiuntur ,& forte ea ponit in numero eorum, qwe funt liberorum intercolumniorum quod magis placet ea prima, & ratione magis confli-
  - tutafunt templa, de quibus modo loquitur >fuis enim conflant generibus, Dorico, Ionico, & Corinthio,qua magis elaborata funt,& paulo infra Tufcanicas ades tangit in araoflyla forma; de qua libro fequenti di-Hums efl.
  - VESTIGIVM DITTEUjOS,
  - PIANTAICHN C gRAPHlM
  - PRONAO
  - 50
  - Caf>. II.
  - Pecies autem a:dium funt quinque, quarum ea uocabula. PyCnoftylbsideft crebris columnis. Syftylospauloremifsioribus,DiaftyIos amplius patentibus. Rariusquatrio-; portetinterfediduftis, Araeoftylos. Euftylosinteruallorumiuftadiftributioneirr 1. Omnis humana cognitiofiue adfenfum,ftue nd mentem pertineat, a corifufis primo ,j&indifiin ilis rebus orditur, ut diffium efl. Sed cumpropires obieffas efficitur, tunc diflinfita,&explicatapartium per ceptione certior fieri folet, nec modo mens efi mihi fitper hac re Thilofophum agere i fatis eritfimietm^xem-r pium attulero in rebus, quafenftbus percipiuntur . Cum rem a longinquo ualde aliquam profpicimus,igrtorafo tes adhuc quid iUa fit,Hatimcontipimu$ aliquod effle, id etirem aliquam, mox .propius-accedentes uidemui eam ferri ex una in aliam partem ,unde Hatmmotumpro^e&antesanimal dicimus.effe»mdeadhucacceden-*° tes propriushominem; deinde amicum, mox quaslibet eius flatura partes agnofcimusi&. ita a.conceptione rei .. iz unmer-
- p.99 - vue 119/393
- - IOO
  - L I B E
  - Uniuerfalis, & indislihttdad claram perceptionem propius perneamus. Similis ratio in mente cernitur. Ideb Vitr. indiftintlam, & confnfam quemdam pedium perceptionem, qua afpettuifubiecia eji, non fine ratione propojuit. eamque a figura, qua commune fenfile eji, defumpfit...Accedent es autem ad ades proprius', jpa-tia&.interualla columnarum confideramus. Hac Jpatia cum in alijs adibus conferta fiat, in alijs remijja, in alijs quoque laxiora, oculisprabent diuerfa rerum diferimina, effeffusq; uarios reddunt; nam ueldignita-tetu, uel iucunditatem, uel ajperitatem quandamprafeferunt. Catcriim nonfine regulis efficiuntur huiufmo-di fpatia, quemadmodum docebit Vitr. Ex interuallis igitur,jfiafijsq; columnarum quinque adium jpecies in~ ueniuntur. Quarum nomina hacJunt.'Tyc.noftylos,fyftylos, Diaftylos, jiraosiylos, Euftylos. Quiduero hac fibi nomina uelmt, exponit Vitr. inde interuallorum regulas in quaq; jpecie inflituit; mox ad partiales deferi-ptiones magis deueniens; de contracturis, columnarum, qua fiunt in fiummis; & de adieCtionibus, qua fiunt i o in medijs columnis, fiermonem facit. jlc demum in tertio, & poflremo huius uoluminis capite de fundationibus pracepta tradit, acpaulatimad bafes, columnarum ornamenta, capitula, trabes, ephoros, coronas,
  - & fajiigi# peruenit. Ita ut lonicumgemis hoc libro perficiat. Tycnoflylos igitur eji quod crebris columnis confiat. Confertum genus uocat libertus,Syfiylos paulo remifiioribus ,fub confertum idem nominat* Dia-
  - 1. Orthographia. 0. Sciographia dipteros.
  - 30
  - fiylos amplius patentibusfnbdijpanfa Jpecies appellatur ab eodem. ^Araoslylos dijpanfit, rarius quam opor- 40 teat inter fe didudis. Sed quomodo rarius quam oporteat. ergo jaciendum esi aliquid aliter quam oportet f* minimi. Sed infra huius ratio reddetur, & quomodo fiet quod oportet, ex eo quod jieri non oportere uidetur , oftendit. f Euftylos interuallorum iutta diftributione. f Qua ratione autemfingula jpecies ordinentur, sia— tim demonftratyinquiens.
  - Ergo Pycnoftylos eft cuius intercolumnio unius,& dimidiatas columnas crafsitudo interponi po teft, quemadmodum eft Diui Iulij, & in foro Veneris, & fi que aliae fic funt compofit# *
  - Conferta, & denfa fpecies, qua Tycnoflylos dicitur, ea eft cuius intercolumnia fingula funt crafjitudine,& dimidiata columnafpatio. Crajfitudinem intelligo diamefrum ima columna. huius exemplum inuenies in ue-fiigio, & ichnographiafupfrnott, adis feilicetjquatypethros nominatur. Exemplar uero'eorum templorum, qua Vitr. adducit, nullum reflat. Veneri autem genitrici Cafar didator adem mslruxit. . 5®
  - I "f E ik • fyftylbs efl:,in qua duarum/columnarum crafsitudo in intercolumnio poterit collocari * & fpirarum phnthides^asque magnas fint£Qdpitioy quod fuerit inter duas plinthides» quemadmodum eft Fortunae*qiieftris ad theatrum lapideum ,’& reliquas* quas eifdem rationibus funt compofitas. s Tlinthidesfunt ima bafium.partes, ideo nunckpata, quia formatarum laterum formas uidentur habere • "Plinthiemmiateresa Gratis dicuntur, quiformaqtiadratacor^l(mt..• ^Plinthum ergo tam magnam ejfe Vi* mdicite qmntumeft fpUtiummtezduaspiihihosi-Ebemplimbitius eji in Ichnographiajuperiori eius forma, qua dipteros nominatur i Theatrum kipideum Thilander inteUigiptheatrum Tpmpeij, quod manfurum primus omniumextruxit. idigne cpnfimptum reftaurauit Tiberius,poft C. Caligula i inde Claudius* ToSbremo Go-thorimlTexTheodoricusEius uejUgio-dieunturiffe^tptam^efiimpxsjflora in fiabido Vrfimrum uifuntur * Quodueto ad fortunam equeftrem minet, notandifinquod Tacituslibrp 14. refert yEquitespro Uuguflaitac 6®
  - letudine
- p.100 - vue 120/393
- - T t; K T t V S. ior
  - letudine donum ^Antium tnififfc, quod uouijjent Fortuna equeftri, quod eius cognominis nullum tum ejjet J\o~ ma.hac Thil.
  - Haec utraque genera uitiofum habent ufuni. Matres enim familiarum cum ad fupplicationem gradibus afcendunt, non j&jflunt per intercolumnia amplexae adire, nili ordines fecerint. Item ual-uarum afpe&us obftruitur columnarum crebritate, ipfaq; figna obfcurantUr,item circa sedem propter anguftias impediuntur ambulationes.
  - Vitia infuperioribus duobus generibus hac funt. primo ob denfitatem columnarum impediuntur matrona,
  - Jlra. B. C. fpatiumfinetefto. D. Valuamm locus inpronaoi&pojlico. e. colum-n& inferiores fupra quas alia columna, f. g* duplex ordo columnarum extra parietes cella. H. pronaum uelpofticum. f. loca fatuarum, L. Gradus*
  - l 3
  - ne pares
- p.101 - vue 121/393
- - riHi o o j,u o
- p.102 - vue 122/393
- - T E K T I <r s. IO?
  - ne pares afcendant ad templa, deinde ualuarum afleUus obflruitur, & figna, hoc eflflatui, occultantur; ac demum ambulatio circa adem fit nimis angufla. Sed debemus ne nos ab hac forma abflinere ? minimi, nam & obfcura oratio quandoque commedatur, eJr confufa, ut aliquid efficiatur. fic & crebritas columnarum , quanqudm ea uitia habeat, qua Vitr. commemorat, habet tamen authoritatem quandam, & afleritatem ; qua alicui numini conuenirepoteff. Sedfi quis dixeritfe effecturum columnas adeo craffks,ut dua craffitudi-nes earum, quibus intercolumnia includi debent yfatis amplum flatium ambulantibus facere pofiint: reflonde bo ego tunc columnarum altitudinem fore nimiam, & Plinthides intercolumnia occuparent, ualita etiam quaproportione reflondere debenti impedirentur. PrAter ea matrona plures duabus amplexa adfupplicatio-nes ire folebant, quare illis non pateret aditus. .
  - D i a s t Y l i autem haec erit compofitio, cum trium columnarum crafsitudinem intercolumnio interponere po(fumus,tanquam eft Apollinis, & Dianae cedis. Haec difpofitio hanc habet difficul-tatem,Jquod epiflylia propter interuallorum magnitudinem franguntur.
  - Quemadmodum Pycnoffylos,&fiffylosfeueritatem quandam prajeferebant ob crebritatem, columnarum: Ita Diaffylos hilaritatem ob laxamentum, & remifiionem intercolumniorum habet. periculum tamen efl ne adeo laxis interuallisfrangantur trabesjqua epiflylia nominanturieo quodfuper colunasimponuntur; fedqua ratione huic uitio mederi poffimits, fuo loco dicetur. arcubus enim fupraditfis epiflylia tuemur, ne pondus itn-pofitum eafrangat.
  - J n Araeoftylis nec lapideis, nec marmoreis epiftylijs uti datur, fed imponendae de materia trabes perpetuae. Etipfarumaediumfpeciesfuntbaryc?. Barycephalg, humiles, latae, ornantq; fignis 20 fi&ilibus inauratis earum faftigia Tufcanico more,uti eft ad Circum maximum Cereris, & Herculis, Pompeiani item Capitolij,
  - Quoniam in Arae ffyli forma liberafiunt intercolumniorumflatia, multo magis timendum, efl uitium forma diaffyli, ne fcilicet epiflylia ob laxamentum frangantur. Quare nec lapideis, nec marmoreis epiftylijs in ea forma utipofjumus, fed imponenda funt trabes continua ex dura materia, cuiufmodi robora funt, quemadmodum quarto libro dicetur. ibi Tufcanicumgenus pertraffat, & infla cum araoftyli genus exequitur, offendit quo maiora flatia inter columnas cadunt; & crafiiores, & minores columnas fieri debere], atque hoc\efl quod hoc loco dicit & ipfarum adium, id efl araoftyligeneris,fleciesfunt humiles, lata ybaricephala; & quoniam trabibus e materia in eo genere utebantur, ideo eburfuperponebmt, omabantq; /ignis, & figuris fi-£Hlibws,inaurabantq; eorumfhffigia; qui mos aTujcanis emanauit. Quoniam uero ultra tres craffitudines 3 0 libera interualla fheerepoffumus, & quifque fuo uti iudicio poteft; ideo plurali numero eft ufm hoc loco, dicens. {in Araoffylis nec lapideis, & reliqua f cum in alijs unitatis numero fit ufm, dum dixitpycnoffylos eff,& item Jyflylos efl.. Et diaflyli autem hac erit compofitio; & infla dicit.
  - Quaritur hoc loco quid fibiuelit Vitr. pereauerba. barica, baricephala. dicunt nonnulli Tufcanico more trabium antepagmenta ebore conffitutafuiffe, quod Vitruuius libro quarto cap.feptimo uidetur innue re. quibus affentio,modo illud addam, quod in pfalmo quadragefimo quarto,,ubi dicitur f in domibus eburneis, \ ubiGracm habet d™ @*pwvm?mwg)V, fleri interpretes &tpns domos‘interpretantur, aut turres eburneas,quafunt ecclefia ubiuis terrarum, in quibus una fide colitur Deus. hoc uero nomine maxima adi-ficia mtelligmt, ^ithanafms in eo loco ornatas, & fele ttas domos, & fumptuofl templa uareis appellari dicit, ita etiam Dydimus interpretatur. illis & reliqui affentiunt. caterum fit uarica legas, & diagramma adis 4° Tufcanica in quarto libro pofitum inflictas,uidebis columnas inter fe tam longo interuallo diflantes, ut diua-ricatis cruribm eam fleciem fimilern dicere poffis. quam interpretationem approbo, quoniam Vitruuius de fle. cie illius adis loquitur,&poftea etiam addit, baricephala, ut oflendat ornatum ex ebore epiftyliorum adpa-Elum ligno, nifi forte fuperuacuam illam dittionem reijciamus. Et nos ibi Tufcanicam adis ichnographiam, & orthographiam pofuimus. f Vti eff ad circum maximum Cafaris f Pliniuslibro 3 j.cap.iz.Plaffalau-datifiimi fuere Dimophylus, & Gorgafm. Idemq; piffores, qui Cereris adem I{oma ad circum maximum utroq; genere artis fua excoluerunt, uerfibus inferipti Grace, quibus fignificarunt a dextera opera Dimophy-li eff ?, a parte laua Gorgafi. A nte hanc adem Tufcanica omnia in adibus fuiffe author efl Mare. Varro. Ex hac cum reficerentur, cruffas parietum excifas tabulis marginatis inclufls efie. Item figna ex fhfligijs difler-fa. & fupra dixit eodem Cap. Deburadis inuentum efl rubricam addere, aut ex rubia cretam fingere,primusq; 5 0 perfonas tegularum extremis imbricibus impofuit,qua inter initiaprotypa uocauit; poftea idem ettypa fecit. Hinc & faftigia templorum orta, propter hunc plaffe appellata. Et infla eodem Capite. De plaftice loquens. praterea elaboratam hanc artem Italia, & maxime Etruria . Turriammq; a Fregellis accitum, cui locaret. Tarquinius prifeus Ionis effigiem in capitolio dicandam. Fiffilem eam fuiffe, & ideo eam mirari folere. Fi-Uiles infhffigio templi eius quadriga de quibus fapius diximus, hac 'Plinius. .
  - Reddenda nunc efl ratio Euftyli, quae maxime probabilis,& ad ufutn,& ad fpeciem, & ad firmitatem rationes habet explicatas, namque facienda funt in interuallis fpatia duarum columnarum & quartae partis columnae crafsitudinis, mediumq; intercolumnium unum, quod erit in fronte > alterum quod erit in poftico trium columnarum crafsitudine. Sic enim habebit & figurationis afpeftum uenuftum, & aditus ufum fine impeditionibus, & circa cellam ambulatio authoritatem.
  - 60 Elegantis forma,firmaq; & commoda flecies, qua euftylos nominatur, a commoda,<grconcinna columna-
  - rum
- p.103 - vue 123/393
- - 104 L I £ E ^
  - r m diflributione fiet; fi Jpatia inter columnas duas crafiitudines, & quartam unius crafiitudinis columna continebunt. ita enim laxamenta columnarum, ita impedimenta ambulationum, ita obfcuraiionem ualuaru,
  - & fignorum euitabimus, ita demtrn oculis fatisfkBum erit. Tycnofiylos, & fiftylos ambulationes, aditus,& affeBum impediebant. Diaflylos, & areosiylos periculum afferebant; Ergo euflylos inter extrema tanqua medium,in quo uirtus eft pofita,comoditate>& uenuftatem afferet.Si igitur unum & dimidium, uel duo pauca -funt,fi triaplura, quampar eft,relinquitur duo,&quartaparte conuenire. Sed cur non ita duo,& dimidium, ficut duo, & quarta pars fatisfacient opportunitati, & pulchritudini ? I\eJpondco , duo, & quartam partem iuftum commenfhm facere, cum medianum (patium laxius , &remijfius jaciendum erit, quam extrema.
  - Sed illud magis animaduertendum, quod fi a proportione fubfefquitertia fubtrahere uelimus proportionem, fubfefquiquintam, reddetur fubfefquioBaua. Ecce exemplum. Vnum cum dimidio funt fex quarta, duo fiunt otio quarta, duo cum dimidio decem quarta, tria duodecim quarta. Sex ad otio efi in proportione fubfefqui-tertia, decem ad duodecim in proportione fubfefquiquinta . duc igitur duodecim per fex, reddes fieptuaginta duo. decem per 0B0, reddes oBuagintd. inter fieptuaginta duo,& oBuaginta cadit ratio fubfefquioBaua. ‘Efoucm igitur magis rejpondet & fenario,& duodenario,qudmdecem.nouem quarta igitur erunt intercolumnia elegantis forma; cuius ratio redditur a Vitr.hoc modo.
  - Frons loci, quae in aede conftituta fuerit,(i tetraftylos facienda fuerit, diuidatur in partes undecim femis,praeter crepidines,& proie&uras fpirarum. Si fex erit columnarum in partes decem,& ofto; ft ocfcaftylos conftituetur diuidatur in 14. &femifTcm. Item ex Kis partibus fiue tetraftyli, fiueexa-ftyli,fiue odtaftyli una pars fumatur, caq; erit modulus, cuius moduli unius erit crafsitudo columnaru. Intercolumnia lingula praeter mediana modulorum duorum ,& moduli quartae partis, mediana in 10 fronte,& poftico fingula, ternum modulorum. Ipfarum columnarum altitudo erit modulorum o&o,
  - & dimidiae moduli partes. Ita ex ea diuifione intercolumnia, altitudinesq; columnarum habebunt iuftam rationem.
  - Euftyli ratio redditur hoc loco a Vitr. & ed ratione diftribuit pradiBos figurarum aJfieBus, nam dum exa-ftylum dicit, peripteron intelligit, &pro oBasiylo dipteronfieu pfieudodipterum, & pro tetraftylo proflylon forte, & amphiproftylon. dixi forte,ne uidear ignorare hac duo genera additione ad ades in aritis ejfe fhBas.fed quis prohibet quin & de illis intelligamus cum tetraftyla fint. Quod uero pro oBaftylo dipteron,&pfeudodi-pteron intelligat, patebit ex his, qua paulo inferius diBurus eft. vnde etiam fit ut etiam exafty lon pro dipte-ro pofuerit, quod & ratio poflulat, nullibi enim eos figurarum affeBus diftribuit. Volentes igitur ades conr-ftruere,aut eas ita faciemus, ut profionte quaternas columnas habeant; aut fenas, aut oBonas ,aut etiam 5 ^ denas, quemadmodum in hypethro figura genere.Si quaternas habitura funt, & eas fecundum commodam,
  - & elegantem formam ordinare uelimus, Frons loci, qua in ade conftituta fuerit diuidenda eft in partes unde* nas,&dimidiam; una ex his partibus pro modulo fumenda. quid autem fit modulus primo libro,& etiam hoc tertio diBum e(l. menfura enim genus eft nota,qua uniuerfum opus metimur. Vnius moduli erit columna craf-fitudo. Cum igitur quaterna columna fint, quatuor modulos in illis diftribuemus . ha tria interualla facient extrema duo, & medianum unumdn imo extremorum interuallo erit intercolumnium duorum modulorum,& quarta partis, tantundem in altero extremo, quaterni ergo moduli cum dimidio in extremis intercolumnijs ponemus; hi quatuor primis additi, reddent oBo,& dimidium; mediano uero interuallo tres moduli tribuentur ; laxiore enim jpatio medianum intercolumnium diflentum ualuarum proffeBum efficiet clariorem . Tres igitur moduli oBonis, er dimidio additis, constituent undecim,& femis. tot igitur partibus di- 4° §tribuenda frons eft in tetrafiylo commodo, & eleganti; modo crepidines, & proieBuras extremarum columnarum in ea distributione non ponamus. Crepidines inteUigo margines bafmm,&plinthorum, atq; adeo proieBuras, extantesq;partes ultra columna fcapum. Quod fi eadem forma hexastylon,hoc eft peripteros co-Siituere uolumus,frontem in partes decem & oSto diuidemus. In hoc genere quinque funt intercolumnia. Columna fex; fingulis columnis finguli moduli tribuentur; fenos igitur modulos in columnis diftribuemus , ternos inmedio intercolumnio, ita nouem moduli reddentur, nouem autem quatuor reliquis intercolumnijs dabimus , cum fingula binos modulos, quartam partem occupent; ita demum decem,& 0B0 moduli pro fron-
  - te exaftyli elegantis forma dabuntur.pari ratione fi oBaftylos, ideft fi uel dipteros, uelpfeudodipteros con-ftituenda eft, frons loci diuidetur in partes 2.4. & femifiem. OBo moduli oBonis columnis diftribuentur. terni medio intercolumnio. ita reddentur undeni, fuperfunt fzx interualla, quorum fingulis binos modulos,et 5 o quartam partem tribuendo, con fumemus modulos trefdecim cum dimidio, qui undenis prioribus additi, fum-mampradiBarum 24. partium cum dimidia reftituent. In his omnibus altitudo columnarum erit modulorum 0B0, eJr dimidio . Quibus pofitis nemo eft, qui non uideat hypethron, ideft decaftylon diftribui poffe eiuf-dem elegantis forma artificio, nam frons diuidenda eft in partes unam, & triginta, quarum una erit modulus, decem igitur moduli decem columnis diftribuentur, medio interuallo terni, reliquis intercolumnijs, qua funt 1 0B0, decem & 0B0, qui additi tredecim primis, reddent unum & triginta modulos . Sed nos ad Vitruuium.
  - Hvivs exemplar Romae nullum habemus, fed in Afia Teo o&aftylon Liberi patris. Eas autem (ymmetrias conftituit Hermogenes, qui etiam primus o&aftylon pfeudodipterive rationem inuenit.
  - Ex dipteri enim aedis fymmetria fuftulit interiores ordines columnarum triginta quatuor,eaq; ratione fumptus, Qperisq; compendia fecit . Is in rpedio ambulationi laxamentum egregie circa celiam 69
  - fecit,
- p.104 - vue 124/393
- - r £ JL r / V S. xoy
  - fecit, de afpeduq; nihil imminuit, fed fine defiderio fuperuacuorum conferuauit authoritatem totius operis diftributionc. Pteromatos enim ratio,& columnarum circum sedem difpoficio ideo eft inuen-ta, utafpedus propter afperitatem intercolumniorum haberet authoritatem. praeterea fi & imbrium aqua: uis occupauerit,&intercluferit hominum multitudinem,ut habeat in sede, circaq; cellam cum laxamento liberam moram. Hsec autem ita explicantur in pfeudodipteris sedium difpofitionibus,qua-re uidetur acuta, magnaq; folertiaeffedus operum Hermogenes feci(fe,reliquifleq; fontes unde pofte ri poflent haurire dilciplinarum rationes.
  - Commendatur Hermogenes in exemplum ueri OrchiteBi. is pfeudodipteron adem reperit, idefl ementien-tem dipteron. Mentiebatur enim dipteron illa ades, quoniam exterior ajpeBusidem erat cum diptero, nam Io pvofrontibus oBona,in lateribus quindena utrinque columnaafficiebantur: fed interiores aic nullas habe-bant columnas:fubjlultt igitur triginta quatuor columnas ex dipetro, & nihil imminuit dignitatis, & laxamentum liberum ad ambulandum reliquit. eaq; ratione fumptus, & laboris compendia fecit, ac demum fontes reliquit, unde polleri poflent haurire difciplinarum rationes. Exemplar erat in Teo infula in oppido, cuius oBaslylon ab Hermogene earationeconfiruBum erat.
  - A e d i b v s arseoftylis columnse fic funt faciendae, uti crafsitudines earum fint partis odatra* ad altitudines. Item|in diaftylo dimetienda eft altitudo columnse in partes odo, & dimidiam, &; unius partis columnse crafsitudo collocetur.in fyftylo altitudo diuidatur in nouem,& dimidiam partem* & ex eis una ad crafsitudinem columnse deturItem in pycnoftylo diuidenda eft altitudo in partes decem, & eius una pars facienda eft columnse crafsitudo. Euftyli autem sedis columnse utdiaftyli in 2Q odo partes altitudo diuidatur, & dimidiam, & eius una pars conftituaturin crafsitudine imi fcapi, ita habebitur pro rata parte intercolumniorum ratio. .
  - Tofi quam elegantis forma rationem reddidit Fitr. nunc docet quomodo alios figurarum afpeffusalijs formis ordinemus. De quibus cum intercolumnia fatis nota fint, nihil aliud dicendum, nifi quod ad.altitudinem columnarum pertinet. Fna uero eademq; communi regula omnes has formas, fcilicet areofiyli , fyfiyli , dia-Jiylij & pycnoftyli quantum ffeBat ad altitudines columnarum dirigit. nam quo maiora funt intercolumnia, eo crajfiores columna funt facienda, quoniamfi graciles columna ubi funt mterualla'maiora adhiberentur, multum de affeBu detraheremus, aer enim circumfufus ubi aditus funt pdtentiores, multum demit de craf-fitudine columnarum, ideo faUum efl ratione iufta, ut interualla columnarum earum crajfitudinem diflribudt. Ordo'efl upycnoflylo, adfiliylum;a fyflylio, ad diaBylum; a diaftylo ad araoftylum accedendo, ut crajfio-res columna femper fiant, ideo pycnoftylos decem craflitudinum columnas altas habet; minora enim funt interualla,& aer minus confumit. Syftylos nouem cum dimidia crafjitudine conficitur, diafiylos habet columnas altas quemadmodum euflylos,fcilicet 0B0 partium cum dimidia. jLraofiylos altas habet columnas oBotan tum partium, quarkm una esi craffitudo ima columna, quam Fitr.imum fcapum appellat. Harum rerumra-tionem Fitr. affert hoc modo. >
  - Qvemadmodvm enim crefcuntfpatiaintercolumnas,itaproportionibusadaugendae funteraf-fitudines fcaporum. Namq; fi in araoftylo nona, aut decima pars crafsitudinis fuerit, tenuis, & exilis apparebit, ideo quod per latitudinem intercolumniorum aer confumit, & imminuit afpedus fcaT porum crafsitudinem. Contra uero pycnoftylis, fi odaua pars crafsitudinis fuerit*, propter crebrita-? tem, & anguftias intercolumniorum,tumidam,&inuenuftam efficient fpeciem. Itaque generis ope-i ris oportet perfequi fymmetrias.
  - Facilia funt hac in Fitr. pradiBa autem rationis occafione aliam quoque regulam affert, quam in angularibus columnis feruare debemus,qua & ad uenuflatem,& ad firmitatem facit.
  - Et i a mq; angulares columnae crafsiores faciedse funt ex fua diametro quinquagefima parte,quod eae ab aere circumciduntur, & graciliores effe uidenturafpicientibus. Ergo quod oculos fallit, ratiocinatione eft exequendum.'
  - Eurithmiam tangit hoc loco Fitr.de qua primo libro. Confidendum enim efl affeBui,confiderandumq; non femper adeo proportionibus innitendum effe jLrchiteBoffed conuertendos effe oculosadid\, quod concinnum,& yenufium apparet. Ecce quomodo ab miuerfalibus, & confufis,ad diflinBa, & particularia perue-nit, a figurarum affeBu,\ad interualla,ab interuallis, ad altitudinem, ab altitudine ad dijlin&iorem partium notitiam procedens, vnde etiam res duas magis partiales inferius hoc loco attingit. Loquensde diminutio-ilibus', quas contraBurasuocat, qua fiunt infummitate columnarum, <& de adieBione,quafit in medio.
  - Contradurse autem in fummis columnarum hypotrachelijs ita facienda: uidentur, uti fi columna fit ab minimo ad pedes quinos denos,ima crafsitudo diuidatur in partes fex, & earum partium quinq; fumma conftituatur, Item quae erit ab quindecim pedibus ad pedes uiginti fcapus imus in partes (ex,
  - , & femiffem diuidatur, ex earumq; partium quinque, & femiffe fuperior crafsitudo columnse fiat; ita quseerunta pedibus uiginti, ad pedes triginta, fcapus imiis' diuidatur in partes feptem, earumq; fex fumma contradura perficiatur, quse autem a1 triginta pedibus ad quadraginta alta erit, ima drafsitu-do diuidatur in partes feptem,& dimidiam,ex his fex,& dimidiam in fummo habeat contradura: ratione. Qux erunt a quadraginta pedibus ad quinquaginta} item diuidendse funt in odo partCs,& ea-6o rum feptem in fummo fcapi hypotrachelio contrahantur. Iteraq; fi qua: altiores erunt,eadem ratione pro
  - 3°
  - 4°
  - 5°
- p.105 - vue 125/393
- - xo 6 L I B E
  - ne pro rata conftituantur contraduraj. Ha: autem propter altitudinis interuallum fcandentisoculi fpeciem fallunt, quamobrem adijciuntur crafsitudinibus temperatura . Venuftatem enim perfcqui-tur uifus,cuius fi non blandimur uoluptati proportione,& modulorum adiedionibus, uti id , in quo fallitur,temperationeadugeatur, uaftus, & inuenuftus confpicientibus remittetur afpe&us.
  - Obferuandum eff uemftatem columnas haberet fi terniores in fummo fint, quam imo, hanc uero tenuitatem non folum efficere altitudinem^ ipfa fuapte natura, fed etiam arte constitui oportere, oflendit Vitr. eam uocat contraffuram, quoniam columna, in jummo ab ima craffitudine, quafi contrahi uidentur. Obferuandum eff tamen quo altiores columna furit, eo minus ejfe contrahendas, nam ipfa ( ut dixi) altitudo fuapte natura contrattionis (peciem quandam facit, quemadmodum optices ratio demonflrat. Blatio autem contra ffura ah ipfa rerum natura defumpta esi.graciliores enim res nafcentes,ac ternioresfunt, quo magis a terra eriguntur, quod & in arboribus obferuatur. Habent etiam inmedio columna adieftionem quandam,fic enim uidentur pondera fufiinere, & in medio tumorem quendam facere, quam Graci entafin uocant. Regula autem contrar ffura funt,hac,ita dijpofita.
  - Columna altitudinis. Scapus imus erit partium. contraffma fummi fcapi.
  - ^d XV pedes. VI. V.
  - tAd XX. pedes. VI. s V. s
  - M XXX. pedes. VII. VI.
  - jLd XL. pedes. VII. s VI. s
  - Jld L. pedes. VIII, VII.
  - De adiedione, qua: adijcitur in medijs columnis, qua? apud Grsecos entafis appellatur,in extremo libro erit formata ratio eius, quemadmodum mollis,& conueniens efficiatur.
  - Tromijfam habemus a Vitr. defcriptionem adieClionis eius, qua in medijs columnis adijcitur, puto ego ea. iudicio, & dexteritate quadam artificis, potius quam regula contineri, motis enim & conueniens fieri debet, quare ad hoc inftrumento quodam flexibili opus effe judico.
  - JDe fundationibus, & columnis , atque earum ornatu epiflylijs,
  - tam in locis folidis quam in congefiitijs. Cap. III.
  - jllgjpjtVbftru&ionis fundationes eorum operum, fodiantur (fi queant inueniri,) ab folido,& in folidum, quantum ex amplitudine operis pro ratione uidebitur,extruantur; quse ftrudu-JifiJifill ra Per totumTolum quam folidilsima fiat.
  - Toflquam de ijs rebus aCium eft,qua ad afpeCtum pertinebant, tum confufe,& uniuerfali quadam ratione,tum etiam diftinfliori quodam modo, ne ades per fe fubfiffere quis credat, d$ fundationibus earum loquitur Vitr. atque ita ordinatim, (ut dixi) afundamentis ufque adfummu teffiunipertienit. hoc igitur quarto capite de fundationibus, bafibus,columnarum ornamentis, deq; epiffylijs, &fafligijs templorum Ionico genere conflrufforum, pracepta tradit. Subffruffionis fundationes ita fieri debere offendit, ut finem re-fpiciamus,ad quem inuenta funt. Iacimus enim fundamenta, ut ades firma fint,ac permanentes, quod fi fundationes firma non erunt, quomodo firmitatem habebunt adificia ? ut igitur firma fint, oportet folum folidum ejfe,atque ita excauari, ut inueniatur folidum. oportet etiam latiores effe fubflruftiones, & ampliorem locum occupare, quam qua fupra terram ffruuntur. Ita enim fiet, ut foliditate foli, & amplitudine fundamenti quicquidfuperfiruxeris fedem habeat oneri aptam, firmam,folidamq;. Imitabimur quoque rerum naturam, qua folidis radicibus, amplisq; in arboribus innixa, truncosparte inferiori craffiores facit, qudm infuperiorii Solum igitur in quo fundationes fiunt, aut folidum naturale, & firmum erit; aut molle, congeflitium, & tenerum. Diuerfo modo in utroque fubfiruendum efl.nam in folidd excauabis, fofiamq; duces ita amplam, rt ratio operis poflulabit. Ipfamq;planam efficies, ne ex una parte potius, quam ex alia inclinet fabrica pondus.fi molle erit folum, eJr congeflitium, aut id in fuperficie, aut deprefi fius erit tenerum, fi in fuperficie, eo ufque excauabis donec folidum inueni tf , fi in profundum abibit, palificatio-nes crebrafaciendafunt, fohtmq; crebris fi fucationibus folidandum efi. Fundamentum fubflruffio dicitur, qua e fi qtiicquidftib terra firuitur. SubffruElio (ut dixi) ex parte inferiori, amplior effe debet, deinde minor fieri paula-tim. Fojfa amplitudo jdrchiteffi iudicio relinquitur pro ratione operis facienda.,foliq; natura,nam fape euenire poteff in amplifiimis- adificifs , templis, pontibusq; ut fit
  - opus
  - I 1-7-7
- p.106 - vue 126/393
- - r U r I r f. io7
  - opus continua fubftruBione,funddtioneq; totam aream implere, ubi vero ad foli fuperficiem fitbftruBionem erexeris,tunc murulos quofdain efficies, quos Vitr. flereobata nominat,inquiens.
  - Svpra Qjf e terram parietes extruantur fub columnis dimidio crasfiores, quam columnae funt futurae, ubi firmiora fint inferiora fu perioribus, quae flereobata appellantur, nam excipiunt onera.
  - Cum fabrica apparere coeperit,tunc parietes quidam excitantur fub columnis dimidio crafiiores,qudm co-lumna. hos flereobata nominat, a firmitate oneris excipiendi. firmitas enim, ac foliditas pedis onus fuslmere potefl. Stereobata quandoque bafamentum ( ut aiunt) totius fabrica fignificat. hoc antiqui licet amplius in-ferioripartefacere foliti fint, non tamen afcendebat procliue, fed ad modum gradationis, quemadmodum ad-io fcripta defcriptio ofiendit. Stereobata quoque idem quod ftylobata, idefl columnarum pedes intelligebant. Stylobatauero quandoquefingula fub fingulis columnis collocabant, interdum uero continua quadam ferie fiylobatis totum adificium cingebant, ea adieBione, de qua infra dicetur. Tedeflilos dicunt Itali. Spatia uero qua funt inter ftylobata, de his loquor, qua infubjlruBione funt, duplici modo fiunt,aut enim arcubus inter-pofitis fiunt imminutione impenfa, aut palificationibus crebris,ut firmitas adis comparetur.
  - Sin autem folidum non inuenitur, fed locus erit congeftitius ad imum, aut palufter,tunc is locus fodiatur,exinaniaturq;, & palis alneis,aut oleagineis, aut robufteis uftulatis configatur, fublicaeq; machinis adigantur quam creberrimae, carbonibufque expleantur interualla palorum, & tunc ftrufturis folidifsimis fundamenta impleantur . Extrudis autem fundamentis ad libramentum flylobatse funt collocandae.
  - Tofita regula fubflruBionum in folidis locis, quemadmodum funt pieraq; Creta Infida loca: Docet quo-° modo fub flruendum efi in congeftitijs, & mollibus locis, cuiufmodi funt Venetifs , & ubi paluflria loca Junt. perfodi enim, & excauari ea loca iubet, mox palis configi, pali autem fint ex materia, qua in humore con-feruatur, qualis efi alnea, oleaginea, robuftea, deqUa fecundo libro copiofe traBatum eft. Quomodo autem configantur pali, omnibus puto notum ejfe. Fifiucis enim, quas nos Beccos dicimus adiguntur, uel opera hominum anfis earum manibus comprehenfis, vel trochlearum iBibus intermiffis, & temperatis, aquisq; ut re-Bi pali configantur. noflri decuriqs immiffis palos adigunt lente admodum ,& inter iBus prolixo quodam ad fhflidium uocis tenore commorantes expeBant, inde unanimesfiflucam refumentes, iterum adigunt , ite-rumq; ad fonum, & moram ducentes alium iBiim expeBant. Sublicaq; machinis adigantur., Sublica uoca-bulum volfcum, palum maiorem, feu oblongam trabem fignificat. impleri autem carbone, ne humor offendat fimdamenta,etiam libro quinto Cap. nono dicit Vitr. StruBuris folidijjimisfundamenta impleantur. Splidi-3° tatem aliqui ex minuta materia, nonnulli ex magnis lapidibus faciendam putant. Fundamenta uerofofias, in quibus fundantur ades, intelligit, quod & primo libro,*& quinto etiam innuit. FxtruBis autem fundamen tis ad libramentum ftylobata funt collocandi. Fcce quod ftylobata uocat, qua fupra flereobata dixit: ha ai libramentum, noftri adliuellum dicunt, funt collocandi.
  - Svpra ftylobatas columnse difponcndae, quemadmodum fupra fcriptum eft,.fiue in pycnoftylo, quemadmodum pycnoftyla, fiue fiftylo, aut diaftylo, aut euft.ylo, quemadmodum fcripta funt, & con-ftituta. Inaraeoftylis enim libertas eft quantum-cuique libet, conftituendi, fed ita columnae in peripteris collocentur, uti quot intercolumnia funt in fronte, totidem bis intercolumnia fiant in lateribus . Ita enim erit duplex longitudo operis ad latitudinem. Namque qui columnarum duplicationes fecerunt , errauiflc uidentur, quod unum intercolumnium in longitudine plufquam oporteat, procurre-4° reuideatur.
  - laBis fundamentis, extruBis fiylobatis, diffionenda funt fupra ftylobatas columna, e'reo ordine,ifsqi in* teruallis collocanda, qua ratio operis, & forma adis poftulat, ita utpycnoftylos fua habeat prafcripta columnarum interualla. item Siftylosfua, & diaftylos, euftylosq; fua, iuxta prapofitam intercolumniorum nory mam. ubi animaduertendum eft duplam effe debere internatiorum fummam in lateribus ei qua efi in fronte • nam dupla adis totius longitudo ad latitudinem effe debet. fi igitur in fronte quinque funt interualla,decem in lateribus diflribuantur .fifeptem quatuordecim .finouem decem & oBo. Interualla igitur duplicanda funt non columna, alioquin error eft. nanquein lateribus, qui columnas duplicare uoluere, nonpofuerunt innumero laterum angulares columnas, qua ex fronte, & lateribus inferuimt. Antequam igitur ad bafes, & colum nas deueniam, pauca de fiylobatis mihi dicendafunt, de quibus pauca a Vitr. libro quinto dicuntur. Styloba 5 o tarum duo funt genera, quicquidprimo circum ades bafis in modum ,fiue podium, fiue firmamentum fit, Stylobatas nomine uocaripotefl. Graci( ut fupra dixi)flereobata uocant, quia perpetua firmitate ades compleBuntur. Exemplar efi in quarto libro, ubi rotundas ades defcripfimus, & alibi fupra. EffeBus harum bafium eft, ut adesafolo fubleuentur, dignitatemq; habeant, & authoritatem, nec parum afferant ornamenti .Secundo ftylobatarum alterum genus erat, quod fub columnis ponebatur abfolutum,& liberum, quem ' admodum in multis adiim defcriptionibus ante pofuimus. hac neque Doricis, neque Tufcanicis operibus dabantur, quare qui ftylobata propria generum efficienda putant,ut aliud genus Doricis, aliud Tufcanicis,aliud detur Ionicis, <&• corinthijs columnis, non bene pracipeire uidentur. Stylobatavum confenfus uarij in antiquis operibus reperiuntur. Omnes tamen ex altitudine columna fimul cum capitulo, & bafifumuntur. alus e-rumex tertia, alqs ex quarta, alijs ex quarta & dimidia, demum alijs ex quinta totius altitudinis columna 6q cumba fi, & capitulo fimplacuit, ita quod nulla fit certa, & ftatuta regula, ita ut Ionicum, Corinthium, &
  - compofitum
- p.107 - vue 127/393
- - <lo8 L ’1 ‘ 'B E ”X 7
  - fompofitum gerius hoc potius* qudm iUo commerifu partiatur, quanquam libro quinto Vitr. dum de podio [cenae, loquitur* ex tertia parte jaciat jlylobata#, dum eas & podium diametro orcheftra rejpondere debere dicit» qua forma pulcherrima efl. ex tertia parte item fumpti funt jlylobata in arcu Verona ueteris caflri, opus esi Corinthium & fumme probatum. ex quarta funt, qui in amphiteatro, quod Colifeum uocant, J\oma Jpeffan— tur .Ex quarta & dimidia Traiani arcus ad memoriam Daciana uittoria; ad ^Anchonaportum opere Corinthio fiylobatas fhftas oftendit. Itaque non efl certa altitudinis flylobatarum ratio, ita ut hac, uel illa , huic-uel illo generi fit magis propria. Illud tamen obferuatum esi » quod altitudo ftylobatarum in partes 06I0 efl iiuidenda,una ex ijs fuperioribus partibus, & ornamentis datur; funt enim tanquam capitula ftylobatarum; dua bafi tribuuntur, reliqua trunco medio, Bafts tres habet partes, duapro plintho, una pro reliquis orna - i q tnentis, interdum autem bafts in duas partes diuiditur, quarum una plintho, reliqua reliquismembris conceditur : magni autem refert uenufiatem feruare, & indicio partes illas, fiue promineant, fiue contrahantur,de formare. .Addimus morem antiquorum fuijfe interdum infra ftylobatarum plinthides, unam aut duas alias collocare, non minus altas, quam fit uniuerfaftylobatarum bafts, ut dignitas, & firmitudo operis cmfiare.has plinthides ftereobata proprii dici debere putarem, & in magnificis operibus lapidea, atque etiam marmorea funt, nos plures formas ex antiquis defcripfimus in fuperioribus aedium deformationibus.
  - Gradvs infronteitaconftituendifunt,utifintfemperimpares,nanque cum dextro pede primus gradus afcendatur,item in fummo templo primus erit ponendus. Crafsitudines autem eorum graduum ita finiendas cenfeo, ut neque crafsiores dextante, neque tenuiores dodrante fint collocata?.
  - Sic enim durus non erit afcenfus. Retraftiones autem graduum nec minus quam fexquipedales, nec 2Q plufquam bipedales faciendae uidentur. Item fi circa aedem gradus futuri funt, ad eundem modum fieri debent.
  - De numero, e*r fitu, & menfura graduum praecepta dantur hoc loco. Gradus autem in fronte, aut circa adem conftituuntur. hi numero impares ejfe debent. ratio efl, ut dextro pede primo afeendentes,dextrum quo que pedem in templum ponamus. Ominatum efl enim dextro pede templum ingredi. non dicit Vitr. gradus ma gis tres, quam feptem, aut nouem ejfe debere, modo impar eorum fit numerus. Verum in antiquis operibus nouenarius numerus ad maiorem fummam non afeendit, & fi plures nouem gradus inuenti funt, planum inter-cejjit, quod nos requiemuocamus .idplanum latum er at, ita ut duo > aut tres grejfus conficere in eopojfe-mus. Traecinftionem in theatris idplanum uocat Vitr. Cum uero hic dicat {idem in fummo templo primus e-rit potiendus $ monuit per plures quam tres gradus ad ades afcenfum fuijfe,fummumq; p animent um templi in-teUigit, & maieftatem quandam frontis defignat. Hac de numero, & fitu graduum. TS[unc ad menfuras. ^ Tes afeendendo eleuatur, inde extenditur. Spatium illudgradus, quod eleuatione pedis fit, gradus craftitu-do uocatur. Spatium uero quod extenfo pede calcatur, retra&iogradus nominatur. Crajfitudo, hoc esi altitudo gr a dus, ut commodus fit afcenfus, ex duodecim partibus pedis, non plus decem, nec minus nouem habere debet. Tes in duodecim uncias partitur, decem uncia dextans, nouem, dodrans nominantur. Vncias nos digitos craffos uo camus. Bgtrattionesgraduum uel duos pedes, uel unum cum dimidio pedem patere de- * bent, atque hac menfura obferuanda esi fiue pro fronte, fiue circum ades gradus ponendifunt.
  - Sin autem circa aedem ex tribus lateribus podium faciendum erit, ad id conftituatur, uti quadrae, fpirae,trunci,lyfis,ad ipfumftylobatam, qui erit fub columnaefpiris,conueniat.ftylobatamitao-portet exaequari, uti habeat per medium adie&ionem per fcamillos impares. Si enim ad libellam dirigetur, alueolatus oculo uidebitur. Hoc autem uti fcamilli ad id conuenienter fiat. Item in extremo 4? libro forma, & demonftratio eritdeferipta.
  - ' Circa ades podium ex tribuspartibus conflitui Vitr. dicit, nama fronte gradus erant, nemo etiam uetat, quin & pofiicogradus darentur. Todium erat tanquammanianum, quod nospoguolum uocamus,conflabat autem continenti adflereobatis modumfkbrica. Sub columnis enim jlylobata pofitae erant, inter columnas autem cumfiylobatis coniunfius erat mundus, uel continenti lapide, uel columellis & balauftijs interpofitis , unde profpeffus erat. Todij regula eft ea, ut ea membra, qua jlylobata habent, eadem & podium habeat. qua autem membra habere Jlylobata debent,dicit ejfe, quadras,jpiras, truncos,coronas, lyfis, id efl plinthos , bafes, planum,& exaquatum medium, coronices, & gulas, qua omnia membra ,&partes podium quoque, habere debet. Sed hoc intereft,quod Jlylobata reftlit,extdtq;. Todium uero in partem contrahitur interiorem. "Extantiam jlylobata Vitr. adieffionem nominat, retractionem ueropodij, id eft quicquid efl inter fiylobatas 5 ® alueolattm uocat. quicquid uero per fcamillos intelligat, quatenus ad rem pertinet, notum efl, quatenus uero ad nomen, difficile efl, quoniam eo uocabulo nullos alios ufos memini me audiuijfe, uellegiffe. Camillum in 4. libro pro loculamento ponitur, in quo aliquid collocatur,eos enim quad ros nominamus, id efl marginatas tabulas, in quibuspiCturaponuntur. Itemq; capfum rheda, & tympani receptaculum camillum dicipo-tefl, & demum quicquid rem unam ab alia feparat, unde *Apum cella camilli dictintur. Cum igitur flylo-bata promineant, podium retrahatur, uidetur podium ejfe loculamentum quoddam. quod fi [camillum a fcam no ducatur, & fiylobatas tanquam fcabdla ejfe intelligantur, idemfenjus erit; atque hoc eft quod ait Vitr* Slylobatam ita oportet exaquari, ut habeat per medium adietiionem perfcamillos impares. fi enim ad Ubet* lam dirigetur alueolatus Oculo uidebitur, id efl fi perpetua, &exaquata jlylobata, & podij planities erit, alueolatus oculo uidebitur ,qmd iiykcemeil. nam podium continenter cum ordine columnarum procedit.
  - flylobata
- p.108 - vue 128/393
- - ^ t e *. r i y s: b*
  - fiylobatarefilimt.SeddolmdumcHnonhabereFitruuianamdefcriptionem,qmm pollicetur hh uerbis.
  - | Hoc autem uttjcamilliad id conuenieter fiantj £ item in extremo libro formaj& demonfiratio erit dejcripta*
  - VESTIGiVM TEMPLI CVM 'PODIO.
  - 10
  - io
  - His perfe£tfs In fuis locis fpirae collocentur, eaeq; ad fymmetriam fic perficiantur,ut! cralsltudo cum plintho fit columnae ex dimidia crafsitudine, proic&uramq;, quam Grxci hvap&r uocitant, habeat quadrantem;ita tum lata,& longa erit columnae crafsitudinis unius, & dimidiae. Altitudo eius,(i atticurges erit, ita diuidatur, ut fuperior pars,tertia parte fit crafsitudinis columnae, reliquum plintho relinquatur. Dempta plintho j reliquum diuidatur in partes quatuor, fiatq; fuperior torus quartae» reliquae tres aequaliter diuidantur, & una fit inferior torus , altera pars cum fuis quadris fcotia quam Graeci dicunt. .
  - Suprafiylobatgi Jpira, hoc efi bafes columnarum collocantur. Bafim hoc loco duo genera ponit* Ter* tim Tufcwicm ettide qmlibro quarto • Vrmmgems Mticwrgcc dicitur, ideft Mttio mdre elaboratum,
  - t quemdz
- p.109 - vue 129/393
- - Jio t I £ E A
  - quemadmodum,& columnarum genus quoddam >Attkurges dicitur,ynde T?lin.lib.- $6. Cap. 2,3. jLtti-cas columnas appellat quaternis angulis pari latcrwn interuallo. ^Iterum genus Ionicumefl. comeniunt bafes hie, primo quod tam alt&feu crajfa funt, quetm dimidia craffitudo columna, qua illis fuperponitur. deinde quod utrifque plinthus,&laterculusfubijcitur. Ts^ps de jLtticwgisprimum* deinde de Ionicis loqumur.
  - LjITVS TEMTIl CVU TODIO.
  - 30
  - 4P
  - io
  - \4tticUYges,conJlat his partibus» plintho % toris duobus»fcotia cum fias quadris. quid autem hacnominafibi nelmt expmmms:nammultidoili» &praflantesviride*ArebitefturO;praceptiscopiofe locuti funt, rationes, caufasq; optime explicarunt. Sed cum ad deferiptiones partiales membrorum deuenire eos opus fuit, fine uenuUate» humiles, pauperesq- eas fecerunt. Columnarum igitur muentio ad onerafufimendafufta fuit» acprimm ex mater ja,& teretimwusdelatafomacenftakat. treuitjnde exceUentix£upido,&con- &o m.... " ternio»
- p.110 - vue 130/393
- - T E * T 1 V S. Iit
  - tentid, ideofoUicitata efi tellus, & t uifceribus eiusmarmora, & lapides eruti funt. Fnde marmores, <& lapides columna locum fitum habuere, eademq; ad lignearum imitationem conformata, hs capitibus circulis ferreis, atque amulis cingebantur, ne pondere finderentur. Fnde lArchiteffi in marmoreis columnis fkfcias, annulos, & huiufmodi ligamenta a ligneis columnis defumpta pofuere, atque paulatim illa partes adaufts: auafuperius imponebantur,capitula,qua inferius,bafes nuncuparunt. in bafibus obferuarunt latitudinem ejfe
  - FKPKfi TEMVLI CFM TQDIO.
  - debere ampliorem altitudine, inde prominerent ultra fcapos columnarum, maioremq; aream occuparent,imi tatione humans piatas. & ita inferiorem bafispartem fuperiori ampliorem fecere. Bafis Grscum uocabtdu efl.jpira latina dicitur alia ratione, nam bafis tanquam pes, (pira tanquamgyrus dicitur , illud mmen ab' ef-feftu, velfimilitudine, hoc aformaconfeftum. Mtica bafis partes(ut dixi) plinthus,torus,fcotia,quadra* fo Vlmthus quadrata confiat forma, unde laterculus, aut lataJlrum dicitur anonmdlis. T^pHri. orlum uocant>
  - K x nam
- p.111 - vue 131/393
- - !TZ
  - L I B E ^
  - ram que foccum di eunt i efi id,quod infra bafim p onitur. Tlinthus quoque rotunda forma condicitur infpira Tufcanica,fed in alijsffnris quadrata confiat figura, ut patet in deferiptione *A. T orus esi rotundum membrum,puluinaris in modum, unde nomen fumpfit; fiiuas Grace dicitur. turget autem, & tanquam carnofus tumor uidetur. Itali a forma Baflonem uocant, Galli rond, aut bo7el nominant, huius forma efi. B. Scotia Gracum uocabulumeb,obfcuritatem fignificat,cauum enim illud membrum cum fit, umbrofum apparet, Itali cauettum dicunt, altj corticem. efi enim tanquam baculi cortex. Galli contrabogel ea de caufa dicunt,la-tini orbiculum a uerbo Graco trochilo71 quod rotulam figtiificat, in cuim cultro cauum efi, quemadmodum fnnt radij, & orbiculi trochlearum. huius forma efi. C. cumfuis quadris, F. quas Galli filette, Itali libellum, -vel regulum appellant.^ifiragalus a forma fic dicitur,& efi ubi D. Ha igiturfiuntpartesJpiratAttica. r q quomodo autem defcnbantur oslendam. Sumatur columna crafiitudo, cui addatur dimidium, tam longa erit plinthus, mdelicet, a b, a quibuspunElis erigantur perpendiculares utrinque a g. b c. Sed eius altitudo ita deformetur, fumatur dimidium craffitudinis columna, id erit pro altitudine totius ffiira, fumatur po-bea tertia pars totius crajfitudinis columna, qua fit c d, & ponatur circinus afummo altitudinisJpira,ui-delicet ubi fiunt figna c g, & deorfum uertatur,&ubi tertia pars illa definit in lineis g a. q b-. ibi fi-gnafint i k, a quibus fignis ad a, uel b, altitudo eb plinthi, partiamur poftea k c. & i g. inpar-tes quatuor, ex quibus una ficilicetfiuperior erit pro toro fuperiori. reliquum quod efi fub toro • fiuperiori ad plinthum diuidatur in duas aquas partes, ex ijs inferior detur toro inferiori /fuperior datur fcotia xum\ fuis quadris. vt uero reCte deformentur tori, & fcotia, fic faciendum, forus inferior femicirculis utrina; clauditur, nec prominet ultra plinthum, circino igitur duci potefi. Simili ratione demittantur ufque ad plinthum linea crafiitudinem columna claudentes,&a figno quo plinthum intercidunt ad extremam plinthum,quod esi 2 0 fpatium, verbi gratia ab o.ad 1. 2. 3. in tres partes diuidatur, quarum una transferatur ad partemfupe-riorem , unde linea demiffa a crafiitudine columna ad\plinthum decurrere. ubi efi Utera q. & a punElo q. adpunttum f. proijciatur. tantum prominebit in fuperiori parte pars tUa, qua torus fuperior faciendus eb. faEbo igitur toro fiuperiori eo modo, quofuEius fuerat inferior, facienda eft fcotia, qua trochilus nominatur, cumfuis quadris, quarum unafupra,altera infrafcotiamponenda, ita ut ex feptem partibus ma fuperiori, altera inferiori quadra tribuatur .Cauitas autem ab extremis partibus, ita ducenda, ut uenufia fit,exca-uetq; quadram inferiorem, quemadmodum in deferiptionepofiui, & ita uti columna cum fupra bafim collocata fuerit annulus apophygisperpendiculo eius refpondeat, ut reEIe notat Thilander, ne extra folidumproce-dat. fupra fuperiorem torum columna collocanda, cuius ima pars apothefis nominatur, uel apophygis. hac confiat ex limbo quadra, uel annulo,& quadam circinatione ,-ucl conflexu, uel abfceffu potius fimili media ^ 0 fcotia, quemadmodum fuperior columna pars fiuam habet apothefim, fimilem dimidia fcotia fuperiori, ita ut fi utraque apothefis columna coniungeretur, fcotiam cum fuis quadris efficerent. Quomodo autem ad circinum ifii abfceffusfiant, pulchrum efi demonflrare. Supra illam proieEluram imi fcapifacienda efi quadra, uel annulus, uel liflellum, ut dicunt Itali, uel quo alio nomine appellari gaudet, tam alta, quam dimidium tori fuperioris, hac fuis terminis utrinque conclufa, producenda eft a parte fuperiori dimidia fiuaproieEiura parte , uidelicet apunElo s. adpunffum r. &interuallum q r. transferendum ebm lineas columna craffi-tudinem claudentes,ubi t. & fignis t. & r. decuffiatio fiat in v. & centro v. interuallo vt fiat circinatio & circumflexus apophygis.dd extremum quadra ubi s. Itali uero quadram apophygis, uel anmlum eimbiam dicunt* quarum rerum exemplar,ex fubieEia deferiptione concipies.
  - 4d
  - Tlinthus, laterculus, uel lataflrum. D. jLfiragalus. talus, tondino. talon.
  - B. Torus.Stybas, rondbogel.Bafione. E. Quadra,libello,Filetto,
  - C. fcotia, cauetto, fcorga, contrabo^el F. apophygis, annulus, cimbia.
  - orbiculus,Trochilus.
  - Sin autem Ionica: erunt facienda:, fymmetria: fcatufn fic erunt confli tuenda:, uti latitudo fpirar quoquo uerfus, fit columna: crafsitudinis, adie&a crafsitudine quarta, & ofltaua, altitudo uti Atticiir-gis, ita eius plinthos, reliquuitiqj praeterplimhutn, quod erit tertia pars crafsitudinis columnxidrui- 60
  - datur
- p.112 - vue 132/393
- - T n jr i r tij
  - datur in partes feptem, inde trium partium torus, quieft In fummo, reliquas quatuor partes diuiden-daefunt aequaliter, & una pars fiat cum fuis aftragalis, & fupercilio fuperior trochilus , altera pars inferiori trochilo relinquatur , fed inferior maiorapparebit,ideo quod habebit ad extremam plinthum proie&uranu Aftragali faciendae funt o&auae partis trochfliiproicftura erit fpiras pars ofitaua, & fex-tadecirna crafsitudinis columnas........ c-* \v--;
  - >A. “Plinthus, t. Torus inferior, e, quadra. C. Scotia. D, torus fuperior.
  - £. .qftadraapophygit. V. apophygis, -tt. crajfitudo columna.
  - 'i
  - 30
  - Ionica fpira ita deformatur* ut habeat plinthum, fcotias duas, & torum. Scotia nero, feu trochili duo ftrit inter torum fuperioremi<& plinthum, fed inter duas fcotias,fint afiragali. .Aftragali a forma fic dicuntur% imitantur enim ojfa iUa, qua iniunfiuris colli pedis ponuntur, latine tali uocantur. Itali aftragalos tnhafi tondinos appellant. \Altitudo bafis eft quemadmodum atticurgis pro dimidia columna craffitudine. latitudo efi quaqua uerfua unius diametri, & quarta partis, & ottaua crafsitudinis, columna. Plinthus pro tertia: parte altitudinis fpira, reliquum in feptem partes diuiditur, quarum tres fuperiori toro conceduntur, reliqua quatuor aquas in partes fecantur,ex quibus una fcotia ,feu trochilo fuperioriconceditur, & fuis aftragalis* & fuo fupercilio, quod efl tanquam quadra fuperior. altera pars datur inferiori trochilo. Aftragali vero ex ofitaua trochili parte confiituuntur. Sed uidehitur inferior trochilus maior, quia ad extremam plinthum flefii-: 40
  - tur , & flexus die amplior, maiorem Jpeciem prafefert. Tslam cum duo trochili fint animaduertendum eft» ut inferioris cauwn fuperioris, fuperiori regula rejpondeat. trochilus fuperior clauditur duabus regulis, quarum fuperior appellaturfupercilium, inferior quadra: fitpercilium unius eftpartis, quadra dimidiatantum. circumfleftere autem trochilos oportet, quemadmodum in fuperiori, hoc efl Attica fpira declaratum efi. illud, uero pauci animaduertunt, quod Vitr. dixit. Proieciura erit Jpira pars oftaua, &fextadecima: nam loquitur hic de proietturapartis fuperioris Jpira. Affumitur enim columna cret(Jitudo ex qua integra primum -oftaua pars fimitur, deinde ex eadem integra fumitur fextadecima pars,deinde utraq; partes coriiunguntur» & dimidium earum wtrinque ponitur pro proieffura fuperioris partis,quod aque efi, ac fi diceret partiendam ejfe columna diametrum m partes fexdecim, ex quibus duaprimum, deinde una fumenda eft,& eas fimul com ponere, efficient tres ex fexdecim partibus, quas partire, & utrinque appone pro proieftura. altitudo apo 5° phygisannuli efi pro tertia parte tori, apophygis eodem modo formatur, quo in Atticis dittum efi. totius au- , tem Jpira deferiptio infra hoc loco ponitur, atque ita Ionica bafis deformatur.
  - Spiris perfe&is,& collocatis, columnas funt medianae in pronao, & poftico ad perpendiculum, medij centri collocandas. Angulares autem,quaeq; e regione earum futurae funt in lateribus aedis dex-, tra, ac finiftra, uti partes interiores, quae ad parietes cella: fpedtant ad perpendiculum latus habeant collocatura, exteriores autem partes, ( uti di&um efi:) de earum contradura. Sic enim erunt figurae eompofitionis aedium contra&urae iufta ratione exa&as.
  - Iam ad collocationem columnarum deuentumeft, in qua obferuabimus, medianas columnas ad centrum medium collocandas,ita ut ad perpendiculum circum circa rejpondeant. Angulares uero non it em, fed extra, contrattafmt, quaueropartem interiorem rejpiciunt, reffis lineis ad perpendiculum pofita fint, quod aque 4o eft3 ac fi diceret non ejfe columnas angulares* atque etiam laterales contrahendas parte qua.ad cellam Jpen x K 5 Gant,
- p.113 - vue 133/393
- - ,14 L l * * 1L
  - liant,fedaque craffas effe fuperiori parte debere, atque inferiori. ; Obferuatm bnfin eflidptilcherrirrteaffxb liuirefpondere. Ad perpendiculumniedij'centri collocare,eflperpendicularem columnamedia fupra diatne4» jtri mediumpunitum cadereflta-utfi wbtedficatm quiimifcapii circinationi reflondeat', item & alius, qm ummi fcapi circinationem referat, < punitus in quem cadit linea perpendicularis , dqke diflet a lineis iliarum circinationum ,flntq; illi circuli aque diftdntes, quod non erit in angularibus » qwapdrfc interiori non cdtH trahentur.
  - tA. plinthus. B. fcotia inferior. B. fcotiafuperior,. C. torus.' D. quadra apopbygis i o. centrum apophygis. f. Signum ubi decujfatio facienda • 2. fupercilium.
  - Scapi s columnarum ftatutis, capitulorum ratio fi pulu inata erunt his fymmetrijs, conforma^ buntur, uti quam crafsus imus fcapus fuerit, addita odaua decima parte,abacus habeat longitudinem & latitudinem, crafsitudinem cum uolutis eius dimidiam. Recedendum autem efl: ab extremo abaco in interiorem partem frontibus volutarum parte duodeuigefima ,& eius] dimidia; &'fecundum abacum in quatiior partibus uolutarum fecundum extremi abaci quadram linea: demittenda, qua: catheti nuncupantur. Tunc crafsitudo diuidenda eft in partes nouem, & dimidiam; ex nouem partibus,& dimidia una pars, & dimidia abaci crafsitudini relinquatur, & ex reliquis odo uoluta: conftituaritur. 4* Tfunc ad capitula peruentum eVt. ea fummis columnarum fcapis imponuntur, ab eisq; genus fabrica uoca-bulum fumit.funt enim Ionici generis quadam ab Ionibus inuenta ; quadam Corinthij,dequibus dicemus poflea; quadam Dorici, & quadam Tufcanici, prater alia compofitigeneris,de quibus fuo loco. Conneniunt omnia Capitula quod parte fuperiori abacum habent; efl enim abacus tanquam quadrata tabula, uelut oper*, culum stipitibus columnarum mpofita; -vulgo dadum a forma, quanquam improprie uocant. Ionicum capitulum puluinatum quoque nuncupatur, a tumoribus quibus illa forma.turget,ueluti puluini: Eius partes funt, abacus, voluta, cymatium, quadra, tetrantes, catheti, oculus, oculi centrum , canales, balthei puluinorum, axes uolutarum, quorum nominum ratio ita declaratur. De abaco, iam diximus, quod & operculum nominatur. Volutam noftri cartoccium, & uolutam quoque dicunt, f?d cartoccium a forma licet inproprie,vt alia multa. Volutas autem Vitr. fumptas oHendit a capillatura muliebri,ut habetur fequenti libro, in qua cin~ f o cini,& inuolucra capillorum cernuntur. Cymatium Gradum nomen undulamfignificat,tumet enim tanquam unda, & puluinus uidetur. Sed in capitulo Dorico echinus dicitur, quia ea pars echinis caflanearum fculpta cernebatur. Vnde Vitr.libro quarto inquit, f & encarpis pro crinibus dijpofitis frontes ornauerunt \ circa cymatium voluta leniter inuoluitun & eius duritiei cedere uidetur, quod animaduertendum efl in eiusde-feriptione, namcymatijterminosfubipfauoluta nudosdefignauimus, deinde uoluta circundatos. Quadras, quartas omnium rerum uocamus.& tetrantes etiam idem fignificant, & totum etiam quadratum. Catheti funt linea ad perpendiculum demiffa. Oculus uoluta, centrumq; oculi quid fit ex ipfa deferiptione iamnotum erit, ita a ftmilitudine ha res dicuntur, quemadmodum canalis , & balthei puluinorum, & axes uolutarum,
  - & alia huiufmodi. Inuolucrum enim illud rotundum, tanquam puluinus, a cuius latere balthei,pro frontibus oculus,a cuius centro ad aliam partem lineam imaginamur, qua axis uolutanominatur -, fed hoc loco tota ocu- 6m
  - It
- p.114 - vue 134/393
- - T E T I V S.
  - irj
  - li cinmfierentia ad aliam partem per longumduPla axis dicitur. His ita pofitis ad defcriptionem uoluta acce dendum. Eflo linea a b. crafiitudo imi fcapi columnae: partiatur hac in partes decem , & oPlo fuis punH ts dislinPlis, his addatur alia pars, quafit una ex illis decem &oftopartibus; ita erunt nouem, & decem p afr tes,atque hac erit longitudo,& latitudo abaci, fcilicet apmPlo a, adpunffum c. partiatur hac longit uda induas aqualespartes,in e. una ex his erit craffitudo feualtitudo capituli cumuolutis. demittantur .igitur linea ab extremitatibus abaci ad c d. diuidaturpoHea totum fpatium a c. quod eft. longitudo abaci in partesuiginti, uirgulis fmgula fint notata,uta prioribus illis decem & oPlo internofeantur .recedamus ah txtremo abaco id efi a punPlo a. uerfus c. uel a punPlo c% verfus a. duas partes ,& dimidiam ex illis • uiginti,ut o p q. & illud Jpatium in duas partds aquasfecetur in r. ita erit utrimque jpatium partis unius, io & quarta, recedatur ergo ab extremo abaco ab a uel d c. in partem interiorem parte una , <& quarta in i. & ab ijs fignis.demittantur catheti, hoc eflperpendiculares linea, qua fint r g. in his frontes, uolu-tarum deferibenda funt,& in ipfis centrum oculi collocandum, quod cyclum Jilbertus uocat . ha linea tam longa ducantur, quam priores illaapunPlis a. &. c. ad d. produPlafuerint. partianturq; in partes no— uem,& dimidiam* incipiendo apunPlis g. verfus r. hapartes fingulaprioribus illis decem & oPlpsinquas abaci longitudo diuifa erat, rejbondebunt. ex his una & dimidia dabitur abaci craffitudini,ita abacus erit alta parte una, & dimidia; fedabacus conflat quadra,& cymatio.quadra efl tertia parsaltitudinis abaci.. reliquas duas cymatium occupat: ducendum nero cymatium molliter ad figuram littera s*. constat enim ex duobus c. ita utfuperiori inferior opponatur, fuperiori reple, utferibitur formato, infra abacum opio partes . „ erunt, qua parte igitur finis ePl quarta & dimidiae,ibi in cathetis centra oculi figenda funt.eflo ibi littera 6, 20 cum terminus abaci fit a h. uel c h.pofito igitur centro in punPlo o. ducatur circinatio tam magna quadr tdesluna ex oPlo partibus his punPlis conclufa l m. Cyclus ille uoluta oculus nominapur.et ita faPlum erit* quod haPlenus a Vitr. praceptum habemus, quod uero dicip. . .
  - Tvnc ab linea,quse fecundum abaci extremam partem demifla erit , in interiorem partem alia recedat unius,& dimidiata? partis latitudine^ •
  - Itaintelligendumefl,ut uelit nobis terminos centrorum in oculo conJlituere,ut uolutam retli ducamus,
  - 3°
  - 4°
  - quod apaucis animaduerfum efl, putantes Vitr. nullum omnino eorum centrorum lumen dediffe,fed in fine libri deferiptam formam fimpliciter pofuiffe. Excedatur igitur ab extremitatibus abaci in partem interiorem unius, & dimidiata partis ex uiginti latitudine, uerbi gratia ad fignum s. & ab eo figno catheti,&perpendiculares linea deducantur, & ita diuidantur, ut diPium efl.dicit enim.
  - Deinde ex lineae diuidantur ita, ut quatuor partes, & dimidia fub abaco relinquantur* Tunc in ei> loco, qui locus diuidit quatuor & dimidiam, & tres & dimidiam partem > centrum oculi fignetur» ducaturq;ex eo centro rotunda circinatio, tam magna in diametro, quam una pars ex odo partibus eft,eaerit oculi magnitudine. H aede clarata fiunt.deinde dicit. ,
  - Et in ea catheto diametros refpondens agatur. Ducenda efl diametro per medium oculum, qua re-jpondeat catheto r g, itaut r g. perpendicularis,&ad recios angulos fit diametro n u.
  - Tvnc ab fummo fub abaco inceptum in fingulis tetrantorum padionibus dimidiatum oculi /partium minuatur, donec in eundem tetrantem,qui eft fub abaco ueniat.
  - Hic difficultas. Trima igitur conditio uoluta eH, ut diuifo oculo in partes quatuor , quas, tetrantes uocat ( quod fit catheti, & diametri ditia interfePlione ) ducatur ita, ut dimidiatum oculi fpatium minuatur in fim-gulis flexibus fingulorum tetrantum. Sed hoc fieri nonpotefl nifi contra fingularum actionum inueniantur, Vitr. certe centrorum terminos innuit, quando dixit, f Tunc ab ea linea, qua fecundum abaci extremam par-tem demiffa erit in interiorem partem, alia recedat unius, & dimidiata partis latitudinem . \ Sumatur igitur jpatium o f. & transferatur ab a. uerfus c.& ab c. uerfus a. & demittantur catheti f x. ha diametrum n u. fecabunt in y..Spatium igitur quod esi ab o. cetro oculi ady. transferatur in diametro ad aliam par tem dy. ad r. tantum erit latus quadrati quod circa o. centrum faciendum eil. fiat ergo quadratum 1.1.3.4. & ducantur diagonia 1.3. & 2.4. qua in fex partesfingula diuidantur,in quibus erunt centra uolutarum coi locanda, ;ta ut incipiamus a figno 1 .& dilatemus circinum ufque ad abacum, & ducamus tetrantem circuli in exteriorem partem ab abaco ad diametrum n u. poHea mutato centro in z. ducamus alium tetrantem a dia metro n u. ad cathetum rg. in inferiorem partem. inde mutato centro in figno 3. ducamus alium tetrantem a catheto rg. ad diametrum nu. ac demum a diametro n u.fii5io centro in figno 4. ducamus alium tetrantem ad cathetum rg. fub abaco, atque ita erit prima uoluta circinatio abfoluta .& in fingulis tetrantum duplionibus diminutum erit dimidiatum oculi fpatium. ita fiet fecunda circinatio pofito circino in primo punPlo diago nia in figno proximo figni. 1. &poHea in alijs eodem ordine quo fit Pia eH primum circinatio, non abfimili mo do fiet tertia circinatio. Sed hoc eritdifcriminis omnium circinationum, quod quemadmodum prima in fingulis tetrantum duplionibus diminuebat dimidiatum oculi fpatium, ita in tertia diminuitur fexta, & in fecunda tertia pars oculi. Latitudo uoluta eadem ratione abfoluitur contraPlione circini, dimidiato ocuIoji prima circinatione eifdem centris, eodem ordine confiitutis. itaut par latitudo ufque in finem fit ab utraque circina tione, in fine autem contrahitur paulum, ita enim res poflulat.
  - Capitvli autem cralsitudo fic efl: facienda, ut ex nouem partibus,& dimidia tres'partes prse-pendeantinfra aflragalum fummi fcapi. Cymatio adempto abaco, & canali reliqua fit pars.
  - t4firagalus
  - 5*
- p.115 - vue 135/393
- - rrtf
  - L I B E \
  - jlftragalus fub oculo fuos habet terminos; ideo dicit Vitr. tres partes propendere debere infra aftragalum, fiam infra oculum ad extremam uoluto circinationem , tres funt partes ex nouem & dimidia, in qua cathetos diuifa erat.Cum igitur tres partes fint infrd oculum, ubi aftragalus terminatur ,fex & dimidia erunt reliquo » ex his una & dimidia datur abaco. reflant igitur quinque. ex his unam, & dimidiam canalis occupat, cy-. matim duasj & quartam,latitudo uoluto dimidiam. reliquum igitur aHragalm occupabit , hoc eft tres quar tas, quofimul pofito reddunt nouem, & dimidiam. Eft autem cymatium ubi x. dicit igitur adempto abaco » id efiiam detratio, quia unam, & dimidiam partem occupabat, cymatio, & canali reliqua fit pars. Canalis txcauefur parte, duodecima altitudinis uoluto * iAfiragalicentrum & in catheto; ducitur autem uoluta mol literfupra cymatium, ut dixi. Sub ^/tflragalo eft quadra apophygis, cuius pr oie fiura extra cathetum nonpra 1Q ducitur . alta eft dimidia aftragali crafiitudine. :i
  - Pr o i e c t v r a cymatij habeat-extra abaci quadram oculi magnitudinem .
  - ' Vitruuius fiupra ab extremitatibus abaci, cathetos dimitti iufferat, ut nobis oftenderet cymatij proieftu* ram,nam cum dicit hoc loco cymatij proie&uram habere extra abaci quadram oculi magnitudinem dimittens do illas lineas, terminos nobis oftendit, a quibusproiettura cymatij produceretur. Cymatij flexus, circino per-? ficitur, hoc modo. collocatur circini pes in catheto, in quo eft uoluto oculus, ubi canalis fuperior terminus eft» iterbi gratia inpmfio x, & diducitur ad extremamproiett uram cymatij, ubi duciditurflexus ad infle-
  - tiorem partem ad extremam aflragalum, ita ut circuli quadrans perficiatur.
  - ' PVlvinorvm balthei ab abaco hanc habeant proie&uram, ut circini centrum unum cum fit pofitum in capituli tetrante, & alterum diducatur ad extremum cymatium, circuma&um baltheorum 1Q
  - extremas partes tangat.
  - t \A lateribus tumorpuluinorum cernitur, in medio funt balthei, qui extra abacum prominere debent, ratio autem eorumproiefturo fiumitur hoc modo, ut pofito circino in medio tetrante capituli in punffo, &, & didu-{flo ad extremitatem cymatij,circinationis linea baltheos,& %onas ,uel cingula puluinorum contingat, ubi!{.
  - Axes uolutarum ne crafsiores fint,quam oculi magnitudo, uolutasq; ipfas fic caedantur > uti alti-4 ttudines, habeant latitudinis fuas duodecimam partem.
  - - Quoniam imaginamur uolutamtanqudmpuluimtm in bacillo inuolutum, ideo craffitudinem illam bacilli, quo pars eft oculi magnitudini,axem uoluto nominemus. Ceduntur autem uoluto ea ratione,qua fupra ditium eft ; debemusetiam obferuare angularium columnarum uolutas exteriores, quoniam duplices fieri debent, ita ut in huius
  - forte folia, quo a canaliprominent, caftanearumfunt folia. Si quis autem ordinatim echinos patentes, &ca-flaneas incertas ofienfientes collocet, uidebit formam illam, quam in cymatijs infculpere folent.
  - Hae erunt fynimetrias capitulorum, qua: columnae futurae funt,ab minimo ad pedes xv. Quae fupra erunt reliqua habebunt ad eundem modum fymmetrias. Abacus autem erit longus, & latus , quamerafla columna eft ima,adie&a parte nona, uti quo minus habuerit altior columna contra-&um,td ne minus habeat capitulum fuae fymmetrias proie«ftura,& in altitudine ratae parris adie&ione.
  - Capitulum debet altitudini columno refpondere. Cum igitur altior una fit altera,oportebit rationem mutare, quapropter Vitr. capitulum earum columnarum, quo funt ab minimo alto quindecim pedes, defcripfit.fed fi altior columna fuerit ad eundem modum certe fymmetrias habebunt. Sed abacus ultra columno craffitudinem nona parte prominebit, nam cum columna maiorfit, minus contrahitur,aex enim ob distantiam contrahe- 4* re uidetur. Concludit autem Vitr.
  - De uolutarum deferiptionibus uti ad circinum fint re&d inuolutae, quemadmodum deferibatur, in extremo libro forma, & ratio earum erit fubfcripta. Capitulis perfeftis, deinde in fummis columnarum fcapis , non ad libellam fed ad aequalem modulum collocatis , uti quas adie&io in ftyloba-tis fach fuerit, in fuperioribusmembris refpondeat fymmetria epiftyliorum.
  - Locus is uidetur locum illum declarare, in quo dixit de adiefiione fiylobatarum. nam monet nos capitulos debere collocare non ad libellam, fed refilientes, uti refpondeant adieftionifiylobatarum. Intelligit autem de bis partibus, quo fupra capitulum in epiftylijs collocantur, nam fupra capitulum refpondentes partes in epifty-lijs reftliunt, & partes interpofito retrahuntur. habent tamen eadem membra, & eafdem partes,quemadmo-dum podium habebat eadem cum ftylobatis,fcilicet quadras,truncos,lyfis,&alias, huius exemplum eft fupe- 5® rius in defcriptiotie ultimi templi, ubi Todium pofitum eft.
  - Epistyliorvm ratio lic eft habenda, ut fi columnae Fuerint a minimo 12. pedum,ad 15. pedes,epiftylij fit altitudo dimidia crafsitudinis ima: columnae.Item fi a 15. pedibus ad 20. columnae altitudo dimetiatur in partes 13. & unius partis altitudo epiftylij fiat. Item fi a zo. ad 25. pedes, diui datur altitudo in partes duodecim, &femiflem, & ei usu na pars altitudo fiat. Item fecundum ra* tam partem ad eundem modum ex altitudine columnarum expediendas funt altitudines epiftyliorum*
  - utramque partem profticiant ,nda lateribus uenientibns eas cernere debent, non minus quam a fronte, deferiptio hoc loco ponetur , f Cymatium echinis fcalpendum eft. f Echinos intelligo caftanearum: &
  - 3.9
  - vd. abacus. B. quadra abaci. C. latitudo uoluto. JP, canalis. E. cymatium.
  - F. dftragqlus. Q H. ^pothefis. 6®
  - Quo
- p.116 - vue 136/393
- - IO
- p.117 - vue 137/393
- - n% £ l- f £ It,
  - Quo enim altius oculi fcandit acies,non facile perfecat aeris crebritatem .• ditapfa itaque altitudinis fpa-tio, & viribus extrita, incertam modulorum renunciatfenfibus quantitatem. Quare femper adijeien-dum eft: rationis fupplementum in fymmetriarum membris,ut cum fuerint in altioribus locis opera, aut etiam ipfa colofsicotera, certam habeant magnitudinum rationem.
  - Epiftylium latine trabs,fed communiori fignificatione quicquid columnis imponitur epiftyliumnominatur: proprie uero iion omne,fed quodftatim fupra columnas collocatur, epiflylium dicitur. Ionici generis epifty-tium a columnarum magnitudine fuas habet fymmetrias. Temperatur enim epiftylif altitudo fecundum altitudinem cohmnarum.Si igitur columna alta erit a i z.'ad 15. ped.epiftylium crajfum erit dimidia craffitudine imi fcapicolumnA.fi a 1 ad 20.' in tredecim partes columna crqffitudo partienda efl,&unius partis epi ftylijcraJJittidofkcienda.fi vero a 20. ad 25. in duodecim partes, & dimidiam diametros columna partiendam, ex his una epiftylij dabitur altitudini. Epiflylium cymatio, &fafcijs conflat. Quid fit cymatium tam patet;gula enim a noflris dicitur, &eft quafi omnium particularum, & membrorum fupremum omamen tum. Faftia afimilitudinefic dicuntur.
  - Epistylii latitudo in imo, quse fupra capitulum erit, quanta crafsitudo fumma: columna? fub capitulo erit, tanta fiat, fummum quantum imus fcapus.
  - E piftylium imum habet, & fummum planum. Imum planum fupra capitulum collocatur, huius latitudo tanta erit, quanta eft crajfitudofumma columna. Ita enim\folido reftondebit, fummum planum tam latus erit, quam imus columna fcapus. Latius igitur erit in fuperiori parte, quam in inferiori, quod eft ex membrorum proietiura*
  - Cymatium epiftylij feptima parte fuse altitudinis eft faciendum , & in proieftura tantundem. io
  - Partire crafiitudinem epiflylij in partes feptem, ex his unam dato cymatio, cuius proieUura tanta erit, quanta eft ea feptima pars, id eft tantum prominebit\,quanta eft eius altitudo. Trominet autem extra illam, qua rejpondet contraUura ipfius columna.
  - R eliqva pars praeter cymatium diuidenda eft in partes duodecim, & carum trium prima fafeia eft facienda. fecunda quatuor, fumma quinque.
  - Defcripto cymatio partire reliquam epiflylij craffitudinem in partes duodecim, prima fkfcia, hoc eft inferiori, & non fecus tres partes dabis, hac faftia nil prominet a linea contra elata columna, fecunda quatuor,, qua parum prominet a prima, fumma quinque, qua parum prominet a fecunda: atq; ita epiftyliu deformatuP.
  - IteM zophorus fupra epiftylium quarta parte minus, quam epiftylium.* fin autem figilla defigna-ri oportuerit, quarta parte altior, quam epiflylium, uti authoritatem habeant fcalptura:. 3°
  - Zophorus pars eft fupra epiflylium. Freggium noftri nominant. Grati a ferendis imaginibus, & fcalpturis •%ophorum dicunt. Latini Graco uocabulo ufi fimt. Fiebat autem zophoruspuluini modo turgens, quemadmodum deferiptio infrapofitaoftend.it, quandoque planum, interdum fcalpturas habebat, interdum fimplex arat. Quando erat fine fcalpturis, quarta parte minus altum erat, quam epift)’lium. Quando infculptum erat, quarta parte altior fiebat. Tunc in epiftylio,in zophoro, & in fuperioribus membris fupra capitula columnarum adietiiones iUaflylobatis refpondentes, faciebant, quemadmodumfupra deferipfimus in ade, vbi podium collocauimus. iPro altitudine zophori conftituenda, ita fumitur quarta pars epiflylij, ut totacraffitu-do epiflylij cum fuo cymatio menfuretur. habet autem zophoros,&fuum cymatium.
  - Cymatium fuae altitudinis partis feptima?, proie&ura cymatij quanta eius crafsitudo. Et hac demum iarn nota funt,& deferiptionibus fatis manifefta* \ ^
  - Svpra zophorum denticulus eft faciendus, tam altus quam epiftylij media fkfcia. preit&ura eius quantum altitudo. Interfeftio,quae Graece metochi dicitur, fic eft diuidenda, uti denticulus altitudinis fua? dimidiam habeat partem in fronte. Cauus autem interfefHonis huius frontis e tribus duas latitudinis partes habeat, huius cymaoumaltitudinis eius fextam partem.
  - Denticulus a fimilitudine fic ditius, originem fumpfil ab operibus ligneis, quemadmodum triglyphos in Dorico genere a capitibus trabium, ita denticulum in Ionicis ab afferum capitibus fumpfere, quemadmodum quarto libro imtotefcet. aditus igitur denticulus eft quantum media epiflylij fkfcia. proietiura eius altitudini par. latitudo in fronte, qua Grace metochi, latine interfeftio dicitur, eH e dimidia altitudinis denticuli.
  - Cau us, ideft Jpatium inter denticulos, quod & metopa dicitur, & canum columbarium ex duabus tertijs latitudinis denticuli.Cymatium denticuli pro fextaparte eius altitudinis, atq; hoc modo denticulus conftituitur. 5°
  - Corona cum luo cymatio’pr«eter fimam,quantum media fafeia epiftylij. Proie&ura corona: cum denticulo facienda eft, quantum erit altitudo a zophoro ad fummum corona: cymatium , & omnino omnes ecphora: uenuftiorem habent fpecie,quae quantu altitudinis , tantunde habeant proieftura:.
  - Corona ab effetiu dicitur, procingit enim ades, gocciolatoium Itali nominant,quod ab ea gutta decidant. altitudo corona cum fuo cymatio quantum media fkfcia epiftylij .partire inpartes tres altitudinem corona, ex ijs unam cymatio eius dabis. habet autem corona denticulum a capite, ideft fetiionem quandam, & mentum, ut ait Vitru. ut gutta decidentes cum inuenerint fetiionem illamibi confiftant\, & non cadant dire fla fupra lapides, & marmora inferiora. ‘Proietiura igitur corona cum denticulo facienda eft, quantum erit altitudo a zophoro ad fummum corona cymatium, quia omnes ecphora ,id eft proietiura uenuftiorem habent {faciem) qua tantuh promineant, quantum alta funt. metienda nero eft corona cum fuo cymatio altitudo, ita 6*
  - ut non
- p.118 - vue 138/393
- - T s K T 1 V S. 119
  - ut non intelligatur fima. Sinta a Gracis epitithida dicuntur,in fimrnisfkfligiorum cpronis imponuntur, a fimi litudine fic dicuntur,caprarum erum nafos imitantur, obtufiores enim , & hebetiores formas habent, gulas reflas Itali uocant.de his infra.
  - Tympani autem, quodefl: in faftigioialtitudo fic efl: facienda, ut frons coronae ab extremis cy-piatijs tota dimetiatur in partes nouem,& ex eius una pars in medio cacumine tympani conftituatur* dum contra epiftyliacolumnarumq; hypotrachelia ad perpendiculum refpondeat. Coronae, quae fu-pra tympanum fiunt aequaliter imis praeter fimasfunt collocandae. Infuper coronas limae, quas Graeci epitithidas dicunt, faciendae funt altiorcs odaua parte coronarum altitudinis, j © Tympanum fignificata habet diuerfa, pro ut fuis quaque locis declarabimus. hoc autem loco tympanum
  - & triangulare planum fafligij cororucibus circumclufum., habetfummitatem in angulo in medio. ibi tam altum efl,quam una ex nouempartibus, ex quibus conflat illud fratium, quod efl ab uno ad aliud extremum cymatij, quod efl in corona. Ita enim Vitr.flatuit.feipr efflor aliquanto hac forma deprehenfa efl,quare al-tiorem faciendam non dubito ufque ad oflauam partem. Tlanum tympani ut in folido quiefeat, contra epifly-. lia, columnarumq; hypotrachelia ad perpendiculum refrondere debet,ita ut fi demittatur plumbum a plano, tangat trabem,deinde hypotrachelium columna, fupra tympanum corona funt, qua tympanum circumcludid. Earum fymmetria a coronis imis fumenda, aqualiter enim imis collocandafunt,fupra quas fima esi ditior parte ottaua altitudinis corona. Sunt qui & denticulu m in fafligio ponunt, in qua re obferuandum efl illud, ut ad perpendiculum re frondeat: deorfim enim fre flare debet, non autem tmeorum modo ad centrum me-diumrefrondere.
  - Acroteria angularia tam alta, quantum efl: tympanum medium, mediana altiora o&aua parte quam angularia.
  - ^icroteriapila funt fuprateBum,duaa lateribus, una media, fupra quas figura, imaguncula, curruli & alia huiufmodi ad ornatum ponebantur, habebqnt ha pila quadras, lyfis, truncos, & alia qua ftylobata. Situs in quo ponuntur, efficit, ut acroteria dicerentur , quafi fumma pila:fi'cut flylobata a fitu ditia funt. .Angularia acroteria tam alta effe debent, qudm tympanum medium: defihant ac moriantur(ulitadicam) in teflo , refrondeant direfie eis lineis, qua ab columnisfurfumdticunturi Medianum Mcroterium oclaua parte altius, quam angularia fit.
  - Membra omnia, quae fupra capitula columnarum funt fatura ,idefl: cpiflrylia, zophori, coronae, tympana, faftigia, acroteria inclinanda funt in frontis fuse cuiufque altitudinis parte duodecima, ideo 3° quod cum fteterimus contra frontes, ab oculo lineae duf fi extenfj fuerint,& una tetigerit imam operis partem, altera fummam, quae fummam tetigerit, longior fiet. Ita quo longior uifiis line» in fupe-xiorem partem procedit, refupinatam facit eius fpeciem , cum autem (uti fupra feriptum efl:) inclinata fuerint,tunc in afpeftu uidebuntur effead perpendiculum, & normam.
  - Obferuandum efl non tantum proportioni, & fymmetria, quantum afreflui, & uenuftatifatisFaciendum ^ effe: quare in omnibus illud praceptum efl a Viir. ut oculus fuas habeat partes, ex ratione igitur optices pulcherrimum praceptum nobis proponit * uult enim fingula membra propendere in parte eorum fumma ^duodecimam partem fua cuiufque altitudinis, hac de caufa trabis planum fuperius refrondere. imo fcapo, & inferius flmmopracepitpaulo ante, ratio ab optice deduffa. Volunt Mathematici radios ab oculis refla duci, & inter eos certum effe interuallum, & figuram fubipfts in coni modum effe, cuius acies in oculo, hafis autem 4° circaremuifam .hispofitis, euenietangulos interdum- maiores, interdum fore miriores. Eadem igitur res oculo proxima efficiet angulum maiorem,&diftans minor em. fimilisrapp altitudinis radiorum,item & fitu/s,
  - ut dextrum,& finiflrum, & squalitatis,quo fit, ut qua fub ma iori angulo maiora uidentur,qua fub minori minora appareant, ratio eadem de alifs.. Quare cum Vitru. confideraffet, quod fi membra plana, & refla, efrent , fuperior eorum pars. remotior, inferior uero proxima uideretur, quoniam illa fuk longiori? hac fub bremori linea appareret, & indefrecies fupino, &mafi . retro cedere uideretur., Ideamernbra omnia , quafuprq columr nas collocantur propendere duodecimampartem fua altfiuflj-nis,ex parte fuperion,'pfacepii. nam radius uicinior \ 'angulus maior, membrum reflimuidebitur. quod fubfcripta deferiptio oflendit. Vbi oculus a, linea a c. radius efl ab oculo ad partem inferiorem alicuius membri, fit illud e f. c b. linea uero, as b. & radius ab oculo ad partem fuperiorem,qui longior efl radio a c. quare planum b c, uidebitur retro cedere, & refupinatam freciemprafeferet. quod fi propendeat a punflo b. ad d. linea d a. minor erit,qudm linea b a. minus igitur fupina apparebit frecies membri iam difli,hoc autemmaxi-meammaduertendum,ubi alta funt ades, membra^; augentur, ut fymmetria feruentur.
  - 60 Cot vmn ar vm ftriges faciendae funt 14« ita exeauate uti norma in eauo ftrigis eum fuerit con-
  - iefia
- p.119 - vue 139/393
- - tio 1 I * Z
  - le&a, circuma&a,ita anconibus flriarum dextra, ac finiftra angulos tangat: j ut acumen norma» circum rotundatione tangendoperuagaripofsit. Cralsitudinesftriarum facienda: funt, quantum adie6tio in media columna ex defcriptione inuenietur.
  - Excauarifolerit columna, muliebres enim plicas ueflium imitari Vitr. dicit. Caui, feu canales per longum uarijs modis fiunt, fed Vitr. hoc loco in Ionicis docet quomodo faciendi funt. Cauus ftrix dicitur,pars uero, qua eminet, qua eft planum quoddam inter duos cauos, Uria appellatur. Canales z q. ejje debent, probant tur norma angulo, quem Vitr. acumen uocat .nam fi angulus norma fundum mediumflrigis, feu canalis tetigerit, & ancones, qui funt brachia norma ad angulos ftria peruenerint, tunc in femicirculum fere ducli cana les rette efficientur, quemadmodum fubfcripta figura oftendit, in qua columna quadrantem in plano excaua-tum, oftendimus. Craffitudines striarum fciremus, fi utique nobis ejfet nota adiero,qua fit in media colum-* rd Sia. Sed & hac & alia multa in Vipruuio'defiderantur.
  - In fimis, qua: fupra coronam in lateribus funt xdium, capita leonina funt fculpen-da, ita polita uti contra columnas lingulas ea primum lint delignata, cietera uero aequali modu difpolita , uti lingula lingulis medijs tegulis relpondeant. Hxc autem qua: erunt contra columnas perterebrata lint ad canalem , qui excipit e tegulis aquam cadeftem* Medianaautem lintfolida, utiqua: cadituis aqua: per tegulas in canalem, ne deijciatur per intercolumnia j neque tranfeuntes perfundat .
  - Obferuandumefihoc'loco leonina capita in fimis veteres pofuijfe, eaq;perterebrata ad canalem fuperiorem,in quem deciditpluuia,ut Aegyptiam religionem imitarentur. Aegypti) enim recens TSfili incrementum Leone fignificabdnt; ISlqm inundare Jqilum, & excrefcere maxime . incipit, cum Leonem Sol ingreditur, duplumq; 3 • recentis aqua ut ait Tierius, Sole in eo figno commorante, fapius exundat, qua uis aqua per fpatiofam Aegypti planitiem late diffitfa, fotum ia fertilitate grauiduni reddit, qua non ipfi tantam indigena alimenta colligunt, fed magnam orbis partem fxrne leuant. propter eam uero aquarum redundantiam, quam Leonis beneficio confequife quot amis expe± riuntur, inflitutum eft, & apud gentes omnes uno iam confenfu receptum, ut canales, tubiq;, & typhones* qui aquam erugant, per terebrata foramina in illa capita ad id locis opportunis adfculpifolita, aquam immittant , qua inde ex leoninis riftibus euomi uideatur. Hac ille, ut authori fuo, quod fuum eft reddatur*
  - Ita iri fimis leonina capita a lateribus ponuntur, quemadmodum notatum eft in latere templi fuperioris, ubi podium collocatum eft. Caterum fciendum eft quod non omnia capita Leonina perterebrata ad canalem re- 4® fpondebantjfpd ea tantum, quafupra columnas fingulas adfculpta erant,nam mediana erat folida. T\ati6 huius eft in promptu, quoniam fitb medianiserant intercolumnia, & loca, qua homines pertranfibant,quod fi a leoninis capitibus imbrium aqua demitterentur, tranfeuntes perfunderentur: quare fhftum eft,ut ea folida effient,reliqua contra columnas perterebrata, ’
  - Aedium Ionicarum quam aptifsime potui,difpolitiones hoc uolumine defcripli. Doricarum au-tem, & Corinthiarum, qua: lint proportione,in fequentilibro explicabo.
  - Exercuerat liber in magnam amplitudinem, quare, ut tadium leuaret, abfoluit eum, & quid tranfegerit,
  - & quidpoftea tranfigendum reftet, oftendit. Tgos ad reliqua • Tofitaprimum defcriptione trabis, ephori, torona, &fifiigij Ionici generis,in qua cpiftylim eft*
  - /
  - A. Trabs
- p.120 - vue 140/393
- - A. Trabs, epiflylium. i. primafhfcia. z. jecunda fhfcia.
  - 3. Tertia fhfcia.
  - E. cymatium epislylij.
  - C. Topboruspulvinatus.
  - D. cymatium ephori.
  - E. Qenticulut.
  - F \ T I V S.
  - 0. Inter [effio.
  - F. cymatium denticuli.
  - G. corona.
  - L. Fafligium.
  - K. tympanum.
  - I. Acroteria.
  - U. fim^.
  - C9
  - Finis Tertij Libri.
  - I M. Vitr.
- p.121 - vue 141/393
- - lll
  - M- V I T R V V 11 DE
  - ARCHITECTVRA
  - LIBER Q_V A R T V S.
  - Trocemiurru.
  - V M animaduertiflem, Imperator, plures de Archite&ura prsecepta, uolu-minaq,- commentariorum non ordinata,fed incepta,uti particulas crrabun das reliquiffc : Dignam & utilifsimam rem putaui, antea difciplinse corpus ad perfedtam ordinationem perducere, & prsefcriptas in fingulis uo-luminibus fingulorum generum qualitates explicare. Itaque,Gefar,primo uolutnine tibi de officio eius, & quibus eruditum efle rebus Architectum oporteat, expofui. Secundo>de copijs materis, ex quibus sdificia con-ftituuntur,difputaui. Tertio autem de sdium facrarum difpofitionibus,
  - _______________________ & de earum generum uarietate, quasq;, & quot habeant fpecies.earumq;,
  - qua* fint in fingulis generibus diftributiones, ex tribusq; generibus, qus fubtilifsimas haberent proportionibus modulorum qualitates, Ionici generis mores docui . Nunc inhoc uolumine de Doricis, Corinthijsq; irtftitutis,& omnibus dicam, eorumq; difcrimina, & proprietates explicabo.
  - Libro quarto abfoluitur negocium uniuerfim, quod ad publica opera, & qua ad religionem pertinent. Quare cum ratione a Vitruuio futium puto, cum huic libro prooemium, quemadmodum reliquis non appofue-rit. ut enim fatietatem fugeret,tertio libro finem impofuit, cum iam inceptam materiam perfequi deberet. Didum igitur efi in tertio, quicquid ad Ionicum genus pertinebat, fed prius figurarum aedium afpetim,tanquam principia, fpeciesjdijpofitionesq; conflituta. mox fundationes, & ornamenta columnarum, quaq; fubtilijji-mas habent proportionibus modulorum qualitates, abfoluta funt. In quarto de Corinthijs, Doricisq; inftitutis 3 ° dijputatur. & primo capite origines, & inuentiones columnarum perquiruntur,& Corinthium genus abfoluitur . In fecundo de ornamentis, qua fuper columnas imponuntur, dijferitur, a quibus principijs, & originibus funtinuenta, deq; tota materiatione, &tetio.fequenti capite de ratione Dorica pracepta dantur,capitulum,trabs,triglyphus, corona, defcribitur. Distributio uniuerfa eius generis oStenditur.Jiria defignantur. Quartodeinteriorecellarum,&pronaidiftributionefermo infiituitur. Quinto quod ad decorem pertinet» exigitur, de adibus fcilicet conStituendis fecundum regiones = Sexto de oSiiorum, & antepagmentorum facra-r'um adiumrationibus, triaq; oSiiorumgenera tratianturDoricum, Ionicum, Mticurges. Quoniamuerogenera aliqua adium fupererant, ut de omnibus diceret capite feptimo Tufcanicas,rotundas,& compofitas ades collocat, pofiremo tandem aras, quarum caufa ades fiunt, breuiter imponit. Fniuerfumq; facri adificij genus concludit.«Quamquam uero prooemium quemadmodum reliquis uoluminibus, etiam quarto non apponit, eSi 4° tamen quod aduertendum fit in hac propofitione.namcumdoceat.de quibus ditium fit, & de quibus dicendum, figura utitur ad perjpicuitatempertinente.vbi autem dicit. \Tertio de adium facrarum di(pofitionibus,l innuitfigurarum ajpetius. ubi autem dicit de earum generum uarietate, | inteUigit adium jpecies ab
  - intercolurmijs fumptas, in quibus, & illa intelliguntur, quasq; & quot habeant jpecies, earumq; qua funt in fingulis generibus distributiones.
  - De tribus gener ibus columnarum, earumq origine > & in-uentione. Cap. I.
  - ||SGHffl|||OLVMNAE Corinthis, prster capitula, ortmesfymmetrias habent, uti Ionica?, fed capi-tulorum altitudines efficiunt eas pro rata excelfiores , & graciliores, quod Ionici capi-tuli altitudo, tertia pars eft crafsitudinis columns. Corinthij tota crafsitudo fcapi. Igi-llsBlillll tur quod dus partes e crafsitudine columnarum capitulis Corinthiorum adijciuntur,efficiunt excelfitatc fpeciem earum graciliorem.Cxtera membra, qua* fupra columnas imponuntur,aut c Doricis fymmetrijs,aut Ionicis moribus in Corinthijs columnis collocantur: quod ipfum Corinthium genus propriam coronarum, reliquorumq; ornamentorum non habuerit inftitutionem, fed aut C triglyphorum rationibus mutuli in coronis, & in epiftylijs gutts Dorico more difponuntur: aut ex Ionicis inftitutiszophorifcalpturisornati cum denticulis ,& coronis diftribuuntur. Ita e generibus duobus capitulo interpofito, tertium genus in operibus eft procreatum*
  - Corinthia
  - i?
  - 6q
- p.122 - vue 142/393
- - SL V ^ - -K T v s. - ziS:
  - Corinthiis columna regula funt, primo quod, non differunt ab Ionicis, quatenus in fymmetrijs conueniunt* fed capitulorum altitudine difcrepant. nam capitulum Ionicum tertia craflitudini* columna conflat. Corinthium tota crajjitudine .Tertia autem craflitudinis columna conflare Ionicum dixit capitulum, non enumerando inferiores uolutarumpartes, nam dimidia crajjitudine conflare dixerat libro fitperiori.fedab abaco ad apophygim tertiam partem hoc loco inteUigituoluta enim funt ornamenta,non partes capitulorum. hinc igitur efl quod Corinthia columna duarum partium adieftione, qua fit in capitulo, gracilior fit, quam Ionica. Alia regula efl,qmd catera membra, quafiupra columnas imponuntur, ut trabes, yophori,corona, fhfligia, & huiufmodi, aut e Doricis jymmetrijs, aut Ionicis moribus in Corinth ijs columnis collocantur; & ratio efl»
  - . quia Corinthium genus a capitulo tantum nominatum efl, ut infra dicetur. nec propriam coronarum, reli-10 quorumq; ornamentorum habuit inftitutionem. Cum uero nihil habeat proprium, oportet ut aliunde fumat, fumit autem a triglyphorum rationibus,id efl a Dorico genere ;rram opus triglyphorum Doricum intelligit,non fumit autem triglyphos, nullibi enim in antiquorum operibus repertum efl genus Corinthium triglyphos habere, fed fumit in coronis mutulos, & in epiflylijs guttas; mutuli autem perinde ac triglyphi funt; non funt, au-, tem triglyphi, fed triglyphos imitantur. Item guttis ilice hoc loco intelligmtur, non qua fub triglyphis,fed qua fub corona collocantur, noftrifufaiuolos meant, ignorantes ornamentorum originem. Sumit etiam ah Ionicis moribus ephoros fcalpttiris ornatos, denticulos,, & coronarum diftributiones. Ita e generibus duobus capitulo interpofito tertium genus in operibus efl procreatum.
  - E Colvmnarvm enim formationibus trium generum fa&ae funt nominationes. Dorica, Ionica, Corinthia. e quibus prima,& antiquitus Dorica eft nata. Namq; Achaica, Peloponefloq; tota ^ Dorus Hellenis, & Opticos Nymphae filius regnauit. Isq; Argis uetufta duitate lunonis templum sedificauit, eius generis fortuito formae fanum. Deinde ijfdem generibus in caeteris Achaiae duitatibus, cum etiamnum non elfetlymmetriarumratio nata. Poftea autem quam Athenienles ex re-fponfis Apollinis Delphici, communi confilio totius Hellados, tredecim colonias uno tempore in Afiam deduxerunt, ducesq; in lingulis Colonijs conftituerunt, & fummam Imperij partem Ioni,Xu-thi,& Creufae filio dederunt,quem etiam Apollo Delphis fuum filium in refponfis eft profeflus» isq; eas colonias in Afiam deduxit, & Cariae fines occupauit,ibiq; ciuitates amplifsimas conftituir, Ephe-liim, Miletum, Myunta, ( quae olim ab aqua eft deuorata, cuius facra ,& fuffragium Milefiijs Iones attribuerunt) Prienem, Samum, Teon, Colophona, Chium, Erytheas,Phoceam, Clazomenas,Lebe dum, Meliten. Haec Melite propter ciuium arrogantiam, ab ijs ciuitatibus bello indidfo communi 3^ confilio eft fublata, cuius loco poftea Regis Attali, & Arfinoes beneficioSmyrneorumciuitasinter Ionas eft recepta. Hae ciuitates cum Caras, & Lelegas eieciftent, eam terrae regionem a Duce fuo Ione appellauerunt Ioniam. Ibiq; templa Deorum immortalium conftituentes coeperunt fana aedificare. & primum Apollini Panionio aedem ( uti uiderant in Achaia) conftituerunt, & eam Doricam appellauerunt, quod in Doricon ciuitatibus primum fa&am eo genere uiderunt. In ea aede cum uo-Illident columnas collocare, non habentes fymmetrias earum, & querentes quibus rationibus efficere poflent,uti &ad onus ferendum .eflent idoneae, & in afpedu probatam haberent uenuftatem,dimen(i funt uirilis pedis ueftigium, & cum inueniflent pedes fextam partem efle altitudinis in homine, ita ia columnam tranftulerunt, & qua crafsitudine fecerunt bafimfcapi, tantum eam fexies cum capitulo in altitudinem extulerunt, ita Dorica columna uirilis corporis proportionem, & firmitatem, & uenu-40 ftatem in aedificijs praeftare coepit.
  - Tulchram nobis natura occafionem dedit, ut ars perfe Cia, & abfoluta ejfet,cum humani corporis formam nobispropofuit. nam numero, terminis, fitu, & collocatione partium in re nobiUffima mirum fingularispulchritudinis exemplarpraflitit, effecitq; ut corpora longe quamuis dijjimilia, pulchmtamen , & abfoluta effient, unde uenufiates, & pulchritudines plures orta funt. nam certo, & conflitutopartium numero fuis ter-minis refpondentem natura pulchritudinem coniunxit, nihilq; pratermifit^juodproprio, & accommodato fitu , lococj; non effet. nam inueniuntur quidem corpora gracilia, qua cum deleClatione condicimus, quadam i-tem crajfiora, necpropterea dijplicent. nonnulla etiam inter hac media collocantur, qua pulchra,& uenufla funt. quatenus in omni re fummum, medium,infimumq; reperitur, & fingula fuis membris perficiuntur.Hunc igitur natura tanqudm.librum intuentes nobiles illi Architctti tria, aedificandi fimplicia genera conflituere >
  - ^ 5 o finem fingulorumgenerum optime perpendentes. nam id quod ad onera tenenda aptius eft, Doricum nomina^ runt, quoniam a Dorienfibusprimum inuentumefl. At gracilius, fubtilimq; genus, quodq; ornamenta plura fufeiperet, Corinthium dixere. Medium uero Ionicum, ab Ione, ut inquit Vitr. appellauere. Sed ut quodque genus haberet unde placerepojfet, diligenter confiderare coeperunt, quos numeros,quos terminos, qu.tsq; dijpofitiones, partesq; habere oporteret. Cum igitur conflaret corporis humani diametrum ( ut bene ait Al-bertus ) ab uno ad aliud latus fextam totius altitudinis occupare, ab umbilico etiam ad renes decimam; ab hac renafiifunt occafionem menfurarum.nam inuenientes, quod columnarum alia fi altitudinis decimam , alia fifextam crafiitudini darent, ex innata ui, qua indicare pojfumus, tantam crafiitudinem, tantamque lon gitudinem non placere, coeperunt ratione, & mente medium inter excejfus.perquirere, quod deleflare pojfet. Ad proportiones igitur conuerfi, compofuere fenarium cum denario, & fexdecim confecere, & eam fummam 4o 4qualiter partientes, oftonariumreddidere > quinumemsaeque a fenario, & a denario difiat. Tlacuit inuen
  - , l V tm>
- p.123 - vue 143/393
- - M4 L I B E \
  - tum, quod <& experientia comprobauit. Ideo altitudini columna 080 pedis diametros dedere, eamqfabau-thoribm Ionicam nominarunt. Inde minorem numerum, hoc eH fenarium, cum medio, id di oHonario con-iungentes fummam quatuordecimfecere, quam aque diuidentes,fiptenarium collegere, fecundum quem nu-r-merum Dores columnam conflituere. Demum maiorem terminum, id efi denarium cum eodem medio componentes, decem & 080 retulere. quam fummam in duas aquas partes difiribuentes, nouenarium habuere. quem numerumgracioliori forma tribuentes, Corinthiumgenus effecerunt. unde autem Corinthi} uocabulum defumptum fuit, dicetur infra. Tfon eH autem quod quis a me quarat hoc loco, ut qua a Vitr. dicuntur Pli-nij,Strabonis, Paufania, aliorumq;autboritatibus confirmem, nam quicquid ipfi dixere, authoritate Vitru-uianapotius confirmandum efi. Plinius tamen de columnis loquens, ait quatuor earum genera e ffe. Qua fextam partem altitudinis in craffitudine ima habent, Dorica uocantur: qua nonam Ionica: qua fcptimam 10 Tufcanica. Cdrinthijs eadem ratio, qua Ionicis. Sed cum dicat inferius quod differunt columna Ionica a columnis Corinthijs, dicit enim,&differentia, quoniam capitulis Corinthiorum eadem eH altitudo, qua colligitur crajfitudine ima, ideoq; graciliores mdentur. Ionici enim altitudo tertia pars eft craffitudinis; uidetur Io-iiicam columnam o8auam partem habere. & non nonam. Sed nollem tanta religione altitudines columnarum conflitui, cum tempus fit interdum longiores efficere. namfuptriori uolumine> cum de difiributionepycno Jlyli,diaftyli,fyHyliq; differerjet, ut uifui,& affie8m fatisfaceret,decem quoque crafiitudines altitudinibus columnarum dedit. quare obferuandum eH, ne fuperfiitiofifimus, dum religiofi effe nolumus.
  - Item poftea Dianae conflituere sedem , quaerentes noui generis Ipeciem , ijfdem ueftigijs ad muliebrem tranftulerunt gracilitatem, & fecerunt primum columnae crafsitudinem altitudinis oda-ua parte, ut haberet fpeciem excelfiorem. Bafimfpirafuppoiuerunt pro calceo, capitulo uolutas, uti 10 capillamento concrifpatris cincinnos praependentes dextra, ac finiftra collocauerunt, cymatijs & encarpis pro crinibus difpofitijs, frontes ornauerunt: Truncoque toto ftrias, uti ftolarum rugas matronali more demiferunt. Ita duobus diferiminibus columnarum inuentionem unam uirili fine ornatu nudam fpecie, alteram muliebri fubtilitate, & ornatu, fymmetriaque funt imitati. Pofteri uero elegantia, fubtilitateque iudiciorum progrefsi, & gracilioribus modulis deledati, feptem crafsitudi-nis diametros in altitudinem columnae Doricae, Ionicae odo femis conftituerunt. id autem genus, quod Iones fecerunt, primo Ionicum eft nominatum .
  - Facileefi intelligere,fi Vitr. credimus, credere autem debemus, quod dicitur de Ionica columna fymme-tria, ac inuentione, cui bafmpro calceo conflituere, & capitulo uolut.es, qua capillamentum imitarentur, ac concrifpatos cincinnos hinc indeprapendentes addidere. infaperq; cymatia, & florum, frondium, fruHuumq; '3 0 contextus, quos encarpos Graci, nos feflones appellamus, appofuere ornatus caufa. atque id efi, quod tertio li bro echinos appellari diximus cafianearum, & ut nihil deeffet, quemadmodum in altitudine columna muliebrem gr ac ilitatemrefeni uoluerunt,it a etiam mulierum ornamenta paffim addidere,columnas que Hridtasfe cerunt, ut rugas, & plicas flola muliebris eo modo imitarentur. Indefubtilioribus modulis dele8ati fepti-mam Dorica, o8auam, & dimidiam craffitudinem Ionica columna dederunt, & fecundum eH natumgenus columnarum ab Ionibus nominatum. Tertiumgenus eH Corinthium. ‘Plinius addit quartum Tufcanicum, grpraterea funt qua uocantur attica columna quaternis angulis pari laterum interuallo. Sed nos ad Vitr.
  - Tertivm uero quod Corinthium dicitur, uirginalis habet gracilitatis imitationem,quod iiir-gines propter aetatis teneritatem gracilioribus membris figuratae, effedus recipiunt in ornatu uenu-ftiores. Eius autem capituli prima inuentio fic memoratur effe fada. Virgoriuis Corinthia iam ma 40 tura nuptijs implicita morbo decefsit . poftfepuhuram eius, quibus ea uiua poculis deledabatur nutrix colleda, & cortipofita in calatho pertulit ad monumentum, & in fummo collocauit,& uti ea permanerent diutius fub diuo, tegula texit: Is calathus fortuito fupra acanthi radicem fuerat collocatus. Interim pondere preffa radix acanthi media folia, & cauliculos circa uernum tempus profudit, cuius cauliculi fecundum calathi latera crefcentes,& ab angulis tegul* ponderis necefsitate exprefsi flexuras in extremas partes uolutarum facere funt coadi. Tunc Callimachus, qui propter elegantiam, & fubtilitatem artis marmore* ab AthenienfibusKachizotecnos fuerat nominatus , pr*teriens hoc monumentum , animaduertit eum calathum, & circa foliorum teneritatem, deledatusq; genere, & forni* nouitate, ad id exemplar, columnas apud Corinthios fecit, fymmetriasque conftituit,ex eoque in operum perfedionibus Corinthi) generis diftribuit rationes. 50
  - Et hac quoque fh&lia funt,in aliquibus autem codicibus legitur catatecnos, alif legunt Texitecnon, quoniam fubtiliter poliebat opera fua, & forte cum Vitr. quadrat. Plinius uidetur habere cachigotecnos. quoniam nunquam fibi Callimachus fatisfhHum putabat in opere, femper habebat aliquid quod reprehenderet.
  - E1 v s autem capituli fymmetria fic elt facienda, uti quanta fuerit crafsitudo im* column*, tanta fit altitudo capituli cum abaco. Abaci latitudo ita habeat rationem, ut quanta fuerit altitudo, bis tanta fit diagonios ab angulo ad angulum. Spatia enim ita iuftas habebunt frontes quoquouerfus. Latitudinisfrontesfinuenturintrorfus ab extremis angulis abaci, fu* frontis latitudinis nona, adi-mum capituli'tantam habeant crafsitudinem, quantam habet fumma columna, pr*ter apothefim, & aftragalum . Abaci crafsitudo feptima capituli altitudinis. Dempta abaci crafsitudinc diuidatur reliqua pars in partes tres, ex quibus una imo folio detur, fecundum folium mediam altitudinem teneat. 60
  - Cauliculi
- p.124 - vue 144/393
- - V ^ T V $.
  - Cauliculi eandem habeant altitudinem, e quibus folia nafcuntur proie&a, uti abacum excipiant: quae ex cauliculorum folijs natae procurrant ad extremos angulos uolutae, minoresq; helices floribus (qui intra medium frontium abaci funt) fubie&i fcalpantur. Flores in quatuor partibus, quanta erit abaci crafsitudo, tam magni formentur. Ita his fymmetrijs Corinthia capitula fuas habebunt exadio-nes. Sunt autem, quae ijfdem columnis imponuntur, capitulorum genera, uarijs iiocabulis nominata , quorum nec proprietatesiymmetriarum, nec columnarum genus aliud nominare pofliimus, feci ipforu uocabula tradu&a,&commutata ex Corinthijs,& puluinatis, & Doricis uidemus,quorum fym metrig funt in nouarum fcalpturarum translatae fubtilitatem •
  - Capituli Corintbij inuentione oflenfay ad eiufdemJymmetrias uenit Vitr. Habet Corinthium capitulum aba cum, folia,helices, & uolutu, qua fi fitis locis ponantury<& uenufli incidantur pulcherrimam jpeciemprafe-rent. Quomodo autem id fiat oflendam. Sumitur integra columna diametros ima y eaq; altitudini capituli daturyin qua altitudine abacus includitur fecundum Vitr. Sed obferuatum efl uenufliorem Jpeciem feclufo aba C6 fieri altitudinem capituli crajfitudine imi fcapi. Latitudo feu quadra abaci ita facienda efi. ducenda dua Ce funt lineayfe fe ad angulos rcBminterfecantes, & didutto circino quantumefi altitudo capituli, pedeque eius
  - l 3
- p.125 - vue 145/393
- - ii6 L 1 B E
  - pofito in decuffationispunBo in omnes quatuor partes transferenda efl altitudo capituli, qua partes quadratum conflituent, fi reBvs lineis coniungantur. tanta ergo erit latitudo capituli, atque id eft, quod Vitr. dicit.
  - | bibaci latitudo ita habeat rationem,yt quanta fuerit altitudo, bis tanta fit.diagonios ab angulo ad angulum. | Frontes uero latitudinis incuruari debent,non enim direBa, quemadmodum in reliquorum capitulorum abacis ducenda funt,fed finuanda intror fus, ita ut in medijs frontibus nona pars totius latitudinis intror-fus canetur,quod hoc modo fiet, linea frontis fit a b, in nouem partes distributa, e quibus una ad medium trasfertur, ubi d. qua ad perpendiculum cadat fuper a b, & fit illa c, & qua ratione tribus datis pun-Bii centrum inuenitur, per decuffationem ubi funt Utera c. g. b. eadem & hoc loco datis punBis a, c, b, centrum inueniatur per decuffationes. Centrum igitur erit in linea c d. ubi eft litera f. in quo pofito IO circini pede, &diduBo ad alterum extremorum punBorum a, uel b, ducatur linea circinationis ,& ita finuabitur frons abaci, ita tamen ut non penitus ad extrema perueniat, id eH ut cornua in angulum definant. ita enim obferuatum efl in antiquis operibus. Capitulum Corinthium eft tanqnam uas praealtum, imitabatur enim calathum, ( de quo Vitr.) & a fundo ad fummum dilatatur. ita nudum ab Italis campana afimilitu-dine nominatur . Fundus aequatfummi fcapi contraBionem, labrum fummum ampliatur, ut ait Vitru. fuper-uefiitur vas,& calathus hoc modo. Diuifa capituli altitudine in partes feptem,una ex ijs abaco relinquitur. reliquae feptem in partes aequas tres diuiduntur,ima earum primo datur folio, media fecundo folio, fumma cauliculis , aut fustis, qui emittunt folia abacum complectentia , ita ut uolutae, quae a c aulicorum folijs nafcun-tur, ad extremos abaci angulos perueniant,fed minores uolutae, helicesq; in interiorem partem ad medium fub flore fleBantur. Flores tam alti fint, quam abacus craffus efl.fedut in antiquis operibus obferuatum est lon 1Q giores aliquanto, quam altiores fint.opus efl igitur bene deformare calathum, & eum folijs fuperueflire, & a. folijs cauliculos eos enafeentes ducere, a quibus minora folia emittuntur, & a minoribus folijs maiores, & minores uolutas exfurgere,maiores ad angulos abaci in fefe conuolutas, minores ad medium abaci fub flore peruenire, & ita uenufiatembahebit capituli fymmetria. Folia uero acanthum, brancam vrfinam uocant, imitabuntur. Sunt & alia foliorum genera, & figiUa, quibus antiqui iri) capitulorum ornamentis ufi funt, qua aliunde fuas habent rationes, de quibus dicere longum effet. fatis efl oflendiffc fontes, unde capitulorum Corinthiorum ornamenta, ingenio ,folertiaq; inuentafunt, & diagrammate capitulum defcripfiffe. ut patet inferius.
  - De ornamentis columnarum .*
  - "Cap. 11
  - 3°
  - 4°
  - H V on i am autem de generibus columnarum origines, & inuentiones fupra funt feripta?» non alienum mihi uidetur ijs rationibus, de ornamentis eorum quemadmodum funt progenita, & quibus prineipijs, & originibus inuenta,dicere. In asdificijs omnibus infuper collocatur materiatio,uarijs uocabulis nominata. Ea autem uti in nominationibus, ita in re uarias habet utilitates. Trabes enim fupra columnas, & paraftatas,& antas ponuntur. In contignationibus tigna, & axes, fub te<5tis,fi maiora fpatia funt, columen in fummo faftigio culminis, unde & columnas dicuntur, & tranftra,& capreoli. Si commoda columen, & cantherij prominentes ad extremam fubgrundationem. fupra cantherios templa, deinde infuper fub tegulas afferes ita prominentes, uti parietes proieduris eorum tegantur.
  - Quemadmodum columnarum ornamenta fiuperiori libro profequutus efl Vitru.ita hoc loco rationem reddit ornamentorum omnium, quee fupra columnas collocantur, rationem, originem, inuentionemuocabulorumq; diuerfitatem eorum exequitur, quee res maxima animaduerfione digna eft, quam qui ignorant, neceffe efl in maximos errores labi,qui fciunt egregias comparant in operibus authoritates. Certum igitur efl (ut fape dixi ) a neceffltate ad magnificentiam, & luxum eedificationem proueBam fuiffe. Ts(atura nobis necefjitatem iniecit ,fed magnitudo animi decertans contentionibus fuperare nitens, operum (plendorem profequuta efl.
  - Sed inuentiones, augumentaq; operum, ijs rebus innitebantur, quee natura prius talia effe debebant. Ideo nihil in ornamentis pofuere, cuius rationem pleni reddere nonpoffent, ab ijs rebus defumptam, qua neceffltate prius faBa fuerant. Quod quomodo fhBum fit Vitr. oflendit. FreBa fronte, lateribusq; ea ratione, qua di-ftum efl, a fundamentis adfummosparietes oportebat contegere,ut finem fuum ades confequerentur. In teBo 5° prouidendum erat, ut parietes continerentur, & una colligarentur. reBumq; commode requiefeeret. Quare ( ut hoc reBefiat) fciendum efl miuerfum hoc opus materia conflare, qua materiatio dicitur. Sciendum efl etiam quid quodque nomen in materiatione habeat, quis membrorum effeBus, quis partium fitus, qua ratio fit. unde confiderandum efl quam magnum illudfpatium fit, quod tegi debet, nam interdum magna, interdum parua fpatia funt, quemadmodum adiumpoftulat amplitudo; ideo in teBorum colligationibus plura interdum, interdum pauciorum artificia requiruntur. Infuper columnas,par aflatas,& antas trabes quadam parua collocantur, hos tigna uocat Vitr. & axes, qua tabula funt feBa, pari forma ponuntur, atque in ea re omnis materiatio comtenit. Sed fi teBum amplius fpatium continebit, infmnmitate columnis trabs per longum ponitur, columen hoc latine dicitur, colmellum noflri uocant, a quo tanquam nati producuntur omnia teBi liga-
  - (pina pifeium maiori, reliqua omnes proficifcuntur .Hincforte illud, quod de fhmilifs 6o
  - dicitur
- p.126 - vue 146/393
- - 8, V Jt T VS. 117
  - dicitur aliquem ejfe ex hoc uel illo columella .funt etiam, & tranflra, & clauiculp, qua capreoli dicuntur a fimilitudine pampinorum, quiaficut capreoli uites, ita clauicuU illa cantherios complettuntur. Sed tranjira funt tranfuerfa trabes, catena uulgo dicuntur, atque illa funt 5 fuper quibus trabes quiefcunt, vt etiam noHro fitamur loquendi more. Hac, ft parietes amplo (patio diftabunt, obferuanda funt: fed fi commoda erunt Jpatia, nec periculum imminebit, ne materiatio dijfoluatur, fatis erit columen cum cantherijs. Sunt autem cantherii oblonga ligna a culmine ad latera ufque ad fubgrundia decedentia fuper cantherios, quorum dijpofitio uru-
  - 3°
  - 40
  - 5®
  - JL. funt Canthmj. B. Columen. Vbi nero ampla funt Jpatia. C. capreoli.
  - 1. Jtjferes* Q. Templa. Integra hac compofitiQ,teffum nominatur.
- p.127 - vue 147/393
- - na _ I M 'l V
  - uerfam triremem ofiendit4, templa imponuntur. Tempialia , qua Itali meant, qua furit trabecula ad cantherios tranfuerfa contra teBi frontes .fupra templa afferes ; fimt autem afferes ligna quatuor digitos craffa, qua fupra templa ,ficut cantherij infra ponuntur. his fuper imponuntur tegula, a tegendo ditia, quorum capita fibi refpondentia in media afferum crafjitudine requiefemt. .Atque hac funt,qua ne ce fit as nobis ofiendit, tum ut teBum deplueret, nam fi planum effet, uim niuium , atque imbrium ferre nonpofjet. tum ut a parieti bus aquas arceret j & opthne colligatum, firmitatem prastaret. Ita unaquaque res locum, & genus,
  - & ordinem proprium tuetur. Locum tuetur, quia hac infra illa fupra ponuntur . Genus, quia alio modo fi commoda, alia fi ampla funt (patia, utimur. Ordinem, quia qua primo imponenda fimt,primo imponuntur, nec afferes infra cantherios, nec templa,fub eofdem collocantur. E quibus rebus, & a materiatura fabrili in lapideis, & marmoreis adiumfacrarum adificationibus artifices diffiofitiones eorum fcalpturisfunt imitati, & eas inuentionesperfequendas putaueruntddeo quod antiqui fabri quodam in loco adificantes,cumita ab interioribus parietibus ad extremas partes tigna prominentia habuiffent collocata, intertignia firuxeruntffu-praq; coronas & fifligia uenufiioreffiecie, fabrilibus operibus ornauernnt. Tum proieBuras tignorum, quantum eminebant, ad lineam, & perpendiculum parietum perfecuerunt. qua fpecies , cum inucnufia ijsuifa ef-fet, tabellas ita formatas, uti nunc fiunt triglyphi, contra tignorum pracifiones in fronte fixerunt, & eas cara cerulea depinxerunt, utpracifiones tignorum teBa non offenderent uifum. Mintequam ueniam ad ea, qua hoc loco dicuntur, deferibam utriufque teBi, & commodi, & ampli rationem.
  - Dixerat Vitr. infuper, columnas, antas, grparafiatas trabes imponi, & fupra trabes teBum. partefque explicauit, & rationes culminis: nunc ofiendit, quomodo ab illis partibus ornamenta defumpta funt. primo in operibus e materia , deinde e lapidibus confeBis. in materiatione igitur ,& contignatione antiqui fabri, id efi artifices, (fiibri enim nomine artifex omnis intelligitur ) fed hoc loco faber lignarius, uel adificator innuitur, antiqui ergo fabri in adificijs prabes ducebant apariete ad parietem, inter quasff> at ia re linquebant, trabium uero capita extra parietes prominebant, coronis & fiifiigijs ornabant, fed quoniam indecoram fpe-ciemprominenti a trabium capit a proferebant, eaad perpendiculum parietum, & murorum, ne amplius extarem, fecabant. tabellasq; figebant, utpracifiones tignorum, & trabium non offenderent uifum. Tab ella autem iUa cara cerulea depifia, triglyphos referebant, funt autem triglyphi membra tribus canaliculis eX-cauata, fub quibus gutta collocantur, ut patet in operibus Doricis* Sed hac qua haBenus diBa funt, in materiatione , & contignatione ohferuata intelligimus. qua fequuntur ad lapidea pertinent. Cara autem depingebatur, inurebaturq-, piBura. nam cara igni refoluta penicillo data utebantur: ericauflicem nonnulli uo-cant.de quibus Tlin. 3°
  - Ita diuifiones tignorum tefta: triglyphorumdifpofitione, intertignium , & opamhabere in Dcr-ricis operibus coeperunt.
  - Ex capitibus tignorum feBis ,& tabellis cara depiBis, item ex ffiatijs, qua inter tignos erant,qua intertignia dicuntur, translata funt rationes triglyphorum in opera Dorica, ut fciamus rationem reddere, unde metopa, & triglyphi originem duxere .metopa enim ffatium inter tigna ofiendit. opaenim funt tignorum cubilia.
  - Postea alij inalijsoperibus adperpendidulum triglyphorum cantherios prominentes proiece-yunt, eorumq; proie&uras finuauerunt.
  - In operibus ligneis, alij quoque fabrifuere, qui cofitra triglyphos infuperponentes cantherios, eos promi-nere faciebant, & eorum proieBuras infimabant, prominere enim uolehant, ut aqua longe arceretur, <&• 4® fmuabant, ne inuoluerentur gutta in partem interiorem, ex quarum rerum imitatione, quid fhBum fit, docet Vitru.
  - Ex eo uti e tignorum difpofitionibus triglyphi ,ita e cantheriorum proie&uris, mutulorum fub coronis ratio eft inuenta. Ita fere in operibus lapideis* & marmoreis mutuli inclinati fcalpturis de-formantur,quod imitatio eft cantheriorum. Etenim neceflario propterftillicidia proclinati collo-cantur.Ergo & triglyphorum,& mutulorum in Doricis operibus, ratio ex ea imitatione inuenta efh.
  - Quemadmodum triglyphi tignorum capita, ita cantheriorum proieBuras mutuli referunt. & Dorici operis ornamentaperfeBa. Mutuli autem fub coronis ponuntur,&non in %ophoris. Mutulorum ratio ( ut fupra diBum efl) a Doricis ad Corinthia opera translata efl. Sed in Doricis ita deformatur, ut cum triglyphis flare poffit,in Corinthus minime. Ornamentum uero hoc in Doricis ita deformatur,ut fubieBa ofiendit figura, fo ubi M. mutuli, ubi B. triglyphi.
  - Non enim quemadmodum nonnulli errantes dixerunt feneftrarum imagines effe triglyphos, ita poteft effe, quod in angdlis cbntraq; tetrantes columnarum triglyphi conftituantur, quibus inlocis omnino non patiuntur res feneftras fieri. Diffoluuntur enim angulorum in aedificiis iunftura», fi in his fuerint feneftrarum lumin^ reli&a ; etiamq; ubi nunc triglyphi conftituuntur, fi ibi luminum fpa^-kia, fuifle judicabuntur,ij(3em rationibus denticuli in Ionicis feneftrarum occupauiffe loca uidebutur.
  - Medificiorum anguli tanquam offa firmi effe debent, quare errant maxime, quifenefiras in angulis ponunt i Diffoluuntur enim iunBura, fi in angulis lumina, & apertiones fiarit. Error hic m urbe nofira communis efl. cum igitur feneftne in angulis facienda non fint, enant, qui putant triglyphos effe imaginesfenefira-rtm» & non cantheriorum i efl&aUa ratio a fimili duBa, namfim Doricis ubitriglyphUollocantur, ibi fint 60
  - lumina
- p.128 - vue 148/393
- - <L, r * K t r s. u»
  - luminaftncflrarim : ijfdm rationibus denticuli in Ionicis fenejlrarum occupauijfe loca uidebantur .fedhoc neutiqudm ejfe poteft. ergo nec illud, quod autem hoc non fit,probat Vitr. hoc modo a.nominum ratione.
  - V t r a qjv e enim» & inter denticulos, & inter triglyphos, qus funt interualla, metopa nominantur : opas enim Graeci tignorum cubilia, & aflerum appellant, uti noftri ea caua, columbaria; Ita quod inter duas opas eft intertignium, id metopa eft apud eos nominatum • Ita uti ante in Doricis triglyphorum, & mutulorum ellinuentaratio: Item inlonicis denticulorum conftitutio propriam in operibus habet rationem ; & quemadmodum mutuli cantheriorum proie&urae ferunt imaginem» ficin Ionicis denticuli exproicduris aflerum habent imitationem.
  - Si opa funt tignorum, & ajferum cubilia, fi metopa proprietate uocabuli intertignia > uel fpatia inter duas opas dicuntur,quid eft,quod quis uelitfenefirarum imagines ferre triglyphos, aut denticulos i Errant certe., quific putant. Quare animaduertant> quemadmodum cantheriorum triglyphis, ita ajferumproieftura,deth 5° ticulis imitationem dedere.
  - Ita qje in Graecis operibus nemo fub mutulo denticulos conftituit. non enim poflimt fubtus cantherios afferes eflc. f
  - Loca, partes, ordinemq; earum partium fiupra p ofuit Vitr. ut ipfe dixit, utfciremus quid rei ueritas comprobaret . Si igitur ajferes fupra cantherios collocantur, ajferesq; denticuli imitantur,quis eft, qui fub mutulos denticulos conflituere ueht,quodaque eft, ac fi poneret ajferes fubtus cantherios.
  - Co d ergo fupra cantherios, & templa in ueritate debet effe collocatum, id in imaginibus, fi in fraconftitutum fuerit, mendofam habebit operis rationem.
  - %[ibil efficiendum efi, cuius rationem reddere non debeamus v hdc regula obferuata nudus errabit. hinc iUud *
  - 69 Etiamqje antiqui non probauerunt, neque inftituerunt in faftigijs mutulos, aut denticulos
  - fieri
- p.129 - vue 149/393
- - L 1 B -E \ J.'.
  - fieri fedpuras coronas; ideo quod nec cantherij, nec afferes contra fa fligi orum frOritesdiftrfbuuntim nec poffunt prominere , fed ad ftillicidia proclinati collocantur.4ta quod qpn poteft in.ucrita^fie-ri, id non putauerunt in imaginibus fadtum, polle certam rationem habere. Omnia enim certa pro-prietate, & a ucris naturae dedu&is moribus traduxerunt in operum perfe&iones. Et ca probauerunt» quorum explicationes in difputationibus rationem poliunt habere ueritatis. Itaque ex eis originibus lymmetrias, & proportiones uniufcuiufquegeneris conftitutas rcliquerimtvquorum ingreflii&perfe-cutusde Ionicis,&jCorinthij$ mfiitutionibusfupradixi. Nunc ueroDoricam rationem fummamq; , ei usJpetieiTrb reu ite r exponam.
  - \f,A-vtHsmturA inflitutis,mores artis fumendi funt, pauci id quia confiderant, ideo paucifunt, qui proba- ' •' tarh.tn operibus habent authoritatem. Vitru.ergo antiquorum fententia damnat denticulos, aut mutulos m 1Q fafiigijs. nam cum cantherios mutuli, afferes denticuli imitentur i & neque cantherij, neque afferes contra fidntes lieniant: fieri non potesl ut ratione aliqua mutuli, aut denticuli in fafiigijs recie collocentur, fed uiden-tur huiufmodi ornamenta non uitari a nonnullis, pulchram enim faciem ferunt. Sed huius pulchritudinis nulla ratio eff. Quoniam vero fuperius mentio faba efl de parietibus, tebis', & feneflris,dicam aliquid circa hac, quod non erit inutile. In parietibus obferuandum efl, ne longus, perpetuusq; apertionum ordo abfque fulcris,
  - & erifmatis efftpjatur, nec tutum efi iongum, & continuum parietem infuper apertiones multas ajtruere. paries tam altus ejfe debet, quam alia columna funt cum capitulis.tam craffits autem,quantus efl imus columna fcapus, idque maxime faciendum, ubi fifnt paraftata. ha enim columnarum craffitudines aquare debent.
  - Muri duitatis ex quadrato, & magno lapide laudantur, vel etiammagno, & incerto , ut afficientibus hor-rorem quendam incutiat, ajferitatem,&feueyitatemferat. Sedcurfus, cubiliaque non magnas oflendatit aper zo dones. Tegula plumbea flexili utebantur antiqui,ut cubile in quo conquiefcerent immania faxa, pertentaret, nec adificantes laborem ferrent in experiundis faxis. tpraciniliones habent parietes,&procinbus, Itali cor-dones uocant, faciunt ad uenuflatem, & firmitatem. Tebimi esi, ad quod omnis aedificatio refertur, eflq; illud omne,quod capiti noflro imminet. Ex tebis alia fub diuo funt, alia non; qua fub diuo funt, inclinata, & pendentia fiunt, lineamentaq; adificiorumfeqmntur. Qua non funt fub diuo, exterius quidem plana, interius fornicata, arcuata ad circinum delumbatain hemiffharium circumuoluta fiunt. De.quibus dicetur in fe-ptimo. Teba parietes ab aquis tueri debent, ideo pendentia fieri ea oportet, & eo magis inclinata, quo maius periculum efl,ne niuium pondere fuccumbant, quemadmodum in Gallijs, & in Germania uidentur,S' vbi funt montes multi. ^implebantur circum adificias & fi plura funt> alterum m alterum depluere nortdebet i nec in amplos canales colligant imbres, unde r egurgitantes aqua contignationem corrumpant, habent teba, unde ostendere queant domini magnificentiam»fiue preciofts trabes , fiue metalla,fiue tegulas,nitro illitas habeat, ftueplumbea, fiue etiam lapidea fmt. Si laminis plumbeis teg.es, oportet eas firmiter configere, ne uento deficiantur, atque ita collocari debent, ne anes infidere poffint .fub plumbofilicea cinis luto albd cretA fuba-£la molliter fternatur, claui, morfusq; Arei, uel cuprei laudantur, quia rubiginem minime fentiunt. In tebarum ornamentis jfhfligia, fubgntridiorum labra, anguliq; confiderandifunt, nam pii a, flores, currus, figilla, uitloriA,atque huiufmodi imponuntur, modo omnia fint rebe difpofita, uenuflatem habeant, dignitatem feritent, mutuoq; fibi rejpondeant. apertiones uero aditus omnes intelligo, quotquot funt in Adificijs,fiue lumen, aera, & uentum excipiant, quales funtfeneflrA, fiue hominibus pateant, quales funt aditus ianuarum, fcala-rumq;, fiue pro rebus comparentur, ut cloacA,putei, fumi, columnationes,& etiam conchA, quas nicchios uocant. Feneftris numerus, fitus, forma, & regula danda efl. nam in medio fi difponantur difpares effe debet.' 4° VndeVenetijs uulgaris error efl in numerofenefirarum, pari ubique fere numero collocantur. unde uifiis offenditur, & impedimentum fit maximum in aulis, ubi columna medianum occupat locum, qua apertio occupare debebat .In angulis (uti dibum efl) non fiunt ponendA, nec fine nec effit at e, ubique faciendA. Templis autem antiqui lumen aut a ualuis,aut a parte fuperiori dediffe uidentur. Tenebrarum fitus a pauimento ele-: uetur, quoniam oculis non pedibus cernimus, melius q; uentos euitamus. Canendum efl autem ne lumen aliunde impediatur, a fupemis partibus lumen omne capitur. Vtiles fmt fenefir a ad aeris renouationem. aer enim quemadmodum aqua iacens,& immobilis corrumpitur. Quadrata figura ab antiquis probata, comtenienti magnitudine uenuflatem, & commoditatem Adificijs non mediocrem addidit. De reliquis apertionibnsfm loco dicendum efl.
  - 1 ®
  - De ratione Dorica.
  - Cap. III
  - On nulli antiqui Archite&i negauerunt Dorico genere sedes facras oportere fieri, quod mendofae»&inconuenientesinhis fymmetriae conficiebantur. Itaque negauitTarche-fius, item Pytheus> non minus Hermogenes. Nam is cum paratam habuiflet marmoris _________copiam,in Doricae aedis perfe&ionem commutauit,&ex eadem copia eam Ionicam Libero patri fecit »Sed tamen non quod inuenufta eft Ipecies, aut genus,aut formae dignitas; fed quod impedita eft diftributio ,& incommoda in opere triglyphorum, &lacunariorumdiftributione.Namq; fiecefle eft triglyphos conftitui contra medios tetrantes columnarum, metopasq;, quae intertriglyphos
  - 6o
- p.130 - vue 150/393
- - V , VL \ T V s. 1*1
  - phos fiunt, aeque longas efle, quam altas, contraq; in angulares columnas triglyphi in extremis partibus conftituuntur, & non contra medios tetrantes . Ita metopa;,quae proxime ad angulares triglyphos fiunt, non exeunt quadratae,fed oblongiores triglyphis dimidia latitudine. Atqui metopas arqua-les uolunt facere, intercolumnia extrema contrahunt triglyphi dimidia altitudine. Hoc autem liue in metoparum longitudinibus, fiue intercolumniorum contraflionibus efficiatur, cft mendofum. Quapropter antiqui euitare uifi funr. in sedibus facris Doricae fymmetriae rationem.
  - Cum uelit Vitr. rationem Doricam explicare, difficultatem quandam antiquorum Orchite florum nobis proponit, ut magis attentiores fimus ad ea, qua dicendafunt. Damnabant nonnulli Doricam fymmetriam °1 in facris adibus, non ideo quia forma dijpliceret,uel imennfta effet, fed quoniam triglyphorum, & metoparum diflributio mendofa erat. Islos fupra mdimm triglyphos capitibus tignorum rejpondere, metopasuero inter-tigntjs, parte quidem exteriori , nam interius, & tigna, e£~ interualla tignorum lacunaria dicuntur. fi cYgo triglyphi tignorum capita, & metop a interualla imitantur, confequitur impeditione triglyphorum ,& metoparum diftributiones impedire quoque uniuerfam contignationis,& eius ornamentorum rationem. Sed quomodo impediatur triglyphorum diflributio, uidetur ex eo, quod necejfe efi triglyphum cadere directe ad medium quadra columna,, & metopam tam altam ejfe, quam longam, cum uero antiqui non animaduertiffent ad id, quod triglyphi,& metopa imitarentur, imponebant in extremis angularium columnarum partibus, non autem in medifs,triglyphos: ex qua re illud fiebat, quod metopa quadrata non erant, fed oblonga, & dimidia triglyphorum latitudine produttiores. idq; illis eueniebat, dumfluderent intercolumniorum diftantias ferua-re. Verum qui id negligebant, quarentes tamen metopas aqualiter undique prouenire, non in folido rejponden-tes triglyphos collocabant, fed intercolumniorum jpatia contrahebant, & ea fpatia ita inferuire fuis commodis nolebant, ut ordinem intercolumniorum rationemq; feruare minimepojfent. contrahebant ergo extrema intercolumnia dimidia triglyphi altitudine, ut aqua undique metopa proueniret, fed hoc mendofum erat. Quare Doricum genus damnabant, non propter tenuitatem, aut imennftam ff>eciem,fed ob fymmetriamm impedimenta. Sed his omnibusprouidetVitr.
  - Nos autem exponimus, uti ordbpoftulat, quemadmodum a praeceptoribusaccepimus;uti fi quis uoluerit his rationibus attendens,ita ingredi, habeat proportiones explicatas, quibus emendatae, & fine uitijs elficere pofsit aedium facrarum Dorico more perfe&iones.
  - Tollicetur aptas Doricigenens fymmetrias nobis fe daturum Vitru. & quemadmodum in Ionico genere pracepta nobis dedit fecundum adiumformas, & intercolumniorum rationes, ita in Dorico iuxta eafdem fen-3° tentias interualla diflribuit. Verumtamen efi, quod huiufmodi ratio interuallorum omnis ducitur a difiribu-tione triglyphorum. Quar e faClum efi ( utfape alids difltim efi,) ut per rationem triglyphorum intellexerit Doricumgenus. Orditur ergo difiributionem Diaflyli, cuius intercolumnia tres crafiitudines imi fcapi continent. Di^ribuit autem Diaflylum fecundum duas fpecies, proflylon, fcilicet, & amphiprofiylon . quas uero tetrafiyli nomine intelligit. Difiribuit quoque peripteron, quam exaftylum uocat, nobis autem reliquas formas difiribuere permittit.
  - Frons aedis Doricaeinlocoquocolumnae conftituuntur, diuidatur, fi tetraftylos erit,in partes ui-ginti feptem,fi hexaftylos 42.. ex his pars una erit modulus, qui Graece embatis dicitur. cuius moduli conftitutione rationibus efficiuntur omnis operis diftributiones.
  - Hoc loco aduertendu efi maxime,quod & in alijs rebus nouiffeproderit,quod quanqua diaflyli jpeciem hoc 4° loco difiribuat, in qua trium diametrorum intercolumnia collocantur, tamen diflributio hac non omnino iit Doricis rejpondet, nam intercolumnia funt duarum crajfitudinum, & trium e quatuor partium crafiitudinis, necpropterca hoc tiitiumputandum cft. nam cum in tertio Vitru.de intercolumniorum ratione dijferit,in omnibus formispycnoflyli, fyftyli, diaflyli, utitur his uerbis. {Interponi poteft. poterit collocari. interponere pojfumus, l Cum uero de euftyli fymmetria loquitur, non amplius ijs utitur loquendi modis ,fed certa praceptione dicit, £ Reddenda nunc efi euftyli ratio, qua maxime probabilis, & ad njum ,&ad jpeciem, & ad firmitatem, rationes habet explicatas, namque facienda funt ininteruallis jjatia duarum columnarum,& quarta partis columna crafiitudinis. I Hac dixi, ut animaduertamus, non ejfe necejfe omnino duarum, aut trium columnarum interualla fieri, fed jatis ejfe terminos oflendijfe, ultra quos forma illa non confifiit. Cate-rum non eftpratereundum; quod in angulis dimidia metopa ponuntur, fed non omnino dimidia. nam Vitru* 5 ° eas femimodulo metiri dixit. dimidius autem modulus ejl tertia pars metopa, ideo dicuntur femitopia, quemadmodum dicimusfemiuocales, &femitonos. nam femiuocalisnon efi dimidia uocalis, nec femitonus dimidium tonipracifi; fed ita dicitur,quia inter extrema collocatur.injra uero femitriglyphos in angulis poni dixit. Sunt autem pracife femitriglyphi, quare & hoc ad illud fecit, ut femimetopia eo modo intelligamus,quo dislum efi. Ex qua re oritur illud frontem tetrafiyli in partes Z7. partiendum ejfe. Frontem uero hexaftyli in quadraginta duas, & eadem regula o£laftylum,& decaflylum difiribuere pojfemus. nos nudos triglyphos, & intercolumnia in deferiptione hoc loco collocammus. JL. Diafiylos quatuor columnarum. B. diaslylos fex columnarum, id efi modulus qui Grace embatis quafi ingrejfor dicitnr.ingreditur enim in menfurandis partibus.
  - Crassitvdo columnarum erit duorum modulorum altitudo cum capitulo 14. Capituli craf-fitudo unius moduli,latitudo duorum, & moduli fextae partis. Crafsitudo capituli diuidatur in partes 60 tres , e quibus una plinthus cum cymatio fiat, altera echinus cum annulis, tertia hypotrachelion.
  - ' " ’ Contra-
- p.131 - vue 151/393
- - I3a L 1 B E II
  - Contrahatur columna ita,ut in tertio libro de Ionicis eft fcriptum.
  - Ex Jbptern diametris conflat altitudo columnarum, quare cum craffitudo fit duorum modulorum,[equitur ut altitudo fit quatuordecim cum capitulo. Capitulum tam altum eft, quam dimidium imi Jcapi, id eft unius moduli. Sed latitudo capituli tanta eft,quanta ima columna craffitudo, ideft duorum modulorum, & amplius moduli fexta partis. Sed certe puto Fitr. aliter dixijfe. nihil enim fere proieBura haberent capituli partes, fi fextam partem illi adderet. obferuatum enim eft quintam utrinque partem uix fatisfhcere, quare-vel quintam, uel amplius addendam puto. Caterum capituli craffitudo in tres partes diuidenda. Summa datur plintho cum cymatio, fecunda echino cum tribus amulis, tertia ad hypotrachelium ducitur . Craffiudo plinthi cum cymatio , hoc eft tertiapars altitudinis capituli in partes quinque diuiditur, e quibus tres dantur plintho, dua cymatio - Dua autem illa in tres partiuntur ,dua cymatio, una datur quadra, uel plano illius. Echy- 10 ms, & annuli tres,tertiam quoque partem parem habent altitudinis capituli. hac tertia pars tripartita fit, dua echino partes dantur. tertia tribus amulis aqualiter diflribuitur,qui dimidium altitudinis eorum prominent. uti vero echinus deformetur, fuperiori annulo extremo pes circini imponitur. diducitur autem pes alter ad altitudinem echini, & pede firmo illud fpatium in interiorem partem transfertur, & aliquantum circinationis ducitur. deinde eadem diduBione fer nata, pes mus circini fubplintho collocatur, alter nero ad eam circinationem ducitur,& quo loco decuffatiofit, ibi centrum ponitur, ubi echinum formare oportebit. Tertia uero altitudinis columna cum f w flexu molliter duBo fub amulis ad hypotrachelium, quod collarinu uocant, defeendit, & contraBura fummi ficapi refpondet. hypotrachelium uero tam altum,quam annuli tres,
  - & dimidium unius. Trominet autem tantum, quantum echinus, ita ut fi linea a proieBura echini demittantur, extremum tangant hypotrachelium, cuius quadra eft ex dimidio hypotrachelio, apothefis autem eodem 10 modo fit, quo diBum eft fupra. Infuper capitula imponebant antiqui adieBionem quandam, qua fupra plinthum recumbebat, folido columna refpondens, in qua trabs commode confideret,& proieBm cis inferiorum partium tueretur, cum effet ab onerefubleuata. deferiptio autem huiufinodi eft. Craffitudo imi f api a b.
  - Capitulum a c. cymatium c d. plinthus d e. echinus g. centrum deformationis echini ubi decuffatio e b. fpatium altitudinis echini, ab h, autem ad g, fit prior circinationis linea, ficutid d. ad g. fecunda. e f. annuli. f b. parscontraBa i. hypotrachelium. I. quadra, m. apothefis. contraclufa fit eadem ratione, qua diBum eft libro tertio.
  - Epistyli i altitudo unius moduli cum tsenfa, & guttis. taenia moduli feptima. guttarum lon gitudo fub taenia contra triglyphos, alta cum regula parte fexta moduli praependeat. Item epiftylij latitudo ima refpondeat hypotrachelio fummae columnae. Supra epiftylium collocandi funt triglyphi 3° cum fuis metopis, alti unius, & dimidiati modfiU, lati in fronte unius moduli: ita diuifi,ut in angularibus coluqanis, & in medijs contra tetrantes medios fint collocati, & intercolumnijs reliquis bini,in me dijs pronao, & poftico terni; ita relaxatis medijs interuallis, fine impeditionibus,aditus accedentibus erit ad Deorum fimulachra. Triglyphorum latitudo diuidatur in partes fex,ex quibus quinque partes in medio, duae dimidiae dextra,ai: finiftra defignentur. Regula una in medio deformetur femur, quod Graece i-mpof dicitur, fecundum eam canaliculi ad normse cacumen imprimantur. Ex ordine eorum dextra, ac finiftra, altera femora conftituantur, atque in extremis partibus femicanaliculi interuertan-tur. Triglyphis ita collocatis, metopa,quae funt inter triglyphos, aeque altae fint, quam longae. Item in extremis angulis femimetopia fint imprefla dimidia moduli latitudine. Ita enim erit, ut omnia ui-tia,& metoparum,& intercolumniorum,& lacunariorum, quod aequales diuifiones fa&ae erunt,emen- 4° dentur. Triglyphi capitula fexta parte moduli funt facienda .
  - Epiftylium, feu trabs cum reliquis membris, qua fiupraponuntur, habet i flas nominationes. Epiftylium, tania,gutta,regula,triglyphi, metopa,canales,femora,capituli,cymatium, corona, tympanum,fima. Epiftylium dixi communiori uocabulo intelligi quicquid fupra columnas ponitur. propriori autem trabs regia, uel magiftra, ut noftri dicunt. Trabs fkfciam in genere Dorico habet, qua tania afimilitudine dicitur ,fub qua regula cum guttis fcalpi folet,gutta cadentis, ac ftillantis a qua partem referunt. Sex numero funt, formamq; oblongam ferunt, uiderttur enim ex canaliculis triglyphorum ftillare. De triglyphis, & metopis diBum eft fu-' pra, quam imaginem referant. Triglyphi enim, quafi trifulci dicuntur. Spacia uero inter fulcos, quos canaliculos nominant, femora dicuntur. noflriplana uocant. Triglyphi quoque fua habent capitula, a quibusfla-tim corona collocatur, qua duo habet cymatia, unum in fummo, alterum in imo. inciditnrq; corona a mento, 5 0 ne cadentes aqua adificia corrumpant, ut diBum eft. nam fupra libro tertio, denticulum uocauit, quod hic fcotiam, & mentum dixit. Scotia enim eftpracifio, mentum illud, quod non esipracifum: Faftigia, & tympana, reliquaq; funt nota. Tfunc ad proportiones ueniamus. Epiftylij altitudo cum tania, & guttis dimidia craflitudine imi fcapi, ideft uno conflat modulo. Tania eft pro feptima moduli parte, gutta pro fexta: modo regula cum illis intelMgatur. qua regula tertiam illius fexta occupat partem, reliqua dua guttis dantur. Latitudo Epiftylij, feu planum inferius, quod capitulis imponitur, tanta esi, quantum hypotrachelium. ita enim in folido conquiefcet. Triglyphorum altitudo unius, & dimidiati moduli. lati in fronte modulo uno. frons capituli per longum duos integros habet canales, fed a lateribus femicanaliculisinciditur. Canales norma angulus fubintrare debet, ita enim iufie caduntur. diuiditur frontis latitudo in partes fex, dimidia utrinque relinquiturfemicanaliculis, poftfemicanaliculos plano, quod femur uocat Fitr. Crace miros dicitur. inde canali- 60
  - culis,
- p.132 - vue 152/393
- - ^ jt K r V t. r55
  - culis utrinque una pars datur, relinquitur in medio planum, & femur ell, quemadmodum ex defcriptione patet> ita ut medium triglyphi i refpondeat tetranti medio columna. Metopa tam larga, quam alta, ita ut quadrata fint. Sed qua in angulis funt ( ut dixi) dimidiata non tam ad unguem collocamur. Infuper triglyphos capitula ponuntur, alta [exta moduli parte.
  - ... adieUio. G. H. abacus. G. cymatium. I. echinus. K. annnlu
  - L. hypotrachelium. M. aftragalus. apothefis.
  - 3°
  - 4°
  - 5°
  - j
  - l
  - ‘R i
  - Tizjzynzizs:
  - J
  - c :)
  - A
  - Svp R a triglyphorum capitula corona eft collocanda in proie&ura dimidia, & fexta parte, habens <5® cymatium Doricum in imo, alterum in fummo ; item cum cymatijs corona, craffa ex dimidia moduli,
  - M Diuidendat
- p.133 - vue 153/393
- - ?34
  - L I B E ^
  - Diuidenda: autem funt ili corona ima ad perpendiculum triglyphorum , & ad medias metopas uia« rum dire&iones, & guttarum diftributiones, ita uti guttx fex in longitudinem, tres in latitudinem pateant. Reliqua fpatia, quod latiores funt metopae quam triglyphi, pura relinquantur, aut fulmina fcalpantur, ad ipfuinque mentum corona: incidatur linea, quaekoria dicitur. Reliqua omnia tympana, fimae, coron$,quemadmodum fcriptum eft in Ionicis,ita perficiantur. Hst ratio in operibus dia-, ftylis erit conftituta.
  - ooo
  - ooo
  - ooo
  - ooo
  - ooo
  - ooa
  - OAO
  - ovo
  - \A.V epiftylium. B. Gutta. C. regula D. fkfcia. E. femur. F. Canalis. G. Metopa. H. femimetopa. F. M. triglyphus. I. capitulum triglyphi. K. cymatium. L. corona. M. cymatium cOrOna. ^ tympanum. 0 V partesfuflig^qua recondent partibus corona. R. fima. S. Acroterium.
  - io
  - 20
  - 30
  - 40
  - 5®
  - 60
- p.134 - vue 154/393
- - Q^Vjll^TVS. ijj
  - Facilis corona distributio efi. alta enim eft cum fui* cymatijs dimidio modulo, cuius dimidvj quarta pars cymatio fuperiori, altera quarta inferiori, dua reliqua ipfi corona dantur. Cymatium habet fuam quadram tertia partis, reliqua dua conflexui eius dantur. Trominet Corona dimidia, & fexta moduli parte, babetq; fuas pracifiones in extremis inferioribus partibus, quas Vitr. fcotias uocat. In Metopis fcalpta erant facri-ficiorumpatina,bubula capita, & huiujmodi alia, qua arbitrio M.rchiteBi relinquuntur, modo aliquidfigni-ficent, quod ad rem pertineat. Tari forma fub ima corona, id efl fub plano inferiori, gutta ad triglyphos re-frondentes fiebant, ha in longitudine fex, in latitudine tres ponebantur, ita ut omnes,qua ad triglyphum unum referebantur, ejfent numero decem, & offo. forma earum erat rotunda. ita enim a plano decidentes gutta in ID. orbem conuoluuntur; fratia uero, qua metopis recondebant, aut pura, id efi fine fcalpturis relinquebantur, aut fulmina fcalpta habebant. Ita Gutta fub ima corona ad canaliculos triglyphorum , canaliculi ad guttas inferiores referebantur. unde perperam fkBum eH ab eo, qui guttas contra metopas,alia ornamenta contra triglyphos ad perpendiculum in ima corona pofuit. Ignorauit enim, quid illagutta fignific arent, quo ue loco effent ponenda, nefciuit. ut pote qui cafu ornamentafieriputauerit. refte autem fecit, cum in metopis infigne urbis, loco bubulini capit is collocauit. Reliqua omnia, qua fupra coronas ponuntur, ab Ionicis moribus non funt aliena. nos epittyhjs, ut reliquarum partium, formam defcripfimus. vbi a, b. epistylium, c. gutta. d. regula e, tania. f. g. triglyphus, h, femimetopia. i, metopa, k, triglyphi capitulum. l, m, corona cumfuis cymatijs. n, mentum corona. 0, fcotia. reliqua in fhftigio funt fuperius explicata, p. gutta fub ima corona triglyphis recondentes, q, fratia,quel uelpura relinquutur, uel fulminibus ornantur.
  - S 1 uero pycnoftylon,& monotriglyphum opus erit faciendum, frons sedis,fi tetraftylos erit,diui-2,0 datur in partes decem,& nouem cum dimidia; fi hexaftylas in partes 19. s. ex his pars una erit modulus, ad quem (uti fupra fcriptum eft) opera diftribuentur. Ita fupra fingulas epiftylij partes, & me-topse duse, & triglyphi finguli erunt collocandi. In angularibus non amplius, quam quantum eft fpa-tium hemitriglyphi. Accedet id in mediano contra faftigium duorum triglyphorum, & trium metoparum fpatium, ur latius medium intercolumnium accedentibus ad sedem habeat laxamentum, & aduerfusfimulacra Deorum afpe&us dignitatem. Infuper triglyphorum columna eft collocanda,habens (uti fupra fcriptum eft) cymatium Doricum in imo, alterum in fummo . Item cum cymatijs corona crafla ex dimidia. diuidendae autem funtin corona ima ad perpendiculum triglyphorum, & ad medias metopas, uiarum direftiones, & guttarum diftributiones, & reliqua quoque quemadmodum di(ftum eft in diaftylis.
  - 3 0 Facilis quoque ratio monotriglyphi, idejl adis, cuius intercolumnia angularia unum in medio triglyphum habent. Si corrigatur codex eo modo, quo nunc fcriptum efi:, nam mendofus erat prius, & nulla ratione fibi conflabat, ex diagrammate etiam infra pofito, erit manifeftior. Vbi c. efltetraflyli frecies monotriglyphi* &pycnottyli. d. uerohexaflyli.
  - Colvmnas autem ftriariuiginti ftrijsoportet,qusefiplanseerunt,angulos habeant uiginti de-fignatos: fin autem excauabuntur, fic eft forma facienda , ita uti quam magnum eft interuallum ftrise, tam magnis ftriaturse paribus lateribus quadratum deferibatur, in medio autem quadrato circini cen trum collocetur, & agatur linea rotundationis, quse quadrationis angulos tangat & quantum erit curuaturse inter rotundationem, & quadratam deferiptiunem, tantum ad formam excauentur. Ita Dorica columna fui generis ftriaturse habebit perfc&ionem. Deadieftione eius, quse media auge-40
  - tur ( uti in tertio uolumjne de Ionicis eft perferipta) ita & in his transferatur.
  - De ftrijs Thilander loquitur ita. Columna Dorica aut angulis infigniuntur uiginti, aut totidem excauan-tur ftrigibus. Sed fuo quodam, & proprio modo, ut hicpraferibitur. TS{am efl aliud ftriandi genus Ionicis, debitum, de quo ipfe dixit, Cap. ultimo, lib. 3. Quaflriantur columna, aut retiis lineis, aut in clauicularum modum furfum uerfus obnolutis flriantur, uti in torcularium cochleis uidere eft. Corinthia ab Ionicis ftrias mutuantur ,fed aut tota a fummo adimumexcauantur, aut partium trium infima ueluti baculo inferto op-plentur. Videntur extra urbem fcapi Corinthij onychini duo fecundo fere lapide ad uiam "Momentanam, in ade D. Mgnetis miro artificio flriati,fed non ex pracepto. Sunt & in vrbe in Rafilica diui Tetri alterno ordine flrijs clauiculatim, friratimq; obuolutis flriata, & frondibus, figillis, auiculis, palmitibus, racernis q; afrera. Striatura autem Dorica hoc loco deferibitur .
  - yo ‘ Qvoniam exterior fpecies fymmetriarum, & Corinthiorum, & Doricorum, & Ionicorum eft perferipta, necefle eft etiam interiores cellarum, pronaiq; diftributiones explicare.
  - Tempus efl ut templum ingrediamur, cum cetera omnia, qua ad exteriorem freciem pertinent,a fundamen tis, adfummum tettum fmt explicata.
- p.135 - vue 155/393
- - I5<S Iit E J{
  - Striarum modus. c. Centrum quadrati.
  - i»
  - 20
  - 30
  - 40
  - JO
  - De interiore Cellarum, & Pronai diflrihutione. Cap. 1111.
  - ^^^^gllsTRiBViTVR autem longitudo aedis,uti latitudo fit longitudinis dimidia? partis , ipfaq; Bicinii ce^a parte quarta,longior fit, quam eft latitudo cum pariete, qui paries ualuarum ha-ilft buerit collocationem , Reliquae tres partes pronai ad antas parietum procurrant, qua;
  - antae columnarum crafsitudinem babere debefat. Et fi aedes erit latitudine maior, quam pedes uiginti, duae columnae inter duas antas interponantur , quae difiungant ptcromatos, & pronai ipatium. 60
  - jirbitror
- p.136 - vue 156/393
- - (L V ** K T V
  - , Arbitror ego diuinari nos debere,nifi aliquam haberemus antiquorum obfiruatlonem; quare cum quadam tbfemauerm, qua a peritis graphidos diligenter defcriptafunt, in eam uenio opinionem, ut hunc locumboc modo exponam. cum igitur multiplex proportio maior fit reliquis, ( quemadmodum tertio uolumine efl explicatum) merito ea in admmfacrarum diftofitionibns uti debemus multiplici proportionis genere, ut illis digni-
  - 1 c H ^0 G \^A V H 1
  - T K0 $ T T L 0 S.
  - tatem, & amplitudinem ( ut par eH ) tribuamur. Cum uelit igitur Vitr. interiores adium partes diUribue-re longitudines, & latitudines earum, in quibus esi pofita illafiepe, nec fatis commendata eurilhmid: de altitudine non eft necejfe loqui, illa etenimaproprijsorta principijs columnarum, trabium, coronarumq; menfurk
  - M 3 iam
- p.137 - vue 157/393
- - 13 S L l B E ^
  - tam explicatis, contenta efl. Longitudinem igitur duplam latitudini conflituit, loquiturq; de adibus tam Doricis , quam Ionicis, & Corinthijs, licet in adium uefligijs libro fuperiori pofitis minores longitudines, quam dupla uideantur. & certe ita efl, quoniam intercolumnium medium, quod efl infrontibus, amplius efl cate-ris ,fed parum interefi. paulominus enim deefl a dupla proportione; fed confiderandum quomodo recte intel-ligamusi qua a Vitr, dicuntur. Solebant antiquipronaum ab ade, feu cella diflinguere quibufdam parietibus, quos alas uocabant, pteromata fecundum Strabonem dicuntur .procurrebant ala huiufmodi uerfus adiunti frontes fed non perueniebant omnino ad frontes,fed antis terminabantur tam craffis,quantum columna; fi ue-ro inter utramque alamxmagnum intercidebat fpatium fecundum antas in medio columna ponebantur, vt firmitas ejfet in adibus, atque hoc modo pronaum ajiorticu feiunflum erat. Exemplar huius rei apud theatrum
  - Q B^T H 0 G T H.l Jl, T J^ O STYLOS.
  - 20
  - JO
  - 4P
  - 56
  - Marcelli, ifi tribus adibus inuenitur. hoc innuit Vilr. hoc ratio pojliddt ita fieri debere • Frons.igitur adis in partes quatuor diuidatwr, ex eis ofilo longitudini dabuntur,quinque longitudini cella,modo includatur parie-jis, in quoualua futura funt, crqffitudo. tres procurrant a pronao ad antas parietum, ^inta fint craffitudinis columnarum. jlnta huiufmodi jknt termini alarum,idejl pteromatos. quoniam uero ufu uenire potefl,ut parttum fit inter eas interualUm interdum etiam multum, fecundumfrontium latitudinem, ideo neceffe efl eifir- 66
  - mitatem
- p.138 - vue 158/393
- - 3. v JL ^ T V S.
  - JS9
  - eundem ordinem ferum. ideo cella earum adium aliquanto maiores» quam perfcriptum eHa VitruAnuerden-tur. atque hoc ita obferuari debere puto, itaq; & in tertio uolumine hac regula ufm fum, hoc autem loco ve-6a ftigiumi&fionstetraftylijpoMm cumfuperim exajlylonpofitafuerit, .
  - item
- p.139 - vue 159/393
- - 140 L I B E ^
  - Item intercolumnia tria, qua: erunt inter antas, & columnas pluteis marmoreis, fiue ex intefti-no opere fa&is intercludantur, ita uti fores habeant, per quas itinera pronao fiant,
  - Tqon modo tria,fed quinque intercolumnia inter eas antas effepoffunt, quemadmodum in hyphetro gene» re. hac intercolumnia in reliquis generibus tria funt, quoniam duplex, aut fimplex porticus non connumeratur . inter hac igitur intercolumnia marmorea., aut lignea fepta collocabantur qua pluteos uocat Vitr. non erant autem altiores plutei, quam podium, de quo fupra. fores autem habebant, per quas aditus inpronqum patebat.
  - Item fi maior erit latitudo, quam pedes 40. columnae contra regionescolumnarum, quae inter antas funt,introrfus collocentur, & ex altitudinem habeant aeque, quam quae funt in fronte.
  - ^Amplitudo frontis adium, qualis ea eft, qua exaflyli, aut ottaftyli, & decaftyli,requirit, ut addantur co- 10 lumna contra regiones earum columnarum, qm introrfus erant inter antas, nam firmitas hocpoflulat. quare boc loco idpracipit Vitr. addit autem, & columnas eas tam altas effe, quam quae funt in fronte, fei craf fas minus.
  - Crassitvdines autem earum extenuentur his rationibus, uti fi o&aua parte erunt, quae funt in fronte,hae fiant nouem partes. .Atque hac huius ratio efl ab optice defumpta.
  - I n conclufoenim aere fi quae extenuatae erunt, nondifcerncntur; finautem uidebuntur graci-liorescum exterioribus fuerint ftrize 24. in his facienda: erunt 2 8. aut 3 2 . Ita quod detrahitur de corpore fcapi, ftriarum numero adie&o, adaugebitur ratione, quo minus uidebitur,& ita exsequabitur di ipari ratione columnarum crafsitudo, Hoc autem efficit ea ratio quod oculus plura, & crebiora figna tangendo,maiore uifus circuitione peruagatur. namque fi duae columnse seque craflse lineis circumme 2,0 tientur, e quibus una fit non flriata, & altera ftriata, & circa ftrigium caua, & angulos ftriarum linea corpora tangat, tametfi columna: seque craflse fuerint; linea?, qua? circundatse erunt, non erunt sequa-les, quod ftriarum, & ftrigium circuitus maiorem efficiet lineae longitudinem . fin autem hoc ita uide bitur,non eftalienum inanguftislocis,& incondufofpatio graciliores columnarum fymmetrias in opere conftituere, cum habeamus adiutricem ftriarum temperaturam .
  - interiores columnas graciliores exterioribus fieri debere probat Vitr. nam quemadmodum angulares columnas crafiiores medianis uoluit effe libro fuperion,quoniam aer circum circa demere uidetur de earum craf fitudine ; ita interiores, a quibus nil demit aer,fubtiliores effe iubet exterioribus. Ita enim ratione ha illis aequabuntur, cum aer ab exterioribus demat id, quod ratio ab interioribus ademit. neque folum extenuando columnas interiores aquat eas exterioribus, fed etiam ftriarum numerus, nam quo pluresfuntseo crqfjior co- 3 0 lumna uidetur; nam columna, quaplures Hrias babet,plures quoque terminos uifus habet; nam fi aque craf fa columna lino circundentur, & in angulis, & in cauis, plus lini abfumetur in ea, quaplures ftrias habebit, qua m in ea, qua pauciores. quod experientia docet, ftriarum itaque numero aquantur columna.
  - I p s 1 v s autem cellas parietum crafsitudinem pro rata parte magnitudinis fieri oportet,dum an-ta? eorum crafsitudinibus columnarum fintsequales, & fi extrudi futuri fint, quam minutifsimis cse-mentis reCte ftruantur. fin autem quadrato faxo, aut marmore,maxime modicis,paribusq; uidetur effe faciendum ; quod media coagmenta medij lapides continentes firmiorem facient omnis operis perfectionem . Item circum coagmenta, & cubilia eminentes exprefsiones, graphicoteram efficient in alpe&u dele&ationem.
  - ^inta tam craffa fint, quam columna; parietes aliquanto minus, pro vt ratio operis, item & onerispoflu- 4° labit. Murus autem extruitur fine cruftis, aut lapideis cruftis ornatur. Si extruitur, quam minutifiimis ca-mentis rette ftruatur. magis enim coagmentatur; fi ornatur, aut lapide polito, aut rudi ornatur ,fed ut obleniet, eminentes uideri debent exprejjiones in cubilibus, & coagmentis, noftri bugnas uocant. Lapides autem quadrati uel parui, uel magni, aquis angulis, licet non pari a lateribus conflant. de ijs, & de generibus siru-Uura difium eft fupra -voluminefecundo.
  - De adibus confUtuendis fecundum regionem. Cap. V.
  - Edes autem Iaerae Deorum immortalium ad regiones, quas fpe&are debent, fic erunt 5° conftituendse, ut fi nulla ratio impedierit, liberaq; fuerit poteftas sedis; fignum, quod erit in ara collocatum, fpeCtet ad uefpertinam coeli regionem; uti qui adierint ad aram immolantes,aut facrificia facientes, fpectent ad partem coeli orietis; & fimulacrum, quod erit in aede,& ita uota fufeipientes contueantur sedem, & orientem coeli, ipfaq; fimulacra uideantur exorientia contueri fupplicantes, &facrificantes: quod aras omnes Deorum necefle effe uideatur ad orientem fpe&are. fin autem loci natura interpellauerit, tunc conuertendse funt earum sedium confti-tutiones, uti quam plurima pars moenium e templis Deorum confpiciatur. Item fi fecundum flumina sedes facrae fient, ita uti Aegypto circa Nilum,ad fluminis ripas, uidentur fpe&are debere; fimiliter fi circum uias publicas erunt, gdificia Deorum ita conftituantur, uti praetereuntes pofsint refpicere,& in confpe&ufalutationes facere. • 60
  - De de-
- p.140 - vue 160/393
- - (L V U K. T V S. 141
  - Dedecoro per flationemfkffio trattat Vitr. hoc loco, de quo fatis primo uolumine differ nimus. ftePpiciant odium frontes ad occidentem ; hinc fiet, quod area, fimulacraq; Deorum tanquam nafcentes Soles mentes fupplicantium illuminare uidebuntur. C at erum fi qui Idola, opera hominum, ligna muta, & damones adorabant in eorum cerimonijs adeo circumfficfH erant,ut magnifica templa extrnerent, quibus externos allicerent, prafentes retinerent; fi habitu, &gesiu uitam, & mores; fi gratiam,& maieflatem Dijs dignam exprimere artifices Idolorum tentabant: quidnosueriDei, fanflorumq; cultores efficiemus,qua exprejfione uerum Dei cultum, & pietatem indicabimus.
  - De oftiomm, antepagmentorum facrarum admm rationibus. Qap. VI.
  - Sti orvm autem, & eorum antepagmentorum in sedibus hse funt rationes, ut primu. conftituantur,quo genere funt futura:. Genera funt enim thyromat«n hsec, Doricum,Io-nicu,Atticurges. Horum fymmetrise Dorici generis confpiciuntur his rationibus,uti corona fumma,qua: fupra antepagmentum fuperius imponitur,seque librata fit capitulis fum mis columnarum , qua: in pronao fuerint. Lumen autem hypotbyri conftituatur fic,uti quse altitudo sedis a pauimcnto ad lacunaria fuerit, diuidatur in partes tres femisv& ex eis duse partes lumini ualuaru 1Q altitudine conftituantur. Hsec autem diuidatur in partes duodecim, & ex eis quinque, & dimidia latitudo luminis fiat initno, &infummo contrahatur, fi erit lumen ab imo ad fexdecim pedes antepagmenti tertia parte. Sexdecim pedum ad 15. fuperior pars luminis contrahatur antepagmenti parte quarta. Sia pedibus z 5. ad triginta, fumma pars contrahatur antepagmenti parte oftaua. Reliqua quo 3ltiora funt,ad perpendiculum uidenturopportere collocari. Ipfaautem antepagmentacraflfa fiant in fronte altitudine luminis parte duodecima, contrahaturq; in fiimmo fuse crafsitudinis quarta-decima parte. Supercilij altitudo quanta antepagmentorum in fumma parte erit crafsitudo. Cymatium faciendum eft antepagmenti (exta parte. proie<5tura autem quanta eft eius crafsitudo. Sculpendum eft cymatium Lesbium cum aftragalo . Supra cymatium', quod erit in fupercilio , collocandum eft hyperthyron , crafsitudine fupercilij,& in eo fcalpendum eft cymatium Doricum, aftragalum Le-fbiumfima fcalptura. Corona deinde plana fiat cum cymatio, proieftura autem eius erit quanta alti-• tudo fupercilij, qua: fupra antepagmentum imponitur. Dextra ac finiftra proiedlurseficluntfacien-dse, uti crepidines excurrant ,&in ungue ipfa cymatia coniungantur.
  - Triusquam ad aliud deueniam, neceffarium puto obfcura quadam uocabula declarare, qualia funt hac • Antepagmenta, thyromata, atticurges, hypothyron,lacunare, fupercilium, cymatium Lesbium, & Doricum, aftragalus Lesbius, fima fcalptura,& crepidines. Antepagmentum igitur a nofiris erte dicuntur, funt autem lapides ad utrumque oftij latus dbretti, nec dubito huiufmodi uocabnlo fignificari quoque lapidem fupra dire-Slos illos tranfuerfum, quod Vitr. innuit, dum dicit. Vti Corona fumma, qua fupra antepagmentum fuperius imponitur. Thyromata, Grpca uox, oftia funt. Atticurges quoque alias vfurpatum uerbum pro attico more fhBum,uideturq; Corinthium intelligere per id, quod in fine huius capitis appofuit,difcrimenq; ponit inter At-i-cum, & Doricum. Quoniam trium generum effe ofiia dicit, Dorica, Ionica, & Attica. & fuperiori uohu mine mentionem fecit Attica bafis,qua poft Vitr. in Doricis operibus eft tranflata: qua autem ratione, ignoro. CaterumTlin. quatuor ponit columnarum genera, inter qua Atticam quadrangularem ponit (ut dixi.) itaque Atticum genus ab alijs diftinBum uidetur. Sed fieri potest, ut Corinthium, quod nihil habet proprium prater capitulum, ab hoc genere oftij rationem defumpferit, quemadmodum a Dorico mutulos, ab Ionico denticulos . Lacunar, quid fit, fupra expofui. Lacus enim eft ffiatium inter trabes, Lacunare, & ffiatium & trabem fignificat, Trabeationem dicimus, feu trabeaturam. Supercilium id eft fuperlimitaire, & eft lapis fupra antepagmentum fuperius. Cymatium undulam fignificat, hodie cimafa, uelgula nominatur a nofiris. Doricum cymatium in operibus dor icis eft manifeftum, ea fcilicet forma, qua eft inferius corona cym atium. Lesbium cymatium non uidetur effe intelligendum cymatium fcalptura ornatum. non enim hoc eft diferimen uerum inter Doricum, & Lesbium, nam & Doricum ornaripoteft. quare cymatium Doricum non ornamento, fed 5? forma differre debet a Lesbio, & eft quod noftri cauettum uocant, veluti fcotia deformatum. Cymatium uero Lesbium oppofitum, quemadmodum in deferiptione oftij Dorici eft uidere littera K. & cymatium Doricum littera C. fed aftragalus Lejbius eft tanquam dimidius torus ornatus fimafcalptura, bajjumrileuimnofiri dicunt, uulgo enim fimus caprarum nafus dicitur. Crepidines funt margines, & ornamenta, qua circum oftia ponuntur, id efi membra parua, qua tranfuerfa, & dire fla circa antepagmenta currunt. Hypothyrum eft ffiatium, & uamm, quod aiunt a Vitr. lumen appellatum. Igunc ad Vitruuijprgceptim. Trimum eft,ut fcia-mus quo genere oflij uti uelimus. Deinde oftiorumgenera diftinguit. Triplexq; eorumgenus nominat Doricum,Ionicum, Atticum, poflmodum oftij Doricifymmetrias docet. aitq; coronam,qua fupra antepagmentum fuperius collocatur, aque libratam effe oportere capitulis columnarum, qua funt in pronao.monetq; qua ratione ffiatium a fumma corona adpauimentum diftribuamus, partemcp unam lumini,alteram dat ornamentis ; $° partiriiubet altitudinem a Lacunaribus ad pammentumin partes tres ,& dimidiam, ex his duas altitudini
  - liminis
- p.141 - vue 161/393
- - M1 L I B E ^
  - luminis trhuiuqua quidem altitudinem in duodecim partes diflribuit,ex eis quinque & dimidia lumen inferius occupare dicit. Contrahi uero lumen fuperius hac ratione pracipit >ut fi inferius lumen afexdecim ad 25. pedes occupaHerit\3 finperius contrahatur quarta parte antepagmenti. Si a 25. ad 30. contrahatur o^iaua.
  - z-.-x
  - '£\I\/\L\IU\
  - ‘nrsnishis
  - 1 altitudo ad lacunaria. C. D. luminis altitudo. C. E. luminis latitudo inferior, d F. aerior luminis latitudo. c. G. craffitudo antepagmentorum inferior. D. H. crajjitudo epagmentorufuperior. /. Supercilium. K. cymatium. M. antepagmentu. 7S(. hyperthy-K cymatium Doricum. T. corona plana cum cymatio. Q^J{. altitudo antepagmenti. Tympanum. T. impagines. V. ficapi cardinales. X. impagines. T. Z. cymatia. 60
  - parte
- p.142 - vue 162/393
- - *4$
  - V A B, T V S.
  - parte antepagmenti. Qua ratione autem debeat lumen fuperius contrahi, non plani fcio. non enim eam con-'traUioncm obferuarunt antiqui pofl Vitr. unicum tamen exemplar in Tyburtino templo confpicitur. forfan maioris firmitatis caufa, forfan ut melius ofiium a longinquo inter Columnas appareat.nam & didvflis cruribus firmior homo esi quam paribus,&angulus acutus magis efi,qui longiorib. radijs clauditur. Quid hoc fit, non fatis exploratum habeo, eadem quoque ratione antepagmenta contrahenda iubet. duodecima enim luminis parte cum fint in parte inferiori, quartadecima fuperius parte fine craffitudinis uult imminui, atque ita lumen luminis terminos, & imum coronae habemus. Spatium quod fupra lumen efi, ita difiribuitur.fuperci-liumprimum esi tam crajfum, quam antepagmentum fuperius. fumitur inde fexta fupercilij pars ,&exea i o cymat^um confiitmtur, cuiusproieBura tanta eH, quanta eius crafiitudo, & fcnlpendum eH cymatium Lef-bium cum afiragalo, quod circum antepagmenta procurrit, nam de fupercilij cymatio fiatim loquitur Vitr. cumque dicat, quod fupra cymatium, quod efi in fupercilio, collocatur hyperthyron, innuitfe hoc loco de alio cymatio inteUigere: cumq; etiam dicat, \quod fupra cymatium,quod erit in fupercilio,l ofiendit quod in crajfi-iudine, aut altitudine fupercilij includatur cymatium, & non ponitur fupra fupercilmm. Similiter fupra cymatium »quod eH in fupercilio collocatur hyperthyron ,fiegium noftri dicunt. quod hyperthyrum efi crafiitu-dine fupercilij, in quo etiam includitur cymatium Doricum, &asiragalus Lesbius fima fcalptura, nam hac membra non debent multum prominere.Super hyperthyron coronaplana cum fuo cymatio facienda eH,quemadmodum ex deferiptionepatet. Sed quod Vitr. dicit. {Dextra, ac finifira proieffura fic funt facienda, uti crepidines excurrant, & in ungue ipfa cymatia coniunganturita intelligendum puto,ut cymatia,qua funt in io hyperthyro promineant, & ubi inciduntur,quod Vitr.in ungue dicit,una coniungantur cum his,qua funt in uer furis dextra, ac finifira uerfus parietes, ut pars prominens hyperthyri a lateribus non fit fine ornameto.Corona quanqud alta,ex Vitr.tame confiituta non caret exemplo.licet forte rejpexerit ad columnas interiores pronai.
  - S i n autem Ionico genere futurae erunt, lumen altum ad eundem modum,quemadmodum in Doricis,fieri uidetur. Latitudo conftituatur,ut altitudo diuidatur in partes duas,& dimidiam, ciusq; partis unius femis ima luminis fiat altitudo: contradtura: ita ut in Doricis. Crafsitudo antepagmentorum altitudine luminis in frote quartadecima parte; Cymatium huius crafsitudinis fexta: reliqua pars praeter cymatium diuidatur in partes 12. haru trium prima corfa fiat cum afiragalo, fecunda quatuor, tertia quinque, eaeqjcorfae cum aftragalis circumcurrant . Hyperthyra autem ad eundem modum componantur, quemadmodum in Doricis hyperthyridibus. Ancones,fiueprothyrides uocentur,ex-culptaj dextra, ac finifira praependeant adimi fupercilij libramentum praeter folium. Ese habeant in 3° fronte crafsitudinem ex antepagmenti tribus partibus unam, in imo quarta parte graciliores, quam fuperiora.
  - lonicumgenus ofiiorum abfoluit Vitr. & facilis efi, modo quadam fignificata intelligantur. Corfa efi antepagmenti fafeia, prima corfa efi ea, qua propior efi lumini, Ancones menfula funt a lateribus ofiij. S. littera ftmiles,qua fuis capitibus in uolutis conuoluntur. Grace prothyrides nominantur,cartellas nofiri uocant, pendentfub corona ad antepagmenta ad perpendiculum imi fupercilij, pr ater folium, quemadmodum in deferiptione uidemus,neque credendum eH ofiio Ionici generis coronam adhiberi aque libratam capitulis columnarum, quemadmodum in Doricis praceptum eH. Quare, quodThilanderobijcit, nihil efi.
  - Fores ita compingantur, uti fcapi cardinales lint ex altitudine luminis totius duodecima parte, inter duos fcapos tympana ex duodecim partibus habeant ternas partes . Impagibus diftributiones ita 4° fient, uti diuifis altitudinibus in partes quinque, duae fuperiori, tres inferiori defignentur. S uper medium medij impages collocentur, ex reliquis alij in fummo, alij in imo compingantur; Latitudo impagis fiat tympani tertia parte, cymatium lexta parte impagis. Scaporum latitudines impagis dimidja parte. Item replum de impage dimidia, & fexta parte. Scapi qui funt ante fecundum pagmentum, dimidium impagis conftituantur. Sin autem ualuatse erunt, altitudines ita manebunt. in latitudinem adijeiatur amplius foris latitudo (fi quadriforis futura eft) altitudo adijeiatur.
  - HaUenus ditium efi de ijs partibus ofiiorum, qua a lateribus, &fuperioribus partibus collocantur, fme marmorea,, fme lapidea fint, nunc de foribus agitur, id eH de opere, quod materia confiat. Debebat exequi .Atticum genus, fed quia pauca de illo dicenda funt, tranfiulit idnegocium in finem capitis, nos uocabula quadam more noHro declarabimus. Si prius Ionici generis ofiium deferibamus.
  - 5° lama primus aditus efi in ades, a Iano ditia, a quo omnia r erum principia fumebantur. Caterum com-
  - muni ratione oflia dicuntur ,fiue exterius, fme interius aperiantur, fme etiam comoluantur, Graci Thiras. Vanum autem id efi lumen hypothyron. Latera,anta, feu paraHada, ab antis autem ornamenta ditia funt antepagmenta. Difcrimen latini ponunt inter ianuam, & portam; nam urbium, & oppidorum portas,aliorum adificiorum ianuas effe dicunt ‘, fed poftea nomina confunduntur, pofiicum efi iarna poHerior, Graci pfeudothyrmn appellant, quafifklfam ianuam. Anticum efi anterior ianua. Fores, & ornamenta ita fiunt. Stipites,qui cardinibus imponuntur fcapi cardinales ditiia Vitr.ita fieri debent, ut prius altitudo luminis dignofeatur : hanc in duodecim partes diuidunt,ex ijs una, Hipitum aut fcaporum longitudini defignetur. Verbi gratia ,ft lumen erit altum pedes 12. pedem unum dabis cardinalibus fcapis, id eH dimidium inferiori, & dimidium fuperiori fcapo. Scapi fuis capitibus tanquam mafculi, cardinibus tanqudm fceminis imponunto tur3 alter in limitari inferiori, alter in fupemri, ubi funt littera q. r. Antiquitus his moribus utebantur,
  - utfores
- p.143 - vue 163/393
- - 144 L 1 B E
  - ut fores fufienjas tenerent, pondus xdificijs non adderetur, facile fores uoluerentur, & aperirentur. Lignum planum, quod claudebat oftium djuidebatur in quadras > quas Tympana uocat Vitr. tanquam loculamenta coronicibus, & cymatijs circumclufa. ideo eorum ratio explicatur a Vitr. Tympana igitur ex duodecim lumini s partibus tres habeant, huiufmodi efi tympanum S. impages, qua a nofiris reguix, aut orli meantur > ita
  - U U U ~Tj TTa U U—D---n——lT
  - 30
  - 4®
  - 60
- p.144 - vue 164/393
- - * K > r s. '
  - diftribui debent,ut diuifis altitudinibus luminis-in partes quinque,dua ex ijs dentur impagi [uperiori, quemadmodum efld T. ad V. tres impagi inferiori, ut e$ a. T.. ad X. fedfupermedium, id eji inter tympana in diuifione unius tympani ab alio medij impages, id efl dimidia regula ponantur, <& ex alvjspartibus, alij impages infummo,alij in imo compingantur, impagum latitudo fit ex tertia tympani, ut esi ab T. ad z- cy-matiumfexta impagis parte. latitudines [caporum ex dimidia, impagis corona, feu ornamentum regula, uel
  - U. corona, 0. cymatium Lesbium, *P. cymatium Doricum, Hyperthyron. Cymatium antepagmentorum, S. jLfbragali, T. Trima fkfcia. S. fecunda fkfcia. V. Tertia 60 fkfcia, X X, [capus, T. cymatium. Z. replum, 1, Tympanum, K K. impages.
  - 2^ impagis,
- p.145 - vue 165/393
- - impagis, qua replum dicitur, fit ex dimidia, &fiexta impagis. Hic locus fiubobficur.m efl, atque ut non au- $0 dea affirmare me uerum attigifie, ita non fatebor me aratione alienum efifie. quare dicam quid fentio. Si quis cfiium expraccpto conflituat, oportet eum confiderare quadam oflia ornatiora efie, quadam minus ornata. Doricum genus minora ornamenta requirit, reliqua maiora, ad ornandas fores relifia fiunt jpatia quadam & interuaUa plana,& ea circundata ornamentis uarijs cofietlis, aut alio modo coniundis, ut dixhcuiufimodi funt cymatia, coronices, recula, gjr huiufimodi, praterea uaria fiunt planorum ornamentorum difiributiones in diuerfis generibus. itemq; magmrefiert ad ornatum utrum fores integra fint, an ex pluribus planis. Quare cum cofidero, quid Dorico gener i conuenit, in eam fiententiam uenio,ut primam forium compattionem a Vitr. deficriptam Dorico tribuam infiitufo, alias uero reliquis. Dixit enim Vitr. Doricum oStiumlatumeffie debere inferius ex duodecim luminis partes 5. & dimidia, totum uanum, fieu lumen hoc claudi debet integro ligno, uel metallo, (nam ex metallis quoque fores constituebantur,J integrum hoc lignum duobus confiat planis 60 - . ' " . ^ ; ; ' ' ' ‘ fieu
- p.146 - vue 166/393
- - fL t U K T v s. ,47
  - tu tympanis, uno fuperiori > dtUYo inferiori * ornaturq; fimplici modos ut Doriam genus poflulat regulis, e2r coronis. Sed ubi Fitr.dicit. {Scapi,qui funt ante fecundum pagmenium.\ Ita intelligendumputo, quod fecun-‘dumpagmentum fit loculamentum, quod nos telarum dicimus exparte interiori forium, hoc efi aduerfa parte, quod circumcludat, & refpondeat fpatijs> qua funt inter tympana ex alia parte* i\eplum autem efi tanqud plutoum inter duo cymatia * ~vt figura ostendit *
  - Sin autem valuatse erunt. Huiufmodi fores Ionicas effe arbitror, quaeX multis fetiafunt partibus, & conduplicabilesfunt. ha quoniam latiores funt Doricis, ideo a Fitr.pracipitur id, quod dicit \ in latitudinem adijciatun ampliusforis lalitudo\ & quoniam quadrifores adhuc altiores fcapos habere debent,ideo 10 dicit. f Si quadriforis futura efi, altitudo adedatur f credo enim ipfum loqui de fcapis, & non de integris foribus.
  - Att i c vrgeS autem ijsdem rationibus perficiuntur, quibus Dorica: praeterea corfa: fub cyma-tijs iri antepagmentis circuridantur, qua: ita diftribui debent * uti in antepagmentis praeter cymatium, ex partibus feptem babeant duas partes, ipfaq; forium ornamenta non fiunt ceroftrata, neque-bifora; fed Ualuata* & aperturas habent in partes exteriores. Quas rationes aedium facrarum in formationibus oporteat fieri Doricis, Ionicis, Corinthijsq; operibus, quo ad potui attingere , veluti legitimis moribus i expofui. Nunc de Tufcanis difpofitionibus , queiriadmodum inftitui oporteat, dicam.
  - Habeo codices antiquos, in quibus non ceroftrata, fed clatrata legitur. Clatra efi opus, quod noftri gelo± fiam uocant, ex fettis planis lignorum cance Uatim pofitis, quadrangularibus fpatijs relittis, per qua introfpici potefi. huiufmodi for es attica ob latitudinem non patiuntur ex integro uno ligno fieri ,fed oportet * ut condit->z ° plicabiles fint', & circumuolui etiam, & in partem exteriorem aperiri. Attici autem Ofiij * .Atticaque foris defcriptio pofita efi.
  - De Tufcmicis rationibus adium facrarum. Cap. VII.
  - Ocvs in quo aedis conftituetur, ciim habuerit iri longitudine fex partes, una dempta, reliquum quod erit latitudini detur. Longitudo autem diuidatur bipartito , & quae pars erit interior, cellarum fpatijs defignetur; quae erit proxima fronti columnarum, difpofi-tioni relinquatur. Item latitudo diuidatur in partes decem,ex ijs ternae partes defctra, ac iimitra cellis minoribus, llue ubi ala: futurae fint, dentur ; rcliqug quatuor medig sedi attribuatUr.Spa-tium, quod erit ante cellasin pronao ita columnis defignetur, ut angulares contra antas parietum extremorum e regirine collocentur. Du& media: e regione parietum, qui inter antas, & mediam aedem Fuerint, ita diftribuantur, ut inter antas, & columnas priores per medium ijsdem regionibus alterae di-fponantur,eaeq; fint ima crafsitudine altitudinis parte fcptima. Altitudo tertia parte latitudinis templi, fummaq; columna quarta parte crafsitudinis imae contrahatur. Spirae earum altae dimidia parte crafsi-tudinis fiant; Habeant fpirae earum plinthum ad circinum altum iuae crafsitudinis dimidia parte. Torum infuper cUni apophygtcrafFum, quantum plinthus. Capituli altitudo dimidia crafsitudinis. Abaci latitudo quanta ima crafsitudo columnae. Capituliq; crafsitudo diuidatur in partes tres, e quibus 4.0 una plintho, qu£ eft pro abaco, detur, altera echino. tertia hypotrachelio cum aftragalo, & apophy-v gi. Supra columnas trabes compadiles imponantur, uti fint altitudinis modulis ijs, qui a magnitudine operis poftulabuntur. Eaeq; trabes compariles ponuntur, ut tantam habeant crafsitudinem, quanta fummg column^erit hypotrachelium; & ita fint compadf fubfcudibus > & fecuridis, ut compadu-ra duorum digitorum habeat laxationem. cum enim inter fe tangunt, & non fpiramentum, & perflatum uenti redipiurtt, concalefaciuritur, & celeriter putrefcunt. Supra trabes, & fupra parietes traie-durg mutulorum parte quarti altitudiriis columnae, proijciaritur. Item in eorum frontibus antepagmenta figantur, fupraq; ea tympanurn faftigijs extruda, feu materia collocetur,fupraq;idfaftigium columen, cantherij, templa ita funt collocanda, ut ftillicidium tedi abfoluti tertiario refpondeat.
  - DeTufcanicisVperibus, expeditisidm Gracis, agendum,idq; non immerito. nam prima jlrchitefluirJt Jo ho)pitia in Etruria fuere. legitur enim Etruria ifegum monumenta ,& adificia plura magnifice fuiffeconfiru-fia. In difiributiorie adium fufcanici generis longitudinem templi furmtpro modulo, aitque latitudinem ad longitudinem proportione fefqmquinta xonfiare. nam longitudinem in fex partes difiribuit, e quibus quinque latitudini dantur. inde longitudo'fi dimidiata fuerit duas efficiet partes,una defignabitur cella, altera pronao* latitudo ueiro templi decem irtpartes diftribuetur, e quibus tres a dextra, tres uero a fniftra difiributioni $el -larum paruarum relinquantur . cella aut a capite, aut lateribus effe pofiunt, quod innuit Vitr. dicens , fine ubi ala futura funt, nififorte intelligat tres utrinqua alis relinquendas ,fi cellas noluerimus facere. His hoc modo difiributis, reflant partes quatuor media adi, unde medium extremis in proportione erifjefmitertia, atque ita erit interiorum partium difpofitio. nunc quod pertinet ad columnationem anteriorem, explicandum eft. jld medios angulos parietum adis, ubi anta funt, e regione columna funt ponenda, quafunejermin ilon-gitudims adisj quoniam ab angulo ad angulum amplum intercidit laxamentum, lata, enfinfunt ades, &
  - fco ar£°fyla> ( M diftum eft fupra ) ideo inter angulares QQlummsdia duafunt in meiw collocanda, ita ut frons
  - a adis
- p.147 - vue 167/393
- - 8
  - L l B E
  - Mis ietraflylcsfit. & quoniam inter antas, & angulares columnas ratione ftmili (patium eft multum i <& inter parietem, & columnas medias, ideo aliam columnarum feriem faciendam monet Vitr. & eas dijponi e regione priorum columnarum fubpronao iubeti Longitudo interiorum columnarum tanto maior, quam exteriorum, quantum fert trabis crajjitudo, quafuper exteriores tolumn.zs imponitur i ideo propter hoc uide-tur ueUe Vitr. has columnas, fcilicet interiores', habere feptem 'craffitudines in latitudine. Sed altitudo co-
  - 4°
  - *Tufcanici capituli partes.
  - F. iAbacus. F. Echinus, G. hinnulus, H 1 K L. Hypotrachelium cmApophygL f a q, jpatia centrorum. A B C, partes jpiw quibus in uejligio pariter A B C,
  - A. Apopbygis, B* Torus. C, Tlinthus.
  - tudini
- p.148 - vue 168/393
- - IO
  - zo
  - SL -r * \ T r r S- H9
  - tudini columnarum defignabitur, & hxc altitudo infeptempartes diuifa, una crafjitudini dabitur. Hurfus cmfiitudo ia quatuor partes diftributa, ostendet contra&ionem furrnni fcapi, ex una fcilicct quatitor partium tfle faciendam. Mihi uidetur aliquid deejfa in Vipr. ut rette omnia intelligantur , & certe Littera nna defids-ratur.Vbi enim dicit, {qui ititer antas & mediam adem fuerint.\ Ego legerem. Qua inter antas, & ita lettio puntto firmaretur, {Spatium,quod erit ante cellas in pronao, ita columnis defignetur, ut angulares contra antas parietum extremorum e regione collocentur\ bic fisiendum. Tofiea incipiendum. f Qua inter antas, <$• mediam adem fuerint, ita distribuantur. f nam V itr. oflendit quomodo distribuenda fuit columna angulares, & media, quafunt in fonte, & interiores, quafunt in pronao, quod cum itafit, Dubiam Serlij, & Tbilandri circa columnarum altitudines nullum efl. Sedfairarum, & capitulorum fymmetria tales funt. Spira Tttfca-nica alta ejl dimidia columna craffitudine. altitudo in duas aquas partes 'diuiditur. una datur plintho ad circinum dutta, altera toro cum apopbyghproieciura plinthi efl ex tertia [pira altitudinis parte. Quomodo autem fiat apophygis,feu apothefts, diffmn eflfupra.bic autem efl deferipta jpira cum fuo fundamento.
  - Capitulum quoque ex dimidia craffitudine columna fumitur in altitudine, cuius abacus craffitudinem integram columna in latitudine habet. Seduniuerfa capituli crajfitudo iresinpartes difiribuitur. unaplin tho datur, altera echino, jertia hypotrachelio cum apophygi. Ouomcdo autem echinus circino recte ducatur , oflenfum est ftipra. Sub echino anmdm, aut regula eSl,alta parte [exta illius tertia, qua datur hypotrachelio cum apophygi. Tars nero illa quomodo etiam re fle ducatur, oflenfim eSt fupra. De trabibus autem facilis efl qua si io. propter ampla interualla e materia fiunt, colliganturque eo modo, quem docet TVS CWKQJtE MDIS COMTOSIT^E D ISTOS ITIO.
- p.149 - vue 169/393
- - I ?o L 1 B E \
  - Vitrtt. nos hic figura capitulum delineauimus. Item trabes compariles tertiarium quoque defcripfi-mus: ita ut omnia clara, & aperta fint, uel ex ipfa defcriptione. Vefligium quoque erit, & frons adis Tufca-na defcriptum. Quod rem ante oculos ponet, declar abitq;. quod a Vitru. dittum ejl fuperiori uolumine de adibus araofiylis.
  - 4°
  - Fivnt autem xdes rotundae, e quibus alias monoptera fine cella columnatae conftituuntur, alia? periptera; dicuntur. Qua; fine cella fiunt, tribunal habent, & afcenfum ex fuse diametri tertia parte, infuper ftylobatas columna; conftituantur tam alta;, quanta ab extremis ftylobatarum parietibus efi: diametros crafla; altitudinis fua; cum capitulis, & fpiris decima; partis. Epiftylium altum columna; crafsitudinis dimidia parte. Zophorus,& reliqua, qua; infuper imponuntur, ita ut m tertio uolumine de fymmetrijs fcripfi.
  - De rotundis adibus fermo efi. Fesla rotunda templa adificabantur, nummi pleriq; id ofiendunt. Thraces quoque Soli rotunda templa faciebant in mediofub diuo,& aperta erant .hac forma Solis figuram innuebant . Quod autem aperta ejjent, & fine te filo innuebant Solemfupra omnia effe, & lumenfuum diffundere. Imeniuntur amplijfimaforma ades rotunda, exemplar habemus templum illud omnibus Dijs a M. .Agrippa 60
  - conjecra-
- p.150 - vue 170/393
- - SL V ^ K T V S. x;i
  - confecratum. Templum quoque Bacchi ,fed maiori parte non admodum ampla erant rotunda templa, uocari potius facella, & celLe debebant. Duorum generum funt, alia enim una conflant ala, & fine cella funt monoptera uocantur, alia circumdata, & periptera nominantur. Tribunal hic intelligo altitudinem illam, ad quam per gradus afcendkur. utriufq; rationem afcenfus reddit, & uefiigium nofirum, quod deferipfimus, id oflendit.fub columnis erant flylobata & in medio ara collocata,Tyburtcnum templum rotundum,pronaum habet quadratum procurrentem cum fufiigio,& gradibus a parte illa afcenfus erat, columna fupra eleuO-tum murum impofita . nos in eam opinionem deuenimus, ut crederemus uerbum illud monopteros debere in-telligi eo modo,quo efi Tyburtinum illud templum, c/tiod adhuc extat. namuidetur diferimen effe ititer peri-Q pteron, & monopteron, nam peripteron circum alatum dicimus, monopteron quod ala unica conflat, ut per alam intelligamus pronaum prominens quadratum cum fafligio, quemadmodum efi Tantheon in hanefen-tentiamnosinduxit, quianonuidimm templum deferiptum eo modo, quo Vitru. dixit, & quia etiam tot graduum afcenfus tumidum quidprafert. Sed cum Fitr. nil clarius dixerit, nos uefiigium defomauimus ( ut uidetwr.) non negamus autem templum Tybminum non effe pulcherrimum, fed hoc aliorum fit iudicium. Mbertus quoque inquit .Templarotunda aut porticu circumuallabimus, aut tantum pro fronte porticum ftatuemus, porticus qua pro fronte extabant, nufquam fiebant nifi quadrangula, cum igitur ( ut ad fymme-trias ueniamus ) tertia diametri adis pars fumatur, afcenfus ex ea confhtuetur, id efi tribunal, fupra/i; columnas imponemus exCorinthio genere, nam alta funt, quantum diametros inclufa inter parietes flylobata-rum,fdlicet quantum efi operis diametros, &fmt craffa decima altitudinis parte cum capitulo, &ff>iris. Epiftylium altum efi ex dimidia craffitudine columna. Catera fiunt ea ratione, qua dittu efitolumine tertio!
  - Sin autem peripteros ea sedes conflituetur, duo gradus, & ftylobatae ab imo conftituantur; deinde cella? paries collocetur cum rCceflu eius a ftyiobara circa partem latitudinis quintam , medioq; ua-luarum locus ad aditus relinquatur; eaq; cella tantum habeat diametrum, praeter parietes ,Sc circuitionem, quantam altitudinem columna fupra ftylobatam. Columnae circum cellam ijfdem propor-5° tioriibus fymmetrijsq; difponantur. In medio tefti ratio ita habeatur,uti quanta diametros totius operis erit futura» dimidia altitudo fiat tholi praeter florerti. Flos autem tantam habeat magnitudinem > quantum habuerit in fumrno columnae capitulum, praeter pyramidem. Reliqua ( uti feripta funt ea) proportionibus, atque fymmetrijs facienda uidentur.
  - Efi&aliudgenusadium, quod in orbem ducitur, peripteron nominatum,ponicu fcilicet, parietibus circumuaUatum, cuius fymmetria ha funt. Gradibus duobus circmdatur, fupra funt epifiylia feparata. in— fuper epifiylia cdlumnaponuntur, interualla columnarum conuenientia, & uennfia forma effe debentdem-de quinta pars diametri totius operisfumitur, & quam longa efi, tantum receditur ab ipfisflylobatismpan-teminteriorem, & ibidefignatur cella circuitus;cella autem ex una parte aditus habet, eius autem diameter tam magna effe debet, dbfque parietis craffitudine, quanta efi altitudo columna fupra (lylobatam. parietis <So crajjititdo columna crajjitudinem aquare debet. Marum columna decima, altitudinis fua craffa fint, fed ad
  - teftum
- p.151 - vue 171/393
- - I** X / 5 S R,
  - tetfum animaduertendim efl; nampoflquam epiflylia, 'zophoros, coronasq; impofuerimus, debemus tholum (lanternam noflri uocant) quafupra tribunam, <& hemijpharium esi, tam alta fit, quam dimidiata totius cperts diametros; nam fi diametros totius ambitus primi gradus fumatur, & in duas aquas partes diuidatur, tunc ex una fupra coronam fiet altitudo tholi, fupra tholum flos eft inuerfie rofe fimilis cauum tholi fummi complectens, cui fufpendebantur uota; is altitudinem capituli aquabat, inque pyramidem definebat,quemadmodum in nummis aliquibus Tqeronianisesl uidere, in quibus fupra eminet pyramis. Qui uero huius pyramis dis terminos uelit dignofcere, aquilaterum formet triangulum,cuius bafis fit latitudo teftudinis intra muri craf fitudinem, quemadmodum ex defcriptione colligitur. Trater templorum fitum, diuerfa quoque genera diuerfis numinibus confiituebantur, orbicularis forma Ioui, Baccho, & Soli; aperta, &finete£lo item loui. Vefia IO templum tanquampila erat rotundum; cdefiibusDijs excrlfa; infernis,depreffa jterreftibus, media templa adificabantur. Varia item facrificiorum genera, uarios ufus templorum requirebant. Trxter rotunda autem , & quadrangula templa, formas alias multorum laterum,&angulorum,fi quisfhcerct, modo ufiim aliquem refpiceret, non prohiberetur, caterim distributio ingeniofa, fymmetri$ aptat requirerentur»cumfoli diffendio, & columnarum magnificentia.
  - Item generibus alijs conftituuntur sedes, ex ijfdem fymmetrijs ordinata», & alio genere difpcfitio nes habentes,uti eft Caftoris in circoFlaminio,& inter duos lucos Veiouis. Item argutius nemori Diana?,columnis adie&is dextra , ac finiftra ad humeros pronai. Hoc autem genere primo fadfo aedes, uti eft caftoris in circo. Athenis in arce Mineruae,& in Attica Sunio Palladis. Earum non aliae i fed eaedem funt proportiones. Cellae enim longitudines duplices funt ad latitudines,& uti reliqua exifor na, quae folent effe in frontibus ad latera funt translata. Nonnulli 'etiam de Tufcanicis generibus Tumentes columnarum difpofitionestransferuntin Corinthiorum, & Ionicorum operum ordinationes. Quibus enim locis pronao procurrunt antae in ijfdem e regione cellae parietum columnas binas collo-cantes efficiunt Tufcanicorum, & Graecorum operum communem ratiocinationem. Alijuerore-mouentes parietes aedis, & applicantes ad intercolumnia pteromatos fpatio parietis fublati efficiunt amplum laxamentum cellae. Reliqua autem proportionibus,& fymmetrijs ijfdem conferuantes,aliud genus figurae,nominisq; uidentur pfeudoperipterum procreauifle. Haec autem genera propter ufum facrificiorum conuertuntur. Non enim omnibus Dijs ijfdem rationibus sedes lunt jfaciendae, quod alius aliauarietate facrarum religionum habet effedus. Omnes «dium facrarum ratiocinationes, uti mihi creditae funt, expofui. Ordinesq;,& (ymmetrias earum partitionibus diftinxb & quarum dilpa-res funt figurae, & quibus diferiminibus inter fe?funt difparatae, quoad potui, fignificare feriptis cu^-raui. Nunc de aris Deorum immortalium, uti aptam conftitutionem habeant ad facrificiorum rationem, dicam. 6®
  - facilis
- p.152 - vue 172/393
- - £ r u 3^ v s.
  - Ichnograpbid>orthographia,& fchiographia.#dis periptera.
  - *53
  - Facilis cftvitruuianaleftiohoc loco,modo adiiertamus nulliejfe ucniam concedendam componendi ,uel permutandifymmetrias, ni/i eius rei, quam fecerit rationem, & ufumexplicauerit.nam fi,quaratur a multis atatis noftne lArcbitettis (ita enim appellari nolunt) qua ratione hoc, uel illo modo adificant, nefeiunt , rejpondere,mfimeahaceflinuentio. Vitruuius homo erat,&ego homo fum,pur nonpojfum quodPitru. pracipit, meo etiam iudicio permutaret' ^Antiquitatem quoque adducunt, & nefeiunt in antiquorum operibus multa ab imperitis fiicla fuifife. Cur malos Orchite Silos imitantur f Sed nos ai rem . iqos compofiti tem' pii Tufcanici veHigium delineauimiis, eo modo, quo Vitruuium oflendijfeputauimu s. Orthographiam quili-®° bet ex anteferiptis. facere poterit.
  - De
- p.153 - vue 173/393
- - t' 1 B E \
  - T^JtBES CQMVUCTliZSl
  - ER ae fpeftentadoHentem, & fcmper inferiores collocatas tint, quam fimulacra ,'quas fuerint in sede; uti fu/picientes diuiriitatem qui fupplicant&facrificant, difparibus altitudinibus, ad fui cuiufque Dei decorem componantur. Altitudines autem'earum (ic furit explicandas, ut Ioui ofnnibusqjcceleftibus quath excelfiftimfc conftituaritur. Vefta;,Terras, Mariq; humiles collocentur. ita idoneas bis inftitutioriibus explicabaritrir ih mefdijs sedibus ararum deformationes. Explicatis sedium (aerarum compofitioriibusin boc libro, in fequentide communium operum reddemus diftributionibus explicationes.
  - iErigenda ara (poftqitam nos ufyue adaras duxit yitr.)ut decor ferueturiuxta cmufque ruminis digni* <So
  - tatem
- p.154 - vue 174/393
- - y K T V S.
  - T
  - jo
  - ZQ
  - 5»
  - 4°
  - tatem. Omnes tamen araconueniuntin (jo,quod ad orientem ffieftare fiebqit. Mlbmus fex pedes altas conflitiiit aras,fupra quas fimulachriim imponeretur. Vitru. nullamprafcribit altitudinem, quandoquidem alia dlijs numinibus conueniat ararum altitudo. IgoBrorum Vomificum decreta, nifi ex marmore altari conficiiubent.fitper aras facram petram imponunt . Tgos linteis altaria- cooperimus, candelabra imponi-mus,&fan£lorum reliquias; nullum autem.efi templum in quo altare non.fit facrat.iffmo corpori Domini no-flri conjectatum. Habent noHri[aerarium a lateribus, uel a capite adis, in quo facra vefles, & libri, & reliqua templi ornamenta reponuntur. ego in ea parte templi [aerarium collocarem* in qua antiquitus erat po-jheum. Chorum quoque noHri habent in quo facerdotes diuinas laudes quotidie celebrant, quare fi ad ufum noftram templa accommodabimus, rtemo nos reprehendet. pojfumus nos liberius multiformes ades conftitue-re, quoniam cella plurima [unt icadibus, in quibus ara [anilis, & Dei amicis dedicantur, quare multilate-ras figuras templorum nonrecufwrem:fei ufus obtinuit,ut adium forma crucem referret. Turrim quoque campanariamexcelfam habent, in cuius fummitdte, quainpyramidem exit, inflrumsnta, & tympana anea [unt, qua tintinabulis tali aJbnum efficiunt, quo certis horis populi uocautur ad diuinas laudes. celebritatum funerum, & aliammrerumfigna i]s dari [olent; coronis cinguntur bzfes pyramidis,& columnis, podijsq; ornantur: cochleis adeas afeendimus, interdum gradibus, interdum commodioribus afcenjionibus. “Pyramis proportione fefquialtera ba.fi fi fueritpulcherrimum fui ajpeffum prabebit; auro, plumbo, uel etiam lapide nigro, ( arduofam Galli appellant) integitur. S unt qui non pyramides, fed tholos„& hemifpharia imponunt. Omnia re£tc,fipro magnitudine operis conficientur, in ijs quoque horologia rotis,denticulis,funibus compalia profpiciuntur. nam radio mobili fingulas horas ofiendunt,gradum Solis, Luna atatem ,fignorum afcenfionem oBendunt. Tofi templum cimiterium faerum habent, in qm cadauera Chrijlianorum tumulantur. Sunt tamen
  - qmceUas fibi ina.de comparant, iri quibus eminenti loco monumenta ponunt, epitaphia, jlatua,vexilla, prout quifquc meretur, qua anathemata dicuntur, in ijs poni[olent.- Clau-jhris quoque fepulchrorum loca dantur. curauit enim religio nofira natur ali,& ordinata pietate, ut mortuorum cura haberetur , humarenturq; corpora, quajpiritus fanffi uafafue rc,& iterum refurgere debent adi{itain. Sed mnam hac non fiant ad pompam umorum potius, quam ad pietatem,&refri-geriummortuorum.non eft autem laudabile cadauerum loca in adibus[acris confiitui,prafertimfi eminentiora fiint a lateribus, ornatioraq; titulis, tropheisimaginibus,atque hu iufmodi, qua potius in foro, quam in templo ejfent collocanda. Sed omittamus hac,memores autem fimus in omnibus decorem [eruar e,prafertim in Dsi,fanclorumq; cultu, & ob-feruantia, & eorum qui [acris addilit, mundi negocia > opes, parentes, affines, uoluptates, honoresq; reliquerunt. ijs enim honeBe prouidendum, ut commodas habeant habitationes, ampla ctaufira,feiiperifiylia%iridaria,&aliauita communi, & honeBa necejfaria. Viris quidem, pro ut uirorum exigit ufus,bibliotheca,cubicula, hoffitalia conBituantur. Mulieribus autem,&uirginibus loca dentur tuta in ciuitate,parieti bus altis circumfepta .fenefirarum luminibus non emineant mcinaadificia.fuis uiridarijs aliunde, quam a coelo aperto rio fit profpeffus. atque huiufmodi in earum adificijs temperamentum [eruetur,ut non folum a crimine, fed etiam a criminis fufficione tuta fint.
  - ponenda erat in fine primi capitis huius libri.
  - Finis Quarti Libri.
- p.155 - vue 175/393
- - M- V I T R V V 11 D E
  - ARCHITECTVRA
  - LIBER. Q> I N T V S.
  - Troccmiums.
  - Vi amplioribus uoluminibus Jmperator, ingenij cogitationes, prasceptaq; explicauerunt, maximas, & egregias adieceruntfuis Tcriptisauchoritates: quod etiam &c.
  - Quinto libro prooemium proponit maxima confideratione dignum, eo enim, recondetur multorum quaftionibus, qui quotidie de Vitr. obloquuntur; nefcientes quo quaque modo ars traffari debeat. TSJ^os aperte cernimus Fitru. non modores ( quibus de agit )refie, & diligenterperpendijje ,fed etiam fibipropo-fuijfe omnia conuenienii ratione, ac uia docenda ejfe. Quis non ordinem eius mi- z d rum, in praceptis tradendis perjpexit ? Quis non eft rerum electionem miratusf* qua diuifio, qua pars eft> qua non fitfuo loco pofita, & collocata quis addet, quis demet de eius praceptio-nibus f* Jgam fi ut „driftarchus, Democritus, Aristoxenus, Hippocrates, ac ut alius in fua quaq; drteperfe-ffius noneh loquutus: bis tamen illi ufus eft uocibus, & dicionibus, quas fui temporis mores requirebant,
  - & eam docendi formam eftprofequutus, quam artem tradentes feruare debent. & quoniam non ex meb hac fenfiuelicio, tamen maxime gratum erit, fi quis diligenter prooemium hoc legat. de qua re quoque monui le-fiores volumine primo. Docet autem quantum difcriminis fit inter biHoriarum, poematimq; fcriptiones, er artium trafiationes. probat docendi difficultatem, nec finit nos defiderare modum fcribenda artis Ideo dicit.
  - Qvi amplioribus uoluminibusjmperator, ingenij cogitationes, prasceptaq; explicauerunt,maxi- 3° naas,& egregias adiecerunt Tuis fcriptis authoritates: quod etiam u.el in noftris quoque ftudijs res pateretur , ut amplificationibus authoritas,& in his praceptis augeretur, fed id non eft quemadmodum, putatur expeditum.
  - Senfus eft. pojfe commode ingenij cogitationes explicare, & fcriberc, nulla breuitatis necefiitate iniefia, maximas affert authoritates fcriptoribus. nam cuique integrum eft,& ex animo ample, & copiofe fcribere, crnareq; res fuas ad oblefiationem legentium, prafertim cum res huiufmodi funt, c umfua nos uarietate, & jucunditate allidant. Sed amplitudo hac non eft in omni re tractanda, adeo ut putant alij, expedita; nam fi ita ejfet, non dubitarem, quin meis fcriptis anthoritas ineffet.
  - Non enim de Archite<5hiraficfcribit:ur,& ut hiftoria:, ut poemata. Toematafunt ingenij cogi-
  - tationes ; biforia exempla nofirarum afiionum. ideo rejpondet ijs uerbis , qua fupra pofuit f Ingenij cogi- 4° tationes ,praceptaq;.| Deinde oftendit difcrimen fcribendamm hiftoriarum,& poematum, a trafian-da Architefiura.
  - Historiae per fe tenent le&ores, habent enim nouarum rerum uarias expcdtationes. Poemata uero,carminum metra, & pedes,ac uerborum elegans difpofitio, & fententiarum interpcrfonas, & tterfuum diftin&a pronuntiatio, proledtando fenfus legentium perducit line offenfa ad lummam Icri-ptorum terminationem. Id autem in Architefturae confcriptionibus non poteft fieri.
  - Dele fiat hiftoria rerum nouitate, cuius animus nofter eft maxime cupiens,delefiando tenet ufqtte in finem.
  - Dele fiant poemata numerorumfuauitate, & etiam rerum nonarum imitatione ; quare & ipfa quoque allidunt aures ad audiendum, & animum ad legendum ufque ad fummam fcriptorum terminationem. Sed in trafiatione alicuius artis, quoniam uerba a necefiitate oriuntur, resq; obfcurafunt, nulla oblefiatioprouenit. 5° Quod multo magis in Architefiura fieri debet, cuius trafiatio abdita, & recondita magis eft. unde dicit Fitru.
  - Id autem in Architefiura: confcriptionibus non poteft fieri, quod uocabula ex artis propria ne-ccfsitate concepta,in confueto Termone obijciunt Tenfibus obfcuritatem.
  - Ars omnis propria habet uocabula, hac a necefiitate, ufu oriuntur, ignoratur autem ufus ab ijs,qui no didicere, quare obfcuritas in fenfibus necefiario oritur. Oportet enim prius, ( ut aiunt Thilofophi,) quid no -minis rerum mtelligere, id eft quo quaque uocabulo nominetur. l^cc folum in uocabulis, fed etiam in formis dicendi pofita eft difficultas, nec licet in arte tradendadn qua breuitas requiritur, amplitudinem fermonis,& circuitus orationis adhibere. memoria enim inferuiendum eft breuitate, & ordine.
  - Cvm ergo ea per Te non fint aperta, nec pateant in eorum confuetudine nomina, tum etiam pra:- 6o
  - ceptorum
- p.156 - vue 176/393
- - V 1 ^ T V S. 177
  - ceptorum late nagantes fcripturs, fi non contrahantur, & paucis, & perlucidis (ententijs explicentur, frequentia multitudineq; fermonis impediente, incertas legentium efficient cogitationes.
  - Quod, hic dicit \ frequentia, multitudineq; fermonis f declarat iUud quod initio dixit, f Qw. amplioribus uoluminibus.\ cuius oppofitum efl uerbum illud $ Si non contrahantur, & paucis, & perlucidis [ententijs explicentur. f Docendo igitur e fle breues oportet. breuitas enim memoria opitulatur, canendum tamen esi ne breuitatifludentes obfcurifimus. offenderetur enim intelligentia. quare ut breuitas, fic intelligentiaper--fricuitasprodeft. utramque rem, fcilicet & breuitatem, & perfpicuitatem tangit Vitr. qua fi non adfuntin [criptis | incertas Legentium efficient cogitationes. f intelligit autem per hoc uerbum cogitationes internas ^ animi partes, memoriam, & intelligentiam. infra dixit: mentes.
  - Itaqve occultas nominationes, commenfusq;, e membris operum pronuncians, ut memorias tradantur breuiter exponam» Debebat dicere breuit er , & dilucide exponam, ut utrique parti re— fronderet.
  - Sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes. Non minus cum animaduertiflem diftentanv occupationibus duitatem publicis, & priuatisnegotijs: paucis iudicaui fcribendum, utiangufto fpa-tio uacuitatis, ea legentes breuiter percipere pollent, jllia ratio cur breuis effe uoluerit in^rchite-' Bura tradenda,& alia item[equitur.
  - Et i amqvk Pythagor£,hisq; qui eiushosrefim fuerunt fecuti, placuit cubicis rationibus prarce-pta in uoluminibus fcribere, conftitueruntq; cubum zi 6. uerfuum,eosq;non plus , quam tres in una confcriptione oportere effe putauerunt. Cubus autem eft corpus ex fex lateribus aequali latitudi-*° ne planiticrum quadratum, is cum eft ia&us, quam iri partem incubuit>dum eft inta&us, immotam-habet Habilitatem: uti funt etiam tefterie, quas in allieo ludentes iaciunt.
  - Pythagoreorum pracepta breuia erant, & in uerficulos collsfla, quemadmodum:Gladio ignem ne fodicator, flateram ne tranfilito; cerebrum ne comedito : cor etiam ne comedito: maluam transferto, fed tamen neco-medito:aduerfm folem ne loquitorMam regiamdeclinato: cum leflo [urges ftragula complicato: veftigiumq;^ corporis confundito: jLmulum non geflato : olla quoque ueHigium turbato in cinere: Hirundines intra domum ne admittito: Contra Solemnemeito: Speculum ne fre flate ad lucernam: Dextrum pedem priorem calciato, finiftrumpriorem lauato: vnguium, criniumq; tuorumprafegmina ne csmingito, fed In ea conffiuito: a fabis abslineto. Hac, & fimilia pracepta uerficulvs concludebant, aliudq; influebant, quam uerba fanabant . Cum igitur de aliqua re uria tra flare uellent, uerfieulis eam certo nemero colligebant. Summam uer-3° ficulorum acubd [umebant. Cubus eft corpus fex quadratorum laterum, aqualiumq; planorum conflans, a cuius fimilitudine cubus quoque numerus esi nominatus, qui confiat ex fex planis numeris mdequaq; aqualibus. Oriuntur autem cubi poft unitatem naturali ferie, difrofitis imparibus numeris, fi primos duos im+ pares colligas, deinde tres fequentes impares, atque ita quatuor faquentes impares. exempli gratia, 3, &')> p oflpofita imitatefunt primi impares, horum fummaefi, 8, qui numerus primus eft cubus. Deinde 7, 9, 11, tres faquentes impares,reddunt, zj, qui numerus eft fecundus cubus.fic 13, 15, 17, 19, reddunt* 64, tertium cubum. Cum igitur motopunflo efficiatur linea, &mota linea fiat planum, & plano moto fiat corpus: non esi a fimilitudine alienum ',fi continuata unitate fiat ]linearis numerus, quifuo modoproduflus planum efficiat numerum, a quo demum [olidus conflituatur, perinde ac fi unitati, alia unitas adderetur,qua-* dam fimilitudine longitudo fala,qua linea propria efl ostenderetur. Si duo tanquam linea moneatur, perinde 4<? esi ac fi longitudini, etiam latitudo adderetur, & planum efficeretur, id eji, 4, qui numerus planus efl ex quo demum eadem ratione cubus, id efl[olidus numerus conftitueretur. namfi, 4, per duo multiplicent tur,oflo reddentur.Vnde uana esi eorum ratio, qui dicunt, fi funt fex fuperficies, neceffe eft fex effe unitates, nam fenarius numerus non efl [olidus. Inquit igitur Vitru. Pythagoricos rationibus cubicis numerum uer fi* culorum,quibus aliquid tra flabant,conclufifi e, nec plus quam tres cubos in una trablatione collocare uoluiffe* Ideo maiorem cubum ex, z 16, verficulis conflituere.multiplicantes igitur ternarium infe,nouem efficiebat> id eft quadratum numerum, quem per tria ducebant, & reddebant, z 7, primus eorum cubus. Simili ratione alium cubum ex lineari numero faciebant, 4, igitur in fedu fla, 16, efficiunt. Sed, 16, per, 4, duflaf 6 4, reddunt, & ita efficitur fecundus eorum cubus, cui, zj, addita, reddunt 91, inde tertium cubum ex quinario ducunt.nam, infedufla efficiunt, quadufla per, 5, reddunt, 115, quibus additis 91,
  - 50 furrnna fit, zi 6. jLd hunc igitur numerum fummapraceptoriM pythagoreorum perueniebat,cubicamq; rationem adamarunt, putantes ea firmiter mentibus inharere , quemadmodum cubus fi laciatur, in quacunque parte infederit, firma habet Habilitatem. Sedminyn qua ratione primum cubum, ideft oflo no admiferint'Pythagorei, deinde fecundum id eft, zq, pofteatertium, 64, & non collegerint fummam 99. Sed forfan eorum traflationes in cubos uerficulorum numeros diuidebant, &fi eorum pracepta primo cubo non poterant contineri, addebantfecundum, qui fi fatis non. erat, addebant tertium,.qui omnis fumma capax erat. Sed quia primus, fcilicet oflo, parum eH ad propofitum aliquod unum colligendum, ideo ipfum (ut puto) reliquerunt & ideo ad, zj, primoperueniebant a ternario ortum* qui numerus pythagoricls plaufibilis erat; binarius autem nonitem. non igitur ftatim ad, zi 6, uerficulos ueniebant ,fad feparatim ad pracedentes cubos, qui fi non erantfatis, duos colligebant, a duobus demum ad tertium per ueniebant, ultra quem progredi nolebant* ne trafiationisprolixitati faflidium afferrent, & memoriam, cui femrs ftudebant, longitudine Uderent. iiam
  - 0 iwnis
- p.157 - vue 177/393
- - r58 L 1 B E 11
  - nimis longus fiiiff’t alius cubus, fcilicet a fenario duttus, fcilicct, 432, additus priori funrn&. Hoc mode “Pythagoramentem exponam. •
  - Graeci quoquePocta: comici interponentes e choro canticum, diuiferunt fpatia fabularum * ita partes cubica ratione facientes intercapedinibus leuant adorum pronunciationes.
  - 7^p.n dum inueni qua ratione cubicis rationibusfabularum partes, quxs attus nomino, diflribuerent: an forte eorum fabulaftc difiofita non imeniuntur. Catcrum oportebat, aut attus otio ejfe, aut fletus infingulis-attibus ottonas, aut unius fcena uel athis uerficulos ratione cubica conflare. attus ergo nonplures quinque cum flnt, otio ejfe non pojfunt. Sccna quoque non habent interpofitos cantus, ut attorum leuentpronuntia-^ tiones; ncc numerus uerficulorum in Jcenis flngulis,uel atlibus cubica ratione conflat, in his fabulis, quas ha- ^ ^ bemus, quare nejcio quid hoc loco afferatn, nifi quod hoc loco Vitrumusfimilitudinem uelit in eo ejfe, quod ad quietem intercapedines canticorum comparabantur, ut cubica ratio fit cubi comparatio quaedam,ut quem. admodum cubus quiefeit, ita fi at ia fabularum diuifaper choros leuent attorum pronuntiationes, & laboresti & diflintiionem rerum faciant in mente (pedatorum.
  - Cvm ergo hasc naturali modo a maioribus obferuatafintjanimoq;aduertam inufitatas, & obfcu-ras multis res e(fe mihi feribendasi quo facilius ad fenfus legentium peruenire pofsint, breuibus uolu-' minibus iudicaui feribere. Ita enim expedita erunt ad intelligendum, eorumq; ordinationes inftitui>: uti non iint quaerentibus feparatim colligenda ,fed e corpore uno, & in lingulis uoluminibus generum haberent explicationes . Itaque Caefar tertio, & quarto volumine sedium facrarum rationes expofui.
  - Hoc libro publicorum locorum expediam difpolitiones,primumc|; Forum, uti oporteat conftitui dicam , quod ineo & publicarum , & priuatarum rerum rationes per magiftratus gubernantur.
  - Ex his uerbis mens Vitruuij optime habetur, quare in tertio libro non abfolucrit uniuerfam Mium fiacra-rttm rationem, quid effecerit hatlenus, quid faciendum reflet, nam de publicis operibus opportunitati infer-uientibus tratlaturus ctt, ac primum dc fori coslitutione, quia in foro Jenatus, curia, tribunalia indicum , ma-gittratusq;fiunt, unde publicarum,&priuatarum rerum rationes gubernamur.
  - 1
  - Deforo, eiustf dijfwfitione. Cap. I. '.' '
  - Raeci in quadrato amplifsimis,&duplicibus porticibus fora conftituuntjcrebrisq,- columnis, & lapideis, aut marmoreis epiftylijs adornant. Et fupra ambulationes in conti- 3 ® gnationibus faciunt.
  - Pr&ter uias necejfarium, pulchrum,&commodum efl arcas amplas ejfe, & piat eas, in quibus adium frontes longius profiiciantur, populus conueniat, res necejfaria uenundentur, & fietlacula quoque uideantur. & quemadmodum pulchritudo, & opportunitas hac multis in lotis expetenda, ita in uno primo, & confiicuo, amploq; loco necejfaria eftarea, quauere publica nominari pojfit.in qua loca fuit auditibus, magittratibus,dr fenatoribus accommodata. Quare de hac ipfiz loquitur Vitr.fed ut ab ijs me expediam% fora qua fiarfit per urbem cernuntur, ea trini a, & quadriuia ueteres nominarunt, licet non ignorem trimum,.
  - & quadriuium ejfe loca, quo tres,aut quatuor uia concurrunt. tamen & ea quoque loca his uocabulis uoca-nere, qua ampliorem aream occuparent,&ad qua populus conueniret. Si ergo trima huiufinodi ornare mens effiet, oporteret ea porticibus circundare, & qua parte uia ad illa perueninnt, arcus extruerem magnificos , 4° arcuum enim frontes in uiarum terminis magnificentiam, & filendorem quendam praferunt, confiiciunturq; magis maiorum tituli, & imagines fortijjimorum uirorum in iuuentutis exemplum. Tribus.fornicibus parte plurima arcus abfioluuntur, fub medio triumphator, & miles, fub alijs dextra, ac finijlra comitantes, &plaudentesprateribant. fircus uero maiorem habet dignitatem, fi in fine uia principalis in forum exeat,illuflrio-. ris enim fiettaculi, & ad titulos, & imagines, & alias mflriptiones. [Arcuum fymmetria a Vitr. non ponuntur , nam nullus ante ipfium arcuum ufus erat. Titi enim tempore captifiunt, cum antea trophaa, trium* phalesq; ftatuas haberent; nifi forte Saul in Camelum erexijfefibi fornicem triumphalem, uelimus arcum. intelligere,ob ui£ioriam,quam habuit contra Mgag Elegem jLmalec,ut legitur in fiacris literis Rjtg,primo Cap*
  - 1 ?, Commenfus igitur arcuum ab iis, qui extant, & pulcherrime fatii fiunt,gr ab Mlberto Florentino fume-re pofifiums. Septimii arcus inter cateros praftat, in quo alata vittoria , tropheaq; ,& bella terra, mariqs f o getia confiiciuntur. Sunt <& tituli, & inficriptiones praclavorum facinorum. Ext at Contlantini arcus fuis cum ornamentis. Domitiam quoque in via Flaminia in fine vallis Martia, uerfus Capitolium arcus ett, qmm hodie de Tripoli uocant, Domitiano enim ereflus, neram eius habet imaginem. jLrciis uero ,.qui hodie fan-£h Viti arcus dicitur, Galieni (ut dicunt) arcus er at.\frd ex omnibus quot fuerunt> quotq; futurifunt, nullusi magis memorabile exemplum habebit, quam Titi arcus. infigne enim Dei uindifta in in Iudaos monumentum reflat, qua nuUa unquam maior alia, nulla atr ocior fuit > nec erit. in em arcus fhWgio legitur Senat vs
  - POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPASIANI F. VESPESIANO AVGVSTO. eXUM*
  - parte friumphantis currus, ex altera uero arca foederis duodecim fufeibus confularibus procedentibus infigni-ta ett,ex alia funt pomp£ triumphalis fiolia,erat quoque candelabrum feptem ramis diJUncium, marmoreaq; Mofitycx legis tabuU du<£, uafitq; templi, & aurMmenfie 1 cateraq; ornamenta . De quibus alios legitur* 69 Vitr.
- p.158 - vue 178/393
- - y I K T r s. r5p
  - Fitr.ergo de arcubus nullam fecit mentionem, ratione iam diBa. Sedfi forte aliquibus uidetur ante Vitru-, uiim arcus extitiffe, propterea quod inter uiam latam , gr Mineruam fimplex arcus Camillo (utputant) dicatus condicitur; non efttamen dicendum quod adtriimphantis commodum ereBusfuerit,fedfornicefimpli-ci conflabat, ut aliqua ibi ttatua collocarentur. Ante hunc arcum columna ereBa erat , aqua tanquama capite, omnes Itali# uia initiumfumebant. Sed nos ad forum reuertamur. Forum igitur a Gracis quadrata forma confiituebatur, circa erant ampliffima, ac duplices porticus, columna crebra, ut pycnojlyli ratio exigebat, epiflylia marmorea, aut lapidea.Supra uero ambulationes erant in contignationibus. Ita enim eorum ufus requirebat. Sed Jtali, ac Romani alios ufus habentes, a Gracorum confuetudine difcedebant. Inforo j o enimgladiatoribus muneradabantur^ oblongum igitur forum faciebant, ita ut ex tribus longitudmspaxtibus duas latitudini darent, fefquialtera proportione, ampliora quoque erant intercolumnia, circa porticus argentaria taberna, moenia namque fuperioribus coaxationibus collocata, fpeBaculum populo ad ludos commode probabant, ita ex populi multitudine magnitudinem fori conftituentes, ufum, gr dignitatem quarebarit,nefi nimia effet multitudo anguflum,fiparua inane, gr uaftum uideretur. Gracis ufus is non erat. Duplices porticus interius faciebant, non enim puto duplices intelligi debere exterius, gr interius; nam in tertio libro in banc fignificationem eo uerbo,duplices3ufuseft. Item crebrisq; columnis interpretor pycnoflyUgeneris,quod fe-quentia uerba osiendunt. .
  - Italiae uero urbibus non eadem ratione eft faciendum, ideo quod a maioribus confuetuclo tradita eft, gladiatoria munera in foro dari.fgitur circum fpedaCula fpatiofiora intercolumnia diftrrbuan , tur , scircaq; in porticibus argentaria? tabernae, mcenianaq; fuperioribus coaxationibus collocentur, *° quae & ad ufum,& ad u edigalia publica redre erunt difjipfita i -
  - Fidetur enim Fitr.opponere illis uerbis, crebrisq; columnis,hac uerba, circum fpe&acula fpatiofiora intercolumnia difiribuahtur. Miniana, nospodiola nuncupamus, dicuntur a Maenio , qui Catoni domum uen-didit inforumfpe flantem,fibi tantum unica columna referunt a,ad quam tigna profecit, gr tabulatum fecit* ut inde ipfe, grpofleri gladiatores Jpeffiarent.fuit ea domus prope Tacis templum.
  - Magnitvdines autem ad copias hominum oportet fieri; ntparuum Ipatiumfit adufum,autne propter inopiam populi uaftum forum uideatur.
  - Hoc commune praceptum eft Gr acorum, gr Italorum fori,ut ad copiae hominum fiat magnitudo fori, illud hero peculiare Italia.
  - L4TITVDO fori ita finiatur,uti longitudo intres partes cum diuifa fuerit,ex his duae partes eiden-3° tur.ita enim oblonga erit eius formatio ,& ad fpedaculorum rationem utilis dfipofifio*
  - Quaritur quomodo oblonga forma ad Jpefitacula potior fit, quam quadrata. nam quadrata orbicularima-gis proximacum fit, quam oblonga, aqualiter ad omnes partes centrum uidetur habere, unde ratio quoque fpe flandi commodior undique cernitur. An ad gladiatores potius, quam ad fpe flatores refpexit Fitru.qui in oblongoforo commodius exercentur, quam in quadrato ? ita enim ludorum ufus pofiulat. placet autem A l~ berto duplam effe fori proportionem, additq; pulcherrimam confideratienem. uult enim adificia, qua circa forum fmit,neque ita alta effe, ut altitudine fuaanguftum forum uideri faciant, neque ita depreffa,ut uaflam fori amplitudinem confiituant. Caterumfori amplitudo ad populi copia# conftituenda eft, ne eueniat, quod Auguflo euenit,qui forum aliud panium, propi duo qua erant, ordinauit,ut hominum multitudini litigantium fatisfaceret. Taruum autem illud fecit, ne moleftus effet dominis uicinarum adium. prope erat pofl hortos 4° ad Morforium, gr fanBa Martina, gr magna celeritate confeBum, ut publica iudicia in eo traBareritur, iu-dJces fortirentur, fenatus cogeretur ad confiliumdebellis, triumphisq; decernendis , ac in eo uiciores fpolia collocarent. duas id forum porticus ornatiffimas habuit. Erant gr alia quoque fora infignia, gr magnifice extruBa,qua aut tempore, aut ui deie£ia,gr coUapfa, aut etiam in qlia adificia mutata, nullam habent uete-ris forma fimilitudinem, porticibus nullum deerat ornamentum , nulla commoditas, gr ufus defiderabatur^ imbres, Soles, adumq;graue ititabant, ambulationibus,negocifs, fpe&aculis apta erant. a magnitudine mil-liaria,aut ftadiaria meabantur, a gener e adificij, Dorica, Ionica, Corinthia, Tufcanica, aut fubterranea a Difs, quibus confecrata erant,nominafortiebantur.
  - Colvmnae fuperiores quarta parte minores, quam inferiores funt.conftituendae: propterea quod oneri ferendo, quae funt inferiora, firmiora debent effe, quam fuperiora. Non minus quam etiam 5° nafcentium oportet imitari naturam, quod in arboribus teretibus , abiete, cupreffii, pinu, e quibus nulla non crafsior eft ab radieibus.deinde crefcendo progreditur in altitudinem,naturali contradura, peraequata nafcens ad cacumen. Ergo fi natura nafcentium ita poftulat, rede eft conftitutum, & altitudinibus,& craftitudinibus fuperiora inferiorum fieri contradiora. -
  - Cum plures ordines columnarum fuper imponere oporteat in porticibus: oportet enim ut moeniana fiant, & coaxationes: tunc animaduertendum eft ad id, quod Fitr. dicit, quod fcilicet fuperiores columna quarta parte graciliores facienda funt inferioribus, ratio huius esi, quia qua funt inferior a, oneribus fer cudis firmiora effe debent, quam fuperiora. Exemplum a r erim natura fumptum,hoc docet arbores enim teretes, craffio-res funt ab radicibus, deindepaulatim excrefcendo naturali contraBura tenuiores fiunt. hac de caufa columnarum contraBio fhBa eft. gr hac ratione columna fuperiores graciliores inferioribus effe debent. & hac tfo -demumfimilitudine primus,&inferior columnarum ordo Doricus, medius Ionicus, [unimus Corinthius effe
  - 0 i oportebat.
- p.159 - vue 179/393
- - j6o i i s n
  - tportebat. neque propterconfequitnr jlcolumn£ inferiores quarta parte crajjiores fint fuperhribus, 'u% eadem quoque altiores fint. nam fi columna Dorica quatuor pedes craffa fuerit, altiT* erit pedes 28. jLt Io-> nica quafupra fuerit collocata, cum trespedes craffa effe debeat,minor enim expracepto quarta parte, qudm inferior fit,non omnino erit quartaparte minus alta, quam inferior. Ofilo enim craffitudines imas, & dimU diam cum habuerit in longitudine,erit alta pedes uigintiquinque cum dimidio, atque hoc ita inteUigendu esi,
  - T 0 \ I DESCII T T I 0,
  - 'E. curia. C. Tlatea ante carceres. D. platea ante Marium. G. Eafilica,
  - 1 Bafilicarura
- p.160 - vue 180/393
- - i X. t r s. ist
  - &AS'tLTCAR.vKt loca adiunfta foris quam calidifsimis partibus oportet conftitui,ut per hyemetn
  - fine moleftiatempeftatum fe conferre in eas negotiatores pofsint. Earumq; latitudines non minus quam ex tertia,nec plus,quam ex dimidia longitudinis parte conftituantur.nifi loci natura impedierit, & aliter coegerit fymmetriam commutari. Sin autem locus erit amplior in longitudine, Chalcidica in extremis conftituantur, uti funt in lulia Aquiliana. Columna: bafilicarum tam alta:, quam porticus lata: fuerint, facienda: uidentur. porticus quam medium fpatium futurum eft , ex tertia finiatur, columna: fuperiores minores, quam inferiores (uti fupra fcriptumeft) conftituantur. Pluteum »quod fuerit inter fuperiores columnas, item quarta parte minus, quam fuperiores columna: fuerint,oporce-re fieri uidetur: uti fupra bafilica: contignationem ambulantes ab negociatoribus ne confpiciantur. Epiftylia, zophori,corona: ex fymmctrijs columnarum, uti in tertio libro diximus, explicentur.
  - Cum foro bafilica, ararium, carcer, curia coniunguntur, ideo mihi peropportunum uifum eft unico uefli-gio omnia huiufmodi membra deferibere, ut ea, qua forum condituum, fuis locis diffionantur. nam Vitru.capite huius aoluminis tertio inquit, f Cum forum conHitutumfuerit \ trattauerat enim de aerario, curiale arcere-, & bafilica. unde cum uellet ad theatrorum defignationem peruenire, dixit ea uerba . \ Cum igitur forum conflitutum fuerit ,| Bafilica nomen (fi uelimm interpretari) regiam fignificat, in ea ius dicebatur fub te flo, magnaq; in ea rerum negotia tranabantur, legitur apud Plutarcbum Paulum Aemilium magnifi-centijjim.m bafihcam consiruxiffe,ac nonaginta ex noftris millia aureorum in ea expendiffe . putant hodie nonnulli eamfuijfe inter fantti Alriani,& Fauflina templa, iubet ergo Vitr. Bafilicarum loca dijponi apud forum, immo ejfe foris coniunfla, locis quam calidijjimis ,redditq; rationem, ut per hyentem fine moleftia 9 tempeftatum fe conferre in eas negotiatores pofjint. Intelligit autem calida loca a feptentripne, & Aquilone merfa, quemadmodum ipfe decimo huius uoluminis capite declarat. Conftituta area, in qua bafilica fit collocanda, ad fymmetrias peruenit. Bafilica nefeio quid cum adefacra commune habere debet, non tamen squali dignitate conslruenda. Litigantium, notariorum, feriptorumq; copijs inferuienduth eft, ideo ampla, libera, luminofa, porticibus, tribunalibus abundare oportet. Latitudo non minus quam ex tertia, nec magis quam ex dimidia longitudinis conflet, idesl non fiint minores bafilica in latitudine fefquialtera,nec maiores dupla proportione cum longitudine, ea tamen conditione,ut libera area fit, nec ulla alia ratione impedita.tunc enim loci natura coget fymmetriam commutari, quod quando euenerit, obferUabimus maiorem proportionem quam fieri poteft, dandam effe.namfi fefquiquartam, & fefquitertiam darepojfumus, eligemus Jefquitertiam, & ita de alijs. Cum uero libera erit area, obferuabimus eas proportiones,quas Vitr. dixit,unde uidetur error 3° eorum, qui tripla proportione constare bafilicarum longitudines ad latitudinem dixere, nam cum Vitr. dixit non minus quam ex tertia, fi triplam intelligeremus,effet contra illud quod dixit,ne plus quam ex dimidia, nam plus eft tripla, quam dimidia. Si uero adhuc amplior,ut dupla proportione, adificare bafilica pofiimus,tunc in extremis chalcidica conftituantur. Albertus non Chalcidica,fed caufidica legit,&putat fuiffe ambulationes fecundu tribunal tranfuerfas, ubi rhetores, & caufidici uerfarentur,qua formam T Utera efficerent. hoc non placet. Alij legunt chalcidica.unde apudfextu Pompeium philander ait f e legiffe chalcidicum genus ejfe adifi-cij, ab urbe Chalcide diUum. Arnobius lib. 4. contra gentes. Scribuntur Dij ueftriin triclinijs edeftibus, atque in chalcidicis aureis ccenitare, potare, & ad ultimum fidibus, & uocum modulatione mulceri. hac fatis placent, quando non liceat nobis uerbrnn mutare* <& ita, ut a Lacedamonijs Laconicum, ita a Chalcidenfibus, chalcidicum dici. Alij legunt chalcidica fimiliter, & interpretantur officinam, ubi pecunia cuditur, quam 4° nos cacam dicimus. Erant enim apud antiquos triumuiripecunia cudenda, quos in areis nummis itaferiptos obferuabimus A. A. Ai F. F. ideft auro, argento, are,flando, feriundo.cumq; coniunttafor is ea membra ejfe debeant, fcilicet marium, curia, carcer, bafilica, utfequenti capite oslendetur, non abfurdum ui-
  - detur officinam eam, fi locus patitur, prope bafilicam cOnflituendam. legunt alij Chalciaca,<& eandem officinam intelligunt, quam dixi, & nullam ponunt differentiam inter Chalcidica, & Chaldaea. 'FJulli dubium eft, quin reperiatur hoc nomen Chaldaea. Trimo enim uolumine Thucyd. inquit. Petebant etiam Athenienfes a Lacedamonijs, ut aliam quoque offenfionem illatam templo Minerua Chaldaea diluerent. Minerua enim a templo arefk£lo,aut aftatua area ita uocabatur. Sed quis ex are templa dixerit extrufla f* Aio Roma fuiffe locum hojpitio datum legationibus ,qui Gracoftafis dicebatur, a Gracis, tanquam a digniori gente denominatum, quo loco plin. Flaminium uouiffe templum dicit areum Concordia , fi forte populum tum dijfi-$© dentem conciliarepoffet. Sed cum pecuniam non poffet a populo exigere, ut adem conftrugret, ex fceneratori-bus mulffa adiculam eam fecit. Quare non eft dubitandum, quin hoc nomen reperiatur. Sed quid ad rem ? puto ego de bafilica ea Vitr. loquutu fuiffe,qua inforo hdio, ubi Cafar fteterat adificata erat, ibi enim thermarum ueftigia reflant, & quadam Aquilij memoria, Aquilius enim iudex erat, de cuius domo, apud Cicer. leges. & nosinferiptionem uidimus, in qua mentio fafla eft Aquilij m.foro lulio, ideo'codicibus illis affenti-mur in quibus legitur in uilla Aquiliana,&non in lulia.Hac nos conieolurari pojfumus, fed cumauthoritate repertum fitcalcidica effemagna, e*r ampla quadam adificia,credere pojfumus non male ejfe legendum f Calci dica f id efi loca ampla , in qua magiftratus conueniebant more Calcidenfium adificata.
  - Colvmnae Bafilicarum tam alta:, quam porticus latae fuerint, facienda: uidentur. Quantaesl latitudo porticus a columnis adparietes, tam alia columna funt facienda, fed quaret aliquis de latitudine pqr-60 ticus quanta ejfe debet 9 ^effiondetur,
  - $ 5
  - Porticus
- p.161 - vue 181/393
- - I 1 M fi *
  - S C l 0 G * A T H t A
  - B A S1LI€ At.
  - *L r I r y*'
  - l6%
  - l(Jj
  - PorticvSj quam medium fpatium futurum eft, ex tertia finiatur. Spatium medium inteUigi-tur id» quod eH inter porticus. hoc fpatium in tres partes diuidatur»ex ijs tertia porticus latitudini utrimque tribuatur.
  - CoLVMNAg fuperiores minores,quam inferiores (uti fupra fcriptum eft ) copftituantur. ideZi 5® quarta parte minores in craffitudine.
  - Plvtevm quod fuerit inter fuperiores columnas»item quarta parte minus quam fuperiores co-lumnx fuerint, oportere fieri uidetur,uti fupra Bafilicas contignationem ambulantes, ab negociatori-bus ne confpiciantur.
  - Tluteumuocanteampartem» qua inferiores columna a fuperioribus feimgantur» eft enim tanquam podium, fed alia fignificatione librofuperioripluteosfeptauocauit. Tluteum ergo qiiarta parte minus altumfih perioribus columnis conftituit» rationemq; reddit»uti fupra bafilica contignationes ambulantes ab negocia-toribusne conjpidantur. 'igegociatores emmparteinferiori» litigantes ueroparte Juperiori ambulabunt.
  - Epistylia zophori, coronse ex fymmetrijs columnarum,uti in tertio libro diximus,explicentur.
  - Qupniam, qua fupra columnas imponuntur, columnarum rationem fequuntur, ideo, trabes» gpphori»coro- 6»
  - ua
  - na eas habentfymmetrias, quas teriio libro pofumus, nos hic bafilica' }mftigium defcripftmus» proportione dupla longitudinis ad latitudinem. Tribunalis quoque locum appofuimus> & fcalas ex quibus ad conti-^ gnationes afeenditur. latus quoque ex parte defcripftmus. Littera A. littera B. lateri tribunalis appofita $Q coniungendaeft»ex deferiptione ueftigij»& frontis» laterisq; omnes paries huiuspulcherrimiadifictj percipi pojfunt.
  - Non minus fummatn dignitatem,& uenuftatem poflunt habere comparationesbafilicarum,quo genere colonia: lulise Faneftri collocaui, cutauiq; faciendum, cuius proportiones ,& fymmetriae fic funt conftituta?.
  - Vani bafilicam Pritr.adificamt»Jymmetriasq; eius compofuit: anguftus erat in foro locus» in quo etiam a-des Augufti pofita fuerat»quare ut opportunitatis, loci rationem haberet» fic eas fymmetrias conftituit.
  - Mediana teftudo inter columnas eft longa pedes no, lata pedes 6o porticus eius circa teftirdi-nem inter parietes, & columnas latas pedes uiginti. ;
  - Columna erantinparteinteriOYi»teftudinemq;fuftinebant»porticus extra columnas parietibus obduffia, 6o erat. Dupk erat longitudinis ad latitudinem proportio.
  - Columnae
- p.dbl.162 - vue 182/393
- - 1(54 I l £ *
  - Colvmnae altitudinibus perpetuis cum capitulis pedum quinquaginta crafsitudinibus quinum.
  - £rgo erant Corinthia.
  - H a bente s po(l feparaftatas altas pedes uiginti, latas pedes duos lemis. Craflas pedes unum lemis, qus fultinent trabes in quibus inuehuntur porticum contignationes .
  - 0 ICH^OGB^ATHI^ PvtSlLIC^E.
  - Tofi columnas uerJUs porticus parietem ereEla erant parafiata alta pedes 20. lata duosfemis, ita ut columnarum fymmetrias fequerentur, fefquipedes in crafiitudine. Capitibus earum trabes imponebanturtin qui-husmuehebantur contignationesportituum.ex qua r e colligitur porticusteSlas fuijfe.
  - Svpraqve eas aliasparaftatse pedum 18. lata binum, craflfas pedem, quascxcipiunt item trabes,
  - fuftinentes
- p.164 - vue 183/393
- - y i K r v s. Itf;
  - fttftitfentcs cahterfatu ;& porticuum*^ qsx fuatfabnaiffa iiifra feftudmem) te&a.
  - Suprapmresfarafldtasaliapedmh: r 8; altmdincimppfm^rant, lata binum pedum ,ut ea ratioferua» retmquafuperiora graciliora fint inferioribus > ideo etiam craffa erani pkdW Umm, cum inferiores altio*. ?Mywaftoresi&latiorereffent. ha parafiata 'exdpiebaxtti^besfqua'jh&mebant cantherium, <& porticuum tefta j qua erantfubmijfa infra tefludinem, unde ieUafuperiom porticus erant inferiorafimma te fu-imi, nqm&mcexaltitudme 'columnarum, & paraflatarum colligitur»nam inferiores paraftata alta pedes: io* &fuperiows 18, mn amplius^Mmpi^s-^i~B'dfii^necontinebant, fed columna cumca-fitufo erant altapedesquinquaginta.
  - Lateris bafilica orthographia, cuiusfignum cum figito B praddentis
  - Rel i qva fpatia inter paraflatarum, & columnarum trabes, per intercolumnia luminibus funt reli&a. Ideft inter teftumporticus fuperioris, & fummam tefiudinem» quod erat reliquum altitudinis, luminibus efi relittum.
  - Colvm n a e funt in latitudine teftudinis cum Angularibus dextra,ac ilhiftra, quaterrtx;: in longitudine , qux eft in foro proxima ' cum ijftfem angularibus 8, & altera parte eum anguiaribusr6, i«tec> quod medix dux in ea parte non funt pofitx, «e impediant afpectus prdnai xdis Augufti > qux cflrtf 6o 'medio fetere parietis bafilicx collocata, fpe&ansmedium forum | & xdem-Iomsu
  - I»
- p.165 - vue 184/393
- - %66
  - L l.B E ^
  - In fronte quatuor, a latere offo columntefuntifed,ex altem latere duae columna mediana fublat&fmti & hoc ex dijpofitione loci, nam ex eaparte erat fronaum adisj\dugufti, cuius'afreffus impeditus fuijfetdua rum columnarum medianarumpofitione. ;
  - Item Tribunal eft in ea asdehemicycjijfcbematis,minore curuaturaformatum. Minusquamfa* micirculi forma erat tribunal in ade .Augufthquod ita probatur.
  - E i v s autem hemicycli in fronte eft interuallum pedum 46. introrfus curuatura.pedum: 15. uti eos,qui apud magiftra-tus flarent negotiantes in bafi-lica ne impedirent.
  - Ea cura in Bafilicis difronen-dis eft habenda, ut negotiantes no impediant'litigantes, quod pra monuit, cum de plutei altituii ne loqueretur. Curuatura igitur tribunalis eft pedum 15 .id esi Jd-gitta, ut aiunt, a medio duffa Sft pedum 15. Cornua uero diftait pedes 46 3 ideft chorda ab inio ad alterum cdrnu, & ita tribunal minore curuatura hemicycli cotir-ftat 3 namfi ejfet hemicycli fom{a perfeffa, curuatura ejjet pedup iy & interuallum pedum 46,
  - i?
  - Veftigium Bafilica ji. adis ^dugufta B. pronaum Ci Tribunal D. Bafilic# paries £, F, Ct H. Jledis paries I, K I, M. pa-yraftatapoft columnae 2^
  - 4®
  - 5®
  - Svpra columnas ex tribus tignis bipedalibus compa&is trabes funt circa Collocatas, eaeq; ab tertijs columnis, quas funt in interiori parte reuertuntur ad antas,quas a pronao procurrunt, dextraq;, & finiftra Jiemicyclum tangunt.
  - T^unc eas partes di fronti, qua fupra columnas imponebantur. compegerat trabes ex tribus tignis bipeda-
  - libus
- p.166 - vue 185/393
- - <1. y i H, t r s.
  - 167
  - In orthog ra-pbiauero colum na 1, parafia-ta zo, pedum* 2. prima porticus contignatio 5. fuperiorespa raflataiS. perdam 4. trabes cantherium fvo-ftinentes te£H porticus, qua ejl inferior teftudini 5. columna e-? rant Corinthia, trabes ex tribus tignis bipedalibus compaBa e-pifiylijlocopofi-ta 6, pila tri-r bus pedibus alta j quatertm quoquo . uerfus lata loco 'zophq .77. Ji dia trabes euerganea coronicis loco a-dificium procingentes 8, paries porticus cir ca bafilicam 9, pluteum prima porticus contignationis 10. Lumina, 0, tefta conficiuntur» .
- p.167 - vue 186/393
- - 163
  - L 1 B E \
  - libus, qua cpiflykj loco imponebantur i ea trabes a tertijs columnis illius lateris, quod erat adpronaum adis Auguftire(piciebant, tertia enim erant, idefl loco tertio dijfiofita duabus rnedijs fublatis,procurrebant ad antas pronai adis Augufii.
  - Svpra trabes contra capitula ex fulcimentis difpofitas pila: funt collocata:, altae pedibus tribus» 'latae quoquo uerfus quaternis.
  - Ha pila ephori loco diffofita fumptus imminuunt magnitudinem, quo uero modo difpofita erant orthographia huius bafdica oflendit. erant enim contra capitula columnarum tanquam fulcra inuicem diftantes tnteruallo capitulorum.
  - Svpra eas ex duobus tignis bipedalibus trabes euerganea: circa funt collocatae, quibus infuper tranftra cum capreolis contra zophoros,& antas, & parietes pronai collocata, fuftinent unum culmen perpetua: bafilicae,alterum a medio fupra pronaum aedis.
  - Trabes euerganea,idejl compariles, & affabre,& accurate fada coronarum loco habebantur, fedad raptionem teffi collocandi pofita tranftra, & capreolos (ita enim amplitudo tefli requirebat, ut habetur libro quarto Cap. i.) fufiinebant,atque ita uniuerfa bafdica a Vitr.defcripta eft.
  - Ita faftigiorum duplex nata difpofitio, extrinfccus tc&i ,&interioris alta: teftudinis , prasftant fpeciem uenuftam . Item fublata epiftyliorum ornamenta,& columnarum, pluteorumq,- fuperiorum diftributio, optrofam detrahit moleftiam , fumptusq; imminuit ex magna parte fummam, ip fx uero columnae in altitudine perpetua fub trabe teftudinis perdu&a:, & magnificentiam impenfie &autho-litatem operi adaugere uidentur.
  - - Ajpedus uenusins, laboris, & fumptus imminutio, magnificentia impenfa,&authoritatis operi adauEia fpecies commendabilem Vitruuianam bafilicamfecere. Teftum enim fuperius, ac culmen interioris tcfludi-nis uenuftatem prabebat. Upiftylia,ephori, pluteiq;,& catera ornamenta columnarum fublata impenfam,
  - labor em imminuebant; namparaslata, pila, trabes euerganea, & compariles loco eorum ornamentorum pofita, ut ex materia fitda,. labori, & fumptuiparcebant. Altitudo etiam columnarum autboritate?n,<gr magnificentiam impenfa ferebant, duplex enim in altitudine columnarum ordo laborem, & impenfam reue-raadauxijfet, nam epistylia, plutei, ornamentaq; geminata fuijfent. Cat erum & respofiulabat,ut exma-teria trabes conficerentur, nam lapidea,aut marmorea trabes ob diftantiam intercolumniorum ( ut ait libro tertio ) periculone frangerentur,fuijfent.
  - io
  - zo
  - De zAerario, c arcere, & curia ordinandis.
  - Cap, IL
  - 3*
  - Er ari vm, carcer,curia foro funt coiungenda,fed ita,uti magnitudo fymmetri£eoru,qu£ eft foro proxima refpondeat,maxime quide curia imprimis eft facienda ad dignitate mu-nicipijjfiue ciuitatis.Et fi quadrata erit,quantum habuerit latitudinis,dimidia addita con-ftituatur altitudo. Sin autem oblonga fuerit, longitudo, & latitudo componatur,^, fum-ma compofita,eius dimidia pars fub lacunarijs altitudini detur, prseterea praecingendi funt parietes me-dij coronis ex inteftino opere, aut albario ad dimidiam partem altitudinis, qua: fi non erunt, uox ibi difputantium elata in altitudinem intelledlui non poterit effe audientibus. Cum autem coronis pra:-cinfli parietes erunt, uox ab ijs morata, priufquamin aere elata difsipetur, auribus erit intellc&a.
  - Aerarium locus erat, in quo publica pecunia reponebatur. Romani autem adus omnes publicos, fenatus decreta, & libros elephantinos in orario feruabant. Suetonius nominum libros in arario imentos Cafarem comburi fecijfe dicit, ut omnem odij occafionem tolleret. Erat autem orarium in Romano foro in ode Saturni, inquiunt enim Saturnum primum cudenda moneta authoremfuijfe. Quomodo autem orarium, & carcer di-jponatur non dicit Vitr. Sunt enim fori partes, & Architedi iudicio relido, quoniam ex certanecejfitate con-flituuntur, huiufmodi funt granaria, armamentaria, naitalia, emporia. Ho autem fabrico tutiffima loca, expedita tamen, & prompta requirunt, murorum altitudine, cuftodumuigilantia, muldo indidione ab infidijs tuta effe debent. 7s{osgranaria,&orarium foro coniunda habemus,armamentaria in bafdica, uel curia ipfiii. Aerarium Iacobi Sanfouini opus, in quo as, aurum, argentum flatur, & cuditur, & conferuatur. ibi quoque prafedi,& magiftratus quidam funt,qui tam moneta cudenda,quam depofitis., qua ad incredibilem fummam perueniunt, praejfe folent. K(auale tam tutum, tam amplum, tam omni copiarum genere audum habemus, ut mirum effet,ft id multi I{eges opulenti longo findio comparare pofjent.. Sub bafilicafunt carceres, ad bafi-licam prope templum eft magis magnificum,quam rede difpofitum, cuius fions columnarum multitudine, & pulchritudine fatis ornata, authoritatem quandamforo amplijjimo addere conjpicitur. Sed hac alias. • Antiquitus tria Carcerum genera habebantur, unumimmodefiorum , & petulantium, qui ibi detinebantur* ut ab incontinentia uriorum, ad uit a frugem ducerentur; id nunc dementibus , maniacis datur. Alterum erat eorum, qui are alieno obnoxij erant-. Tertium in quo trudebantur rei , 'perfidiq;, & fcelerati uiri, aut iam damnatirfut mox damnandi, hac genera fatis erant, nam hominum errata, aut ah immofieflia, aut a contumacia , aut aperuerfitate oriuntur. Immodeftia primum, contumacia alterum ,perucrfitati tertium gentes datur ; amplius primum, ardius alterum, ardiffimutn tertium genus conftituendum esi.in omnibus altitudo,
  - & crajfitudti
  - 69
- p.168 - vue 187/393
- - 0^ V I 3^ 7 r S. 169
  - & crafjitudo murorum, deprejfio, & multitudo portarim, fornicum altitudo requiritur, ut undequaque ablata fugiendi fpe, miferi puniantur .Ancus Martius in medio foro carcerem adificauit, ad terrorem increfcentis . audacia, cui Ser. Tullus canam Latomijs fyracufanis fmilern addidit, qua Tulliana poflea ejl dicta ; a finiflra . uiginti pedum fpatio defcenfus erat, muri alti, & crafji, locus obfcurus, horridus, & foetens. Erat etiam Roma apud theatrum Marcelli carcer plebis ab App. Claud. extruBus, in quo ipfe fe ipfum interfecit, dum interfici ab alijs noluit. Tjos quoque paffm in vrbe differfos carceres habemus, Cafones uocant,in quos,qui no-Be fur antes aut cum armis \deprehenduntur conijcifolent .fed nos ad Curiam reuertamur. Eorum litigantium, curia feriatorum, comitium erat in quo 'magiflratus creabantur, unde dies ad creandos magiflratus con-ftituti comitiales uocabantur. Comitium primo erat fine teBo, fed poflea teBumfuit anno eo, quo Annibal 10 in Italiam uenit,a Cafarc demum reflauratum.ibi ficus ruminalis ad radices Talatini confpiciebatur. erat au tem comitium magna pars fori. Comitium in noslra duitate Magnum Confilium meatur, locus amplfflmm tefludinatus, in quem Tsjobiles mille & quingenti & amplius ad creandos Magiflratus feflis diebus coueniunt. Curiam nos Cufilium Rogatorum uocamus; rogati enim adfententiam ueniebant maioresnoflri. Ceterum antiqui in ades facras ad confulendum coibant, ideo lunonis moneta adis,& fenatulus, curia diBa eff. Cu-
  - ria quoque uocabatur locus,in quo facerdotes de ijs,qua ad religionem pertinebant,traBare foliti erant, qualis uetus curia fuit. Cie. pro Milone. Curia templum JanBitalis, amplitudinis mentis, confdij publici, caput urbis, ara fociorum,portus omnium gentium. & alibi. Cum curia uindextemeritatis, moderatrix offievj* Sed alia curia fenatorum erat, qualis Hofliliafuit, a Tullo Hoftilio fkBa Tompei quoque curia ante eius, theatrum collocata erat, in qua Caius Caf. a coniuratis trucidatus efl . Sed nos ad Vitr. qui curia curam ha-i o bet maiorem, quam caterorum. Si curia quadrata erit, idefl paribus quaqua uerfus lateribus, altitudo eius erit fefquialtera ad latus unum. Hac proportio maxime a Vitr.commendatur. Sed comparando magis latitudinem ad longitudinem, quam altitudinem ad longitudinem. Mihi autem uidetur altitudinem curia quadrata a Vitr.pofitam, nimis ejfeprofundam, & putei quafiquandam ffeciemferre, quare ad oblongam uenio,in qua Vitruuim longitudinis, & latitudinis fummam compofitam in duas partes diuidit, & ex ijs unam dat altitudini . Sed quam longa, & lata ejfe curia debeat, non praferibit, nam fupra rationem habendam ejfe dixerat dignitati urbis,&mmicipij, unde nec vinis arBa,nec ampla nimis ejfe debebit, fed ad multitudinem habitantium accomodata: & quoniam in curia diffutationesfiunt de rebus maximis, & ad Remp. pertinentibus » infurguntque Senatores ad loquendum, ideo curandum efl, ut uox difputantium undequaque ad aures perue-niat auditorum. igitur medij parietes procingendi funt coronis, aut e materia, autexteBorio opere fhBis, in 30 quas elata uox emittatur ad audientium intelleBum. nam fi corona (quas nos coronices dicimus) huiufmodi non impedierint uocem,ac rrnijf mnt deorfum,wx in aerem elata dijfipabimri&non erit auribus intelleBa.
  - De 'Theatro, eiusty falubri confHtutione. Cap. III.
  - Vm Forum.conftitutum fuerit, tum Deorum immortalium diebus feftis ludorum /pe<Sa-tionibus eligendus efl: locus theatro quam faluberrimus,ut in primo libro de falubritatibus in moenium collocationibus efl feriptum. per ludos enim cum coniugibus,& liberis perfe-dentes, delegationibus detinentur» & corpora propter uoluptatem immota, patentes ha-40 beant uenas,in quasinfidunt aurarum flatus, qui fi a regionibus paluftribus, aut alijs regionibus uitio-fisaduenient,nocentes fpiritus corporibus infundent. itaque fi curiofius eligetur locus theatro, uita-bunturuitia. Etiamq; prouidendum efl ne impetus habeat a meridie . Sol enim cum implet eius rotunditatem, aer conclufus curuatura neque habens poteftatem uagandi,ucrfando conferuefcit, & candens adurit, excoquitq;, & imminuit e corporibus humores. ideo maxime uitanda? funt his rebus ui-tiofae,regiones, & eligenda? falubres.
  - Quemadmodum forum, bafilicam, serarium, carceres, curiamq;, & a lia compleBebatur: Ita theatri con-ftitutiomulta colligit, de quibusinprafenti, <& infequentibus capitibus dicetur. Res omnis pulcherrimas,
  - . & obslrufas habet quafliones, & confiderationes, quas animaduertere opus efl. Tqegotijs ergo, humanisq; aBionibus cum fitprouifum in conflitutione fori, ad Deos, Deorumq; ludos conuertendus ejl animus. Quare 450 de jfieBaculis agendum; ex ijs quadam pacis, & otij funt obleBamenta,quadam ad aBionum,armommq; fluita referuntur. In illis mentis, & ingemj uigor excitatur, in his uirescorporis, animiq; robur monetur. Sed amborum una intentio, & finis unus ejfe debet, id esi omnia ad ornamentum, & falutempatria conferre,qua re maxime animaduertendum, ne in ludis, & IpeBaculis inhonetta res, & lafciua, mollesq; inducantur. In ijsJpeBaculis, qua otium, pacatamq; Remp. decent, poeta, muficUhiBrionesintroducuntur, in ijs uero,qux bellum refpiciunt, certamina, & contentiones fiunt, qua robur, & agilitatem corporum prafermt. Triori-bus theatrum datur, idefi locksadfpeBandumaptus.poylerioribus circus, uel amphitheatrum. in circo agilitas, qua in curfu,& faltu inefl,in amphitheatro robur, & utres exercentur in aggrediendis, & expugnandis feris. Omnia fpeBaculorim loca in hoc conueniunt, quod incurua, & quafi cornuta funt, mediumq; habent fpatium, & circagritdus habent, ubi fpeBante r fedent. forma uero differunt. Theatrum enim infenefcentts 60 Luna flpeciem habet. Circus in longum ducitur comibus iRuolutis, ut currentibus quadrigis commodus fit.in
  - P circum
- p.169 - vue 188/393
- - I70 L l B £ Ti
  - circum fape aqua ad naumachias ducebatur . Amphitheatrum tanquam ex duobus theatris frontibus und pofitis compojitum erat. omnia hac ex ufuita constituebantur. De theatro utro dicamus, ex fine ipfum con-fiituii ea forma, quam ponit Vitr«ut igitur omittamus ea, qua omni adificio conueniunt, idefi falubritas loci, fundamentorum foliditas, areaq;, de quibus copiofe fuperius e fi deputatum yconfiderare debemus perfon.ts , qua ad ffeftacula fe conferunt, & JfeBacula ipfa[, qua fiunt. Si perfonas r efficimus, inueniemus multitudinem nobilium, & plebis, qua fimul eunt,una manent, & forte fimul difcedunt, ideo aditus multi requiruntur» exitusq;, &afcenfus fine impedimento, & ambulationes, te£iaq; adimbres euitandos. e*r quoniam diu ,&r longo tempore in ffeffatione ludorum morantur, necejfaria efi [edendi commoditas, & alibi ut nobiles, & fatritij, alibi ut uulgus & populus fedeat. T^obiles inferiores fedes occupabunt, populus altiores3nam faetor,
  - & turpis odor in altum euehitur.ne igtur nobiles offendatur,inferius federe debent. Omnes tamen ita commo- 1 ° de fedebuntyut audire, &'ffetfare pofiint. jt&ores, hiftnonesq; loca habeant, in quibus fe commode parent,
  - & unde egrediantur; atque hac adperfonas pertinent. Qmuero adffeftacula Jfeffantfunthac. primum miuerfa loci ffecies, nam in theatris poemata recitantur, mufici inducuntur: ideo necejfe ett eam formam theatro dare, ut audire poffintpoemata, &fonos. Deinde necejfe efl uocis motus, & loci qualitatem confide-rare, & qua fit uocis afcenfus ratio, & quomodo una ad auresperueniat, unde de harmonia, uafisq; fimum mittentibus eft dicendum . Qua omnia diligentijfime abfoluit Vitr. De falubritate loci primo agit, rationemq; rei reddit, nosq; ad primum uolumen remittit,in quo ea diligenter efiperfequutus, qua ad locorum eleftionem pertinent, & hoc loco facilia fiunt, mox de fundamentis loquitur dicens.
  - Fvnd amentorvm autem fi in montibus fuerit, facilior erit ratio, fed fi necefsitas coegerit in pia jno, uel in paluftri loco ea conftitui, folidationes, fubftrudionesq; ita erunt facienda?, quemadmodum 20 de fundationibus sedium fa erarum in tertio libro eft feriptum.
  - Minor fumptus, commoditas amplior, foliditas firmior erat, ubi theatrorum fundamenta in montibus jacienda erant. Mons enim gradationibus faciendis.commodior ,firmij]imis tanquam humeris pondus fufline-batfita ut animaduertere nt antiqui in theatris constituendis ad loca eminentia, qua uel montes effent,uel mon tibus/milia: fed cum necefiitas cogebat in plano; uel palufln loco ea conftitui, tum folidum erat quarendum, uel fitbSlruttiones, & folidationes jacienda, quemadmodum fupra ditium eft. JJcBe autem dixit { Si necef-[itas coegerit loco palustri l nam fupra euitanda locapalufiria ejfe monuit, nifi paludes ea fint, quales erant Altini ,& Aquileia, & quales Veneta hodie funt.
  - Insvper fundamenta lapideis , & marmoreis copijs gradationesab fubftruftione fieri debent.
  - Statim a fundamento gradationes facienda, aut marmorea, fi adefl copia; aut lapidea , fifumptmparcen- 3 ° dum. Ecce pofl falubritatem loci, commoditatem quarit Vitr. magnificentiam operis, qualis non erat an*
  - tiquitus, cum dicat Ouidius.
  - Trimus follicilos fecifii Romule ludos, Illic quas tulerant nemorofa palatia frondes
  - Cum uidit uidnos rapta Sabina uirds. Simpliciter pofitafcena fine arte fuit.
  - Tum neq; marmoreo pendebant uela Theatro, In gradibus fedit populus de c effit ejhftis. &c,
  - Isiec fuerant liquido pulpita rubra croco.
  - Solebant feftis diebus ruflici conuenire fimul, & facra diuerfa, ludosq; facere, qui mos ufque adeo placuit Atbenienfibus, ut primi in duitatem eum induxerint; Locumq; ludorum theatrum nominauerunt. Romani pofiea ufdem moribus deleftati, theatra &ipfi in vrbe noluere. Sed ab initio lignea, non lapidea, neque marmorea confiituere, & ad tempus, inde maiorifimptu lignea,&ad tempus etiam fecere, quemadmodum legitur 4* de theatro M. Scauri aditis admenfem oBuaginta millium hominum capaci. Tertiam epifeenum habens,ter -centum, & feXaginta columnis marmoreis ornatam, nam primi ordinis columna erant pedum 3 7, mferior autem fcenapars marmorea. Media uitrea,fimma inaurata erat.inter columnas ad tria milliafigna ex metallopofita erant. Theatrum huiujmodi cateris maius cum effet, nec facile eius imitari magnificentiam cum Curio nonpoffet, cum funus patris, ludosq; infiituiffet, induftriafe dedit. itaque duo theatra lignea axibus innixa confiituityita ut JfeBante, &fedente populo circumuoluipojfent ,modoq; bina theatra partita ,modo in unum amphitheatrum cohaerentia cernerentur. fiesmira, periculofieq; plena alea, ingeniofa, & multis indiga ergatis, rotulisq;, quibus facile conuoluipoffet. nos hic quomodo id fieri poffet dicemus.Semidiameter theatri in partes 18, a circumferentia partiatur, & in feptima centrum axis figatur, in quo theatrum fubiefitis rotulis, tanquam cilindris aeneis circumuoluatur, eorum axibus ad axes theatrorum reffondentibus , \Axes .fo utriufque theatri in eadem linea constituantur, horum internatia duorum erunt femidiametrorum, & decima effaua femidiametriparte, uoluiq; debent unus pofi alterum, quemadmodum ingeniofus Francifcus Mareo-linus rette confiderauit. Tofi hac Gn.Tompeius ad aeternitatem rejficienstheatrumiapideumfccitmagnificc ornatum, unde celebre futium fuit , praeter id Lugduni Marcellus Otfauia jlugufli fororisfilius theatrum cftuaginta millium hominum capax aedificauit, & Cornelius Balbus aliud MuguSii fuafu theatrum Bqmae con ftituit; multaq; etiam in reliquis Italia urbibus tam lignea, quam lapidea theatra adificauerunt antiqui,quorum una ratio, & finis, diuerfa licet magnitudo. Tlinius libro trigefimofexto itainquit, Theatra duo ita
  - fecit amplijfima e ligno cardinum fingutorumucrfatili fuff enfa libramento , in quibus utrifque antemeridiano ludorum JfeBaculo edito, inter fe fe auerfis,ne inuicemobfireperemfcena, irrepente circumaBisut contra Liarent, poHremoiam die defcendentibustabulis,& cornibus inter fe coeuntibus, fheiebatamphitehatrum, 60
- p.170 - vue 189/393
- - Q^ V 1 ^ T V- S. 171
  - & gladiator ufpcftaculx edebat,ipfumtnzgis a'4torat:m populum Efnmamm circunfercs. Qg;d enim miretur quifquc in hoc primum ? inuentorem, an inuentum ? artificem, anauthorem ? aufum aliquem boc excogitare, an fufeipere ? parere, an iubcretfuper omnia erit populifuror, federe aufi tam infida, inslabiliq; fede. En hic eh ille terrarum ui£lor,&totius domitor orbis, qui gentes, gjr regna diribet, iura externis mittit, Deorum quadam immortalium generi humano portio, in machina pendens, & in periculo fm plaudens . Qua ni-litas animarum ifla,aut qua quarela de Cannis? Quantum mali potuit accidere ? Hauriri urb es terminatibus, publicus mortalium dolor efl. Ecce populus Romanus uniuerfus uelut duobus nauigijs impofitus binis cardinibus fufiinetur ,&fe ipfum depugnantem fpeffat, periturus momento aliquo luxatis machinis;&per hoc quaritur tribunitijs concionibus gratia, utpenfiles tribus faceret. Qualis hic in rofiris ? quid non aufu-10 rus apud eos, quibus hoc perfuaferit: vera nanque confitentihm populus Ppmxms funebri munere ad tumulumpatris eius depugnauit uniuerfus. Variauit hanc fuam magnificentiam feffis turbatisq; cardinibus, amphitheatri forma cuftodita, nouiffimo die duabus per medium fcenis athletas edidit, raptisq; e contrario repente pulpitis eodem die uiClores e gladiatoribus fuis produxit.
  - “Praecinctiones ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendas uidentur,neque altiores, quam quanta pra?cin£lionis itineris fit latitudo , fi enim excelfiores fuerint, repellent, & eijcient in fuperiorem partem uocem,nec patientur in fedibus fummis,qua: funtfupra praecinftiones, uerborum cafus certa fignificationc ad aures peruenire. Et ad fummum ita eft gubernandum, uti linea cum ad imum gradum, & ad fummum extenta fuerit, omnia cacumina graduum, angulosq; tangat,ita uox non impedietur.
  - 10 Gradationes slatim a fundamento faciendas effe pmcepit. nunc de earum difpofitione loquitur. Gradus
  - craffitudinem habet, & retractionem in Theatris: parem iubet effe retrattionem, & crafiitudinem:quicquicL autem circa ducitur, & cantaturam quandam habet, pmcinCtionem appellat, fic curuaturam portus Mau-jbh infecundo uolumine Cap. 8. pmcinCiionem uocauit,fic paulo ante pr acingendos effe parietes curia coronis monuit .fic hoc loco pracinftionesgraduum in curuitatem difpofitiones appellat, fic inferius pracinCtio-nestres ideft plana, & retrafiianes in theatris, qua circumambiant, appeilxuit. & certe neceffarium erat, ut hic de graduum difpofitione ageret, antequam ad alia perueniret. Tgam & ad uocem, & ad commodum eos referendos cum duceret, prius erant defignandi. Quam uero alta gradatio, idesi graduum omnium pra-cingentiitm altitudo, hic non dicit, nifi quod pro rata parte facienda e fi. nonnulli tam altam gradationem fecere, quanta erat area theatri: differ deb at ur enim uox in minori altitudine , & durius audiebatur in]altiori-$0 bus.Sed de. altitudine theatrorum ex fymmetrijsfequentibuspracepta colligemus, interim obferuabimus, quod Vitr. dicit, ut fi linea a cacumine imi gradus ad cacumenfummi tendatur,&tangat omnia cacumina graduum mediorum, ita enim inprxcinflionibus par erit crafiitudo ,ideflaltitudo graduum, & retraffio, idesi planum, & itineris latitudo, ut ait Vitru. ita etiam uox non impedita ab imo ad fummum perueniet.
  - Adrtvs complures,& fpatiofos oportetdifponere,necconiunctos fuperiores inferioribus, fed ex omnibus locis perpetuos, & diredos fine inuerfuris faciendos ; uti cum populus dimittitur, dc fpeftaculis ne comprimatur, fed habeat ex omnibus locis exitus feparatos fine impeditione.
  - Qua ratio aditus esi, eadem & exitus effe debet; ad perfonas autem dirigitur prafens regula. jlfcende-bat populus per teffos gradus, exibat ad itinera pr.tcinclionum. Erant utrinque commoda fcala,& aperta, erant & alia tecla,fed non adeo commoda, ha iuuenibus curio fis, illa fenioribus,&quietis parabantur,ita ut 40 atati,&uoluntati cuiusq; prouifum foret; fequuntur alia regula ponendorum adituum, & collocandarum feclarum : modo Vitr.uult ofiendere ad quaprofpicere debent,qui theatra confiituunt. particulares autem diffia-fitiones inferius, cum dc theatri aget conformatione, declarabit, modo aditus plures, & ffatiofi diffonendi dire Eli, & fine flexu, ne in angulis confluens populus cum e fpettaculis difcedit, fe comprimat. Exitus autem vomitoria uocat Macrobius, uidentur enimtanquameuomere copias, undeinfedilia fe fundunt.
  - Etiam diligenter eft animaduertendum,ne fit locus furdus, fed ut in eo uox quam clarifsitne ua-gari pofsit. Hoc uero ita fieri poterit, fi locus ele&us fuerit, ubi non impediatur refonantia.
  - De locorum natura, quatenus ad uocem fpeclat, recipiendam, uel repellendam inferius laquetur. Cap. 8. Jgunc occafionem qu&rit ut agat de uoce, & de eius motione. Ovare inquit oportere non impediri refonan-tiam loci qualitate, impedietur autem,fi uox ineo poterit clarifiime uagari,qmmodo autem uagetur uox, 5 o docet,uocem diffiniens, & eius motus declarans.
  - Vox autem eft fpiritus fluens, & aeris i&u fenfibilis auditui. Ea monetur circulorum rotundationibus infinitis,uti fi in ftantem aquam, lapide immiflo nafcantur innumerabiles undarum circuli crefcentes a centro, & quam latifsime pofsint uagantes , nifi anguftia loci interpel lauerit, aut aliqua offenfio, quae non patitur defignationes earum undarum ad exitus peruenire. Itaque cum interpellentur offenfionibus prima: redundantes infequentium difturbant defignationes. Eadem ratione uox ita ad circinum efficit motiones.
  - Vox efl fanus ex ittu aeris proueniens, quatenus ab humanis organis diuerfis modis fpiritus extra mittitur. Motus aeris ab eo ffiirituitti in orbem fertur, perinde aqua, motus, in quam lapis proijcitur, plures enim efficit circulos ab uno centro duftos, fed diferimen efl inter orbes cos, qui in aqua, & eos qui in aere g0 fiunt.nam qui inaqua coafficiuntHr tcircuLi potius in plana aqua fuperficie fhfti uocqri debent, qui uero in,
  - V 1 acre
- p.171 - vue 190/393
- - 17* L 1 5 £ K.
  - aere jiunt, quoniam undequaquein orbem conuolmntur, fphara merito dici poffimt. Conueniunt tamen <& qui in aqua, & qui in aerefimt, quoniam fi non impediuntur, fecundus a priori proxime i ertius a fecundo,&
  - ‘ quartus a tertio proficifcuntur latioresq-,, & ampliores femper fiunt, donec ad certum finem perueniant ifta enim pars aeris, uelaqua ulteriorem femper impellit, fedleuiori impulfione, itaut tandem impulfus ille -minus,&nihil ualeat. hinc efi,quod Vitr. dicit.
  - Sed in aqua circuli aequa planitie in latitudine mouentur. Vox & in latitudinem progreditur, 8c 'altitudinem gradatim fcandit. Igitur ut in aqua undarum defignationibus, ita in uoce cum offenfio nulla primam interpellauerit , non difturbat fecundam,nec infequentes,fed omnesfua refonantia per-ueniunt ad imorum,& fummorum aures.
  - • Impidiuntur circulorum defignationes in aqua, nefiant perfera inieBo alio lapide extra circulos,ualidior enimiBus alias circulorum defignationes facit, qu£ priores difrumpunt.ita impediuntur aeris icti orbes alieno impulfu. : ,
  - Ergo ueteresArchite&inaturgueftigiaperfequtiti,indagationibusuocisfcandentestheitrorum perfecerunt gradationes. & quaefierunt per canonicam mathematicorum , & muficam rationem, ut *ju£cunque uox eflet in fcena , clarior,& fuauior ad fpe&atorum perueniret aures.
  - " Cum uoxin aere circumuoluatur, certe orbicularis forma theatro conueniet. namfi angulariforma thea± tra effent conftituta, non aqualiter uox terminationes fuas efficeret, alij enim ideft uiciniores clarius uocem perciperent, alij tanquam remotiores impedirentur, & uocis defignationes interminata in aere frangerentur. ArchiteBi igitur, qui & mu fici, & phyfici effe debent, fi nomen Orchite Bi confequi uelint, animaduerten-tes ad uocis motiones, &fpeculatione numerorum, er experientia fonorum (ita emm mathematicorum ca~ lo fionicam, & muficam rationem intelligo ) theatrorum conformationes fecere, & ut locus magis nfonaret, 'frater orbicularem theatrorum formam, pr ater gradationes uno funiculo > ut linea in cacuminibus, & angulis ab imo ad fummam contaBas, in fummo quoq; conteBas fecere porticus in theatrum. apertas, retro parietibus cir cundatas, ut uox in eas amplitudines, tanquam in cauernas fubintrando undique refonaret.
  - Vti in organa in aeneis laminis, aut corneis diefi ad chordarum fonituum claritatem perficiunt», fic theatrorum per harmonicen ad augendam uocem, ratiocinationes ab antiquis funt conftituta;.
  - Quemadmodum ad chordarum rationem, & ad earum fonum organa, qua cannis, & tibijs conficiuntur »
  - & alia injlrumentaperficiuntur, ita harmonica ratione ad uocis claritatem,ut augumentum theatra ab antis quis conflituta fuere: aque ac fi diceret, ut diefis, qua minima efl audibilis, & in muficam rationem apta uox principium organorum perficiendorum regulam illis dedit. Ita uocis naturam, & motionem ab ArchiteBis 0 comprehenfam illis theatrorum occafionem faciendorum dedif]e,& theatra ad uocis rationem accommodaf-fe. hac occafione de harmonia loquetur Vitr. Oflendetq; quid fit, quid de ea fenferit Arifloxenus, quotfint eius genera, quomodo partiantur, & qua ratione uocum diagrammata constituantur.
  - De Harmonia fecundum aAriHoxeni traditionem. Cap, IUI.
  - Armonia autem eft muficaliteraturaobfcura,& difficilis, maxime quidem,quibusGrg caelitera: non funt notae , quam fi uolumus explicare,necefle eft etiam Graecis uerbisuti, 49 quod nonnulla eorum latinas non habent appellationes. Itaque ut potero, quam aper-tifsime ex Ariftoxeni fcripturisinterpretabor,& eius diagrammafubfcriba, finitionesqj fbnituum defignabo,uti qui diligentius attenderit,facilius perfpicerepofsit.
  - Ad mufica rationem fpeBatfpeculari, uerfariq; circa eos numeros, qui ad alios referunturfoni adiunBm ne, quare induas partes pracipue muficen diuidemus, quarum alter aminratione iudicij totamponemus, de qua parum loquitur Arifloxenus, tanquam de ea, qua uim ,&naturam, differentiam, & proprietatem pro? portionum , & concentuum confiderat, & diferimem inter ea ponit, qua ob eorum fubtilitatem fenfum latere falent. Alteram in exercitationem flatuimus tam uocum, quam fonorum dulci modulatione defatigatos mor-taliumfenfus demulcentem, & animosfuauitate uerborum de linitos ad praclara itita ftudia exhortantem , quemadmodum inpoetarum carminibus efl uidere, quorum ratio non habetur inpoSiremis muficapartibus. $0 Mufica igitur ratio efl, & exercitium natura, harmonica. Tsjaturam harmonicam uoco, qua aptarifimulpo-tefl numerorum fuauium coniunBione. patio abfque fenfuum ratione operari, id eft ratiocinari non potesl i non enim iudicat de rebus non ante perceptir. TS[eceJfeest igitur utramque partem conimgere, ita ut fiatim fenfus, mox ratio fuo fungatur munere. Vnde refte a Boetio dicitur pulchrum effe ratione, & uia cogrtofcerc quid fit, & quid ferat illud, quod omnibus uiuentibm eft commune. De ijs uulgus non dubitat, torquentur do6li, dcleftantur periti. hinc ea mufica, qua mentem, & aures oblettat, morali, & fpeculatrici coniuhfta officio uidetnr effe. Vt igitur fonorum communio ad aures pertineat, & orbes illi aeris abiffu uocis defignati, non impediti ,fuauiter uniantur, & ut mens ad confiderationemcaufarim tanta fuaUitatis uertatitr, nec effe, efl principium illud habere, a quo uox aptitudinem fumit, ut regipoffit, ita, ut fub harmonia rationem cadat>
  - & quo motionis genere feratur t & qua ratione in perfeffam uemai compofiimemj&ordinationem, quod 69
  - ' utejfi-
- p.172 - vue 191/393
- - .9. 175
  - ut efficeretur , oportuit prius uocem diffinire, & eius motiones quales ejjetit oflendere, quod haBenus fkBum e fi, mox ad earum moti onum difcrimina effeBusq; ueniendum.
  - Vox enim mutationibus cu fle&itur,alias fit acuta,alias fit grauisjduobusq; modis mouetur,e quibus unus habet effe&us cotinuatos,alter diftantes. Continua uox neq; in finitionibus confiftit,neq; in loco ullo, efficitq; terminationes non apparentes; interualia autem media patenria uti Termone cum dici-., mus. Sol,Lux, flos, Nox. Nunc enim nec unde incipit, nec ubi definit intelligitur, fed neque ex acuta fafta cft grauis, nec ex graui acuta apparet auribus . Per diftantiam autem e contrario, namque cum fle&itur in mutatione uox,ftatuit Te in alicuius fonitus finitionem ,deinde in alterius, & id ultro citroq; crebro faciendo incoflans apparet fenlibus , uti in cantionibus cum fle&entes uocem uarictatem facK *° tnus modulationis. Itaque interuallis ea cum uerfatur,& unde initium fecit, & ubi defijt apparet in Tonorum patentibus finitionibus. Mediana autem patentia interuallis ©bfcurantur.
  - Tropofita uocis dittinftio eo tendit, ut dijlinguatur uox illa, qua apta efl harmonia, ab ea, qua inepta esi» tox igitur duobus modis mouetur. primum , ut auribus uideatur, ut uere efl c ontinuata, & in nullam terminationem finita, hac ab effeffu continua nominatWffed ab ufu rationalis dicitur, eo enim uocis motu loqui,& ratiocinari folemus, nullo modo uocis tenorem alterando. Deinde mouetur uox, ita, ut diflincfa appareat» & ab uno altitudinis gradu in alterum uarijs, & determinatis finitionibus proficifcens, qua ab effeti u difiin-Ba, ab ufu melodica nominatur, id efl qua qui canunt, aut poemata recitant, uti folent, nam dum canimus aut carminaproferimus,modo efferentes, modo deprimentes uocem, & diflinBe finientes, refumentes fenfui occafionem damus, ut difcrimina inter uoces conflituat. Licet Boetio placeat in recitandis poematibus me-^ 0 dia quadam uoce inter continuam, & dijlinBam nos uti folere, fed parum refert, modo continuam a diflinBa feparemus .Continua igitur uox, & unius tenoris a mufica cofideratione aliena efl,nam ubigrevte, & acutum-non efl, ibi concentus effe non potesl. DiflinBa uero apta efl mdodia, at non fiatim, fed tunc primam cum ad certum locum peruenerit, quemadmodum corporibus aduenit, qua non prius apta funt fub aliquam ponderis rationem cadere, quam ad certamperuenerint magnitudinem, nec fub opticen ucnire poffunt, ni fi id habeant,quod finis ejl imifibil\s,&principium uiftbilis rationis. nonenim fert natura minimas rerum differentias fenfibus humanis fubijci. Sonus igitur diflinBus, e*r ad certam, & fenfibilem terminationem relatus harmonia principium dicitur, quemadmodum unitas numeri principium efl, &punBuni linea, gr inflans temporis . Caterum natura uocem cuiufque ita circumfcripfit, ut prima eius fedes, tanquamgradus grauior, & deprefiior fit,quam in aliquo reperiatur. Sed quoniam fi uno femper tenore firmata uox, multas haberet diflin-30 Bas diffinitiones nulla fieret harmonia, ideo uoces mutari, & afeendere oportet, ut grauior & deprefiior acutiori, &altiori concinens proportione reffiondeat. Iter igitur afcenfus , 'mimo & ipfe idem afcehfhs, ffiatium, diflinBio, & intentallum nominatur. Sed comparatio ratione terminorum diuerft ejl, ideo fit, ut cum jpatium metimur, quando uox ab imo ad altum effertur, ubcem dicimus intendi, acutiorem elatioremq; fieri, cum uero contra a fummo adimumfertur,remitti,grauiorem, depreffioremq; fieri,& quemadmodum ab imo natura uocis principium in fingulis hominibus collocauit,ita afeendendo qttafi per gradus, neceffe efl fmnghum terminum inucnire, ad'quem natura fua cum uox apte peruenerit, optima cnmprima reddaturcbnccritus come-nientia, & inter c affati a, & interualia reliqua omnes confonanti£ collocentur, ita ut fi ultra furnimm. ter-miiiu progrediatur iterum ad cafdem confonantias repetendas perucniat, perinde ac fi ad denarium cum per-ucncrimus, iterum ad eofdem numeros y qui denario inclufi ereflit, ueniremus. Sed quoniam ab imo adfiim -40 miim uox non effertur fine medijs,ideo dum iter afcenfionis facit,plures uocis gradus intermedios tangat oportet , qui iufiisfpatijs, & interuallis mutuam quandam ‘ habeant inter fe comparationem. Ordinatio igitur afcenfionis uocis a Grat is fyjlemd , a nostris fcala nominatur; & quoniar# ad manus, digitorumq; diuifiones tos terminos, dum principia docent, reducere folent. ideo & Manum eamuocant, aut quia ad manus tanquam enchiridion haberi debet,Graci ordinatam compofitionem, noslri commodam,&aptam afcenfionem innuunt, quam lineis, & fffatijs in exercendo declarant, unde adagium de eo , qui nihili penfi efl dicitur eum neque lima , neque fpatio contineri. Scala igitur efl conslitutio linearum, & interuallorum dire&a deferiptomth, in quibus cuiufque melodia notula deferibantur. Linearum & interuallorum ufus efl,ut diftinBe uocis ffatia dii jcandit, & defeendit, cognofcamus. Kfota autem dicuntur, quia funt tanquam figna emittenda uocis. Ha Benus igitur habemus qualis, & quanta ea uox effe debet, qua habet ad harmoniam aptitudinem. Et Vitr ••50 multa omittens, qua ab Mrifloxeno interim dicuntur, modulationum genera diflinguit hoc modo.
  - Genera uero modulationum funt tria. 'Primum, quod Gratci nominant harmoniam, fecundum chroma, tertium diatonum. Efl autem harmonia: modulatio ab arte concepta, & ea re cantio eius maxime grauem, & egregiam habet authoritatem. Chroma fubtilifolertia, ac crebritate modulorum fuauiorem habet dele&ationem. Diatoni uero, quod naturalis eft,facilior iri interuallorum diftantia.
  - Si mihi integrum effet de mufica pertra&are, alia uia, ordinationeq; mihi utendum effe proponerem. Sed 'quia Vitr. exponimus, Vitruuium fequamur. Genera modulationum diflinguit. Genus autem.efl eompofitio, uel difiributio interuallorum in fcala, & in ordinatione, quadiuerfts ideas, & fpecies harmonia refert. Deijs. figillatim dicemus inferius,ea explicantes, qua multis difficilia, & obfcura uideritur • Modulationis igitur tria fnntgenera. Chromaticum, diatonicum , & harmonicum . horum nominationes fiimuntur a longinquitate* ‘66 "uel proximitate mtermUoruminfcalis> & ordinationibus. Harmonicum enim ejl, quod in fua conflitutionei 4 V 3 atque
- p.173 - vue 192/393
- - * 74
  - L 1 B E J{
  - atque afcenfioneabundat proximis,&minimis interuaUis, ita. ditium quafiadaptatum,&confertum. Diato* meum, uero appellatur, quoniam plurimum ejl in ffiatifs, qua tono diflant, quafiper tonos progrediens. Chromaticum uero ita dicitur, quafi coloratum, chroma enim color quoniam genus hoc coloris modo mu-
  - tatur a prima intentione, ideo color nominatur, & hemitonijs abundat. Ex ijs tribus generibus natur demagis proximum efi diatonicum ,fua enim jponte cuique inter canendum natura fuccedit . jlrtijiciofum magis ejl chromaticum quam diatonicum, aperitis tantum exercetur , ideo antiquitus maior pars muficorum in eoge-» nere laborabat, quod mulcere animos, & in effetius uariostraducere inflituebant. Efficacius uero efi Harmonicum, & praflantius & excellentius in muficafingulare opus, ideo a nonnullis uel negletium, uelnon ad-fcitum inter melorum genera, tanquam id, quod difficillime in ufum ueniat. Seuerum, firmum, & conflans efi diatonicum, mores, & habitus uiriles oflendens. Molle, & querulum chromaticum. autboritate plenum 19 harmonicum. cumigitur modulationem quandam mens fit ordinare,quam primum ad genus, reficiendum ejl, fecundum quod modulari intendimus, ita enim uoces, aut organa moderabimur, nam flexibilibus, & querulis moribus chromaticum dabimus; magnis, <&heroici^d^tonicHm. alijs alio utemuruel fimplici, uel permixto genere .permifeentur enimgenera, & unnmqmdqHfanultis modis partiri, ac ordinari potefl unde Angulares cuiufquegeneris partitiones, quofdam quafi affietius rerum proferunt, molles, temperatos ,graues , mutabiles, conflantes, medios, quatenus fert rerum natura. Vnum quodque igitur genus plures ideas habere folet, quibus diuerfas rerum jacies offendat, in qua re pulcherrimus quifque harmonia effetius ponitur, & collocatur, quod ut confideratione dignum efi, ita noflris diebus a paucis confideratur, & multi putant [olo diatonico genere omnium rerum naturas exprimipojfe. obflinati, & duri rationemfugiunt , aut quia, quod didicere, amittere putant, aut quia jieri non pojfe credunt, ut tot regula obferuentur, aut quia re uera igno-tantas cum fint, contemnunt ea, qua nefeiunt. Pellem ut hic locus requireret colorum, & formarum cn-iufqtiegeneris tratiationem, nam certa experientia efficere ffierarem, ut auresiudicium darent eorum, qua multis, & certis argumentis ita effe oflenderem,& comprobarem,fed nos alia meant, modo Vitruuium, qua diximus approbantem, audiamus.
  - In his tribus generibus diisimiles funt tetrachordorum di(pofitiones,quod harmonia tetrachordorum & tonos, & diefes habet binas, Diefis autem eft toni pars quarta, ita in hemitonio dux diefes funt collocata:, Chromati duo hemitonia in ordine funt compofita, tertium trium hemitoniorum eft interuallum. Diatoni duo funt continuati toni, tertium hemitonium finit tetracordi magnitudinem. Ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus tonisj&hemitonio funt persequata.
  - H j£ KM 0 'Kl C y M. C H KO M~U T l C V M.
  - diefis diefis ditoms. hemiton. hemiton. trihemit.
  - D I U T 0 2^-1 C V M. hemiton. tonus tonus.
  - 4«
  - Vt ea inteUigantur, qua a Vitr. dicuntur, exponam quid fit tetrachordum, quid interuallum, quid tonus* quid denique fit imusquifque terminorum, quia Vitru. ponuntur. Ex ordinatis igitur uocum afcenfionibus, qua (ut dixi) fyflemata dicuntur a Gracis, fcala a nojlris, perfetia, & abfoluta illa ejl , qua inter imum , & funariumgradum eum concentum,quem fymphoniam Graci, confonantiam latini appellant, continet, qui reliquos omnes concentus & fymphoniam ampletiitur. Ordinari autem huiufmodi gradus ad perfetiamconfih-fo nuntiam non poffunt, nifi quatuordecim numero fint interualla, inter quindecim uocis gradus collocata. Gradum intelligo uocis locum fiue deprejfus, fme altior fit. Caterum quia ab initio jlatim non mdequaqueperfetia, & abfoluta artesfuere,fed artes, & [cientia additamento, & tempore creuerunt,ideo non jlatim ab initio integra illa, & abfoluta uocum ordinatio inuenta efi, fedpoflea omnes gradus additione prioribus fiti* conformati, & coaptati funt, unde informandis muficis organis, & experiundis confonantijs neruis, & fidibus in abaco diflentis utebantur, interim unica > interim pluribus chordis tentantes,quod animo concepiffent, fonitibus exprimere. Cum unica chorda, neruoq; experirentur quod uoluijjent, monoebordum inflrumentum ab unica, & fola chorda nominauere. Sed cum uellent pluribus fidibus exerceri,ab earum numeroinftrumen-ta uocabaui. Ideo tetrachordum ex quatuor, pentachordum ex quinque,& ita alia ufqueadpentedecacbor-dum ex quindecim neruts3& chordisappellauere. nerui autem) <$r chorda illa gradus, & uocis afcenfiones fi- $o
  - gnificahant,
- p.174 - vue 193/393
- - (L r- i t y s. 171
  - f nificabant,in quo enim conftiterat Uox, gradus dicebatur, difcrimen nero inter d>t ts uoces, internatium, &_. fpatiumuocabant. &hoc loco non caret reprchenfione jLrifloxems, qui gnaritatem, & acumen uocis in qualitate, & non in quantitate ponit. Exijs, qua dittafmt habemus alias ordinationes,&fiaUs. maiores ef-je, alias minores, maiores funt, qUaplures, minor es, qua pauciores habet gradus, unde maxima illa erit apud i antiquos,qua quindecimgradus habebit. Dico fecundum antiquos, nam recentiores alios infuper. addiderei nihil enim prohibet, quin ratione dufti ulterius progrediamur, prafirtim in mu/icis organis conficiendis,quorum fonitus acutiores humana uoce, aliius confiendere poffunt . humana enim uox ultra quindecim gradus, raro fcandit, quin inepta, & obftrepens audiatur. C at erum & fi uelimus reUe confiderare., licet ultra de-, io narium numerum progredi pofjimus, certe cum ad denarium deuentum efi in numeris ad perfeffam fummant. nos deueniffe cognofiimus, & eadem repetere cogimur, fi fupra ire uelimus. ita cum in quintodecimogradu. conftiterimus, abfolutarh ordinationem concentuum cognofiemus, ultra quam fi progredi uelimus , eafdem rationes inno uabimus, quaprius obuiamnobisnenere .His pofitis,& conftitutis, iam fiimus quid tetrachor-dum, quid inter uallum, quid ordinatio fit. Jsfimc ad alias uoces exponendas accedendum, qua funt die fis,. tonus, hemitonium, trihemitonium,ditonus,qua funt interuaUorum nomina.Tonus igitur eft confonantiaprin-, cipium, idefl primus terminus,tanquam fundamentum concctus,&fymphonia fifquiottaua proportione con-. jlans. Concentus,& fymphonia eflgrauium,& acutorum fonorum permixtio temperata ad aures cum iucun ditate pertinens. SefquioElaua ratio ejl, cum. quod plus efi, continet quod minus eft, fimel, & oHauam eius; partem, quemadmodum nouennarius numerus o&onarium fimel continet, & amplius unitatem, qua otio-, narij offaua pars eft. Qui igitur fonitus, uocesq; comparare,& ratione temperare uoluerit,jpatia. comparare. 2,0 ratione temperare Hudeat. qui jpatia temperare uult ai numeros confugiat,& ad numerorum rationes,&
  - comparationes, nam eadem ratio, qua cadit inter jpatium, & jpatium, cadit etiam inter fonum,&finum. , Quare ubi jpatium fifquioBauaproportione temperatum fuerit, fonus quoque eandem habebit comparationem. jiccipio in-exemphm ,nermm unicum longum palmos nouem in abaco diftentum,fitq;ille a, b, & infingulis'palmis fingulasnotas appono, i, i, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, tango illum, finitum dabit; in eodem nemo tonum collocare uolo, pono fulcrum fub nota primi palmi, a qua nota ad finem erunt otto palmi, dico fi tetigero partem ner iri a prima nota ad ultimam contentam, neruum illum mihi fonum daturum, quid priori tono.diftabit: ea igitur proportio, qua cadit inter chorda jpatia, ea inquam cadit inter fonos,qui a chorda iUuperuenimt. quoniam igitur chorda integra ad partem 1. ufque ad ultimam rcjpondet in fifquioClaus comparatione,ideo & fonus quia chorda integra iffaprouenit ,foho, quiaprima nota ad ultimam efficitur, 3° ftfquio&aua ratione comparatur. & quoniam tonus in ratione fifquioffaua ponitur, ideo illi fonitus tono intricem diflabimt. Cum uero unus idem uocis, <& foni tenor fit, absq;afcenfu & defcenfu, vnrfonum dici-
  - mus . Vnifohumenim non eft jpatium aliquod,uel interuaUum,fed interuallorim, & (patiorum fundamentum. Fndenotula omnes, qua in eadem linea, uel in eodem jpatio collocantur, unifonum oftendmt, quemadmodum ut ut, rere, mi mi,jkja, fol fol, lala, & huiufmod:. Sed tonus eft uocis interuallum ab una linea ad fiquens. Jpatium, aut ab uno jpatio ad fequcntem lineam, quemadmodum ab iit, ad ire, uel a re, ad ut, & hoc.quoquo : loco reprehenditur jLnfloxenm,qui numeris non utitur in notandis uocibus, ut rationes,& proportiones colligat , Jed in medio earum differentias ponit ita, ut jpeculationem non in uocibus ,fcd in eo, in quo differunt uoces, collocet. res quidem inconfiderata,dum putat earum meum difirimma fiire, quorum nec quantitatem, nec menjiiram ullam habet, omne iudicium auribus tribuens, Deinde partitur tonum duas in partes aquales, 4°* quas hemitonia uocat, uidcttirque ignorajfe nullam comparationem fuprapartientem in duas pojfe a qualiter diuidi, & propter ea tonum, quiahuiufinodi comparatione conflat, non pojfe pariter partiri .fid hos fequamur peritiores. Tonus igitur cum in duas aquas partes fecari nonpofjit, in duas fecabitur inaquales, quarum altera hemitonium minus, item & diefis, altera hemitonium maius ,& apotome nominatur. Hemitonium minus eft ea toni pars, qua fefquitertia comparatio duobus tonis maior eft, duo toni autem funt duafefjuio-ffaua. Exemplumfithiiiufmodi.in monochordo neruum qudmlongum eft,.inquatuor jpatiadiuidito,cJr* fuis notis qualibet, jpatiafignato, 1, 1, 3, 4, fub prima fulcrum collocato, dico neruum filum integtum^ cum parte illa fub qua fulcrum eritpofitumfefquitertium fonum editurum, nam ita jpatium fefquitertia coma paratme conflat • Si igitur duos continuos tonos in neruopofiieris, quemadmodum fupra diElum eft, fifquio-ffauaproportione conflantes,. & fubvjcies fulcrum, ubifecundi, toni t termfims eftl, dico jpatium interceptum 5° inter priorem fulcrum, in quo erat fefquitertia proportio,&notam fub fulcro,quodfecundi toni terminus erat, ejk jpatium hemitonij minoris, ideft illud amplius,quo duos continuatos tonos fefquitertia comparatio excedit, cuiujmodi eft jpatium inter mi, &fh; hemitonium uero maius, feu apotome, eft reliquum ter tij toni ab fefquitertia,nam continuatis in eodem neruo tribus tonis jpatium interceptum inter notam fefquitertia, & finerit, tertij toni, & jpatium hemitonij maioris. Quo fit ut hemitonij uocabulum, non fignificet dimidiatum tonum omnino, quemadmodum nec femiuocalis nomen dimidium uocalis innuat ,fed dimidium utrumque quaft inter extrema collocatumfignificat, quemadmodum infuperiori uolumine fimimetopi/t,.&fimitriglypbos appelj iauimus .praterea licet, tonus, hemitonium concentum non jheiant, funt tamen in coofideratione habendi,
  - tum quia concentum mteruaUadiflmguunt,namper eos tanquamgradibus ad confonantias ferimur, tjtfn quw jjsfolida confonantia tanquam uinculis colligantur.., & utrifquc ius datur affefluum monendorum. tymert 4o uero umus tonifunt $.=& 5** : duorum 81.» -71* 64» quifimt,fidt^s oEio infex item nouem ihfei&fi&jj . ' ” ' ' ' ' ' ’ ' V 'tnno-
- p.175 - vue 194/393
- - ,J7$ LIBE C
  - fnnouem. numeri uero trium tonorum fiunt 729, 648, 512. ducendo 8r, 72, 64, pernouem,& 64? per oc?o, er ita toni cum numeris continenter efficiuntur , in quibus maioris ad minus comparatio femper efl fefquioflaua . Ditonus autem efl jpatium a linea ad lineam ffiatio unico interiefio, modo hemitonium non inter iaceat. obleniat quidem fed non eflabfioluta confonantia, & a. nojbris tertia maior nominatur, quemadmodum, efl ab uu ad mi,ficandendo, uel a mi, ad ut, defcendendo. Trihemitonium, quod efl fefquitonum, uocant, efl Jpatium toni,eir bemitonij minoris,quemadmodum ab re,ad fa, aficendendo; & a fit, ad re, fi deficendas. ad aures etiam cum fuauitateperuenit,fed nondum concentum facit: a nofiris tertia minor appellatur, eftq; fpatiu a linea ad lineam hemitonio intercepto. Conueniunt omnia fupra diffa interualla, quia mufiica deferuiunt. Tonus, & hemitonium tetrachordorum coniunclionibus tanquam fundamenta fubjlernuntur. Trithemito-nium, & ditonus, quia dele flant, & quoniam in generum diuifiones incidunt. Dele flant etiam alij foni,qui 10 tamen confonantias abfolutas minime reddunt. conflat enim proportione fuprapartiente, cuuifmodifiunt & iam difli trihemitonium, & ditonus. item & quafiexta maior a nofiris dicitur, hemitonio, & diapente conflans, id ejl additione bemitonij adfiefiquialteram, qua fit cum a quaque linea ad tertium jpatium aficendimus, continens duo hemitonia uel diefies, & tres tonos, quemadmodum ab mi, adfii,fi perfiextam modulentur . , jEfl etiam iucundus tonus cum diapente, a quaque linea ad tertium Jpatium progrediens, unico hemitonio intercepto , tonis quatuor incidentibus > quemadmodum ab ut, adla,perfiextammodulari, quamfiextam maiorem uocant . Obleflat etiamfieptima minor duabus diefiibus, & quatuor tonis comprehenfia, quemadmodum ab ut, ad mi, ab uno fpatio ad quartum , uel ab una linea ad quartam progrediens. Sunt & alia interualla. exercentibus nota, qualia fiunt nona, decima, undecima, & duodecima a nofiris dicla, quorum iucunditas exercitio potius, quam regulis cognoficitur. Sed hac fiatis ad intellefinm eorum, qua a Vitruuio dicuntur, in- z$ quit enim Fitru.
  - 5Hjpr.2:±±
  - Fnifionum
  - Tonus
  - “j Semitonium
  - Ditonus
  - 31^±±
  - Semiditonus.
  - EX EM T LFM M OtfiO C H 0 HJ) l.
  - A c
  - *Tu.ono
  - 40
  - f r» tribus generibus diffiimi les effie tetrachordorum dijpofitones} ratio efl quoniam diuerfis rerum qualitati-tibiis eorum temperamenta applicantur, & ideas referunt diuerfks uel magnarum, uel mediocrium, uel infirmarum rerum. In flmgulis tetrachordis quatuor fionitus, aut gradus uocis continentur, tribus autem inter-uallis flmgula confiant, & inter imum, &fimmum gradum feflquitertia proportio, & comparatio habetur, &in omnibus efl eadem ratio extremorum, fied interualla media difiimilibus difpofitionibus conftituuntur in fingulis. harmonicum tetrachordum a dimidia diefi, ad dimidiam ficandit, inde ad ditonum, qua fimul
  - pofita duos tonos, & hemitonium minus, uel diefim unam continent. in quibusfiefiquitertiaproporf.o habetur.
  - Sed chromaticum primum interuaUum bemitonij vel diefieos,fecundum bemitonij uel apotomes, tertium trihe- J® mitomj, qua omnia tonos duos,<& diefim unam referunt,quemadmodum, ffiatia harmonici generis referebat*, Similiter diatonicum primo interuallo tonum,fecundo item tonum,tertio diefim continet,& ipfium quoque duobus tonis, & diefi ordinatur. jltque hoc illud efl, quod Fitr. dicit, f Ita in tribus generibus tetrachorda ix duobus tonis, & hemitonio fiunt per aquata f extremis enim conueniunt, fied medijs di ferunt. jLrmonicim genus, quod Fitr. harmoniam uocat, ex parte graui, <jr ima, ad acuta, & elatum ficandit in fui tetrachordi difpqfitione a dimidia diefi. m qua ponitur primum interuaUum,ad aliam dimidiam, in qua fecundum efl inter-uaUirm, inde ad ditonum, in qua tertium efl interuaUum. Intelligebat ^irifloxenum dimidium uerum, fied ita non efl (ut dixi) claudit ergo tetrachordum huiufimodi concentum iUum,quem diateffiaron Graci,noflri quartam uocant. Ordinatio igitur, & ficala harmonici tetrachordi oonflituta, uoce ima, & graui ficandit a pro-portione fiefiquiquadragefima quinta,ad fefquiuigefimam tertianti & inde, ad fefqiuquavtam terminatur,deficen *
  - • tot;
- p.176 - vue 195/393
- - r 1 % r r s. .77
  - ditq;pereofdentgradus,prinium tetrachordum complettens,&ijteprogrejfus ejl a diefiaddiefim,&dd iitonwninfuis internatiis, & hoc loco die fis ejl dimidium minoris hemitonij proueniens a diuifione differentiee extremorum fud habitudinis, ita ut maior pars acutiorem, minor gramorem teneat . Diefis Grx.ce quoque tetartemoria dicitur, ideo Vitr. diefim quartam toni partem dixit, & in hemitonio duas diefes ejfe affirmat. exemplum diefeos, & hemitonij minoris ejl hoc. tredecim ejl habitudo extremorum hemitonij minoris , nana hemitonium minus his numeris constat i5 6, 2 4 3, quorum differentia fmt tredecim, qui numerus in duds fecatur partes, quarum altera maior ejl feptenario condufa, altera minor fenario collecta, maior ad acutiorem,minor adgrauiorempartem collocatur. Ecce igitur quam breuia funt interualla harmonici tetrachordi, jl o quje uixpoffunt ratione moderari, ne dum fenfibus comprehendi ,ideo alius color, & forma huius generis non habetur. Sed cur diefis accipitur prohemitbniominori, & non pro hemitoiiio maiori ? Mn quia tetrachordi commenfus esi diatejfaron confonantia, qux duobus confiat tonis, & hemitonio minori. Tetrachordum chro maticum temperatur interuallis, qua di,efm, apotomen, & fefquitonum , Uelirihemitonium continent. habet enim latiora interualla , quam harmonia, & ideodiuerjis coloribus defignari potefl. in primo , qui molliori chromatico datur ,fcandimus afefquiuigefima feptima per fefquiquartam decimam ad fefquiquintam proportionem, & contrario modo defcendimus, ita tamen ut extremi tetrachordi gradus fefquitertiam, hoc cH diatejfaron reddant, imo nec aliam queunt reddere, dum per ea interualla progredim ir . Molle autem uoca* tur, quoniammutabile querulum,affeUlbnsplenuna.efh. infecundo colora diffi generis acutior temperatura ejl ea, qua a fefquiuigefma prima per fefquiundecimam adjefqui jextam progreditur* & hoc quoque loco fecundo huiufmodi colore, qui fmtonidhromatici efl proprius, diatejfaron quoque colligitur i 'Vocatur autem color isfintonus fiad mollem comparatur, minus enim mutabilis, minus querulus, minud ejl ajfeffibus aptus J & hoc quoque loco efl, quod co fideremus quanti refert ordinationes, & fvxlai aptare rerum qualitatibus, & naturis comenientes .Sequitur diatonici generis tetrachordum, hoc qui# maioribus conslxt.inteYuallis, multis irkfdis collocari poteffi. Q^jnque igitur eius generis colores habentur, mollis, intentior, temperatus, [intortus* diatonus, in primo, qui moli 'or , & remiffior efl agrauiori parte a fefquifeptima per fefquinonam • ad fefquiiii-gefimani fcandit. Vocaturq; mollis, quoniam inter-huius genens eoiores atteris temperatiorem habitum re* fert. Infecundo nero colore, qui ihtenfior efl afefquiuigefima feptiMX per fefquijeptimam adfefquiottaudm iranjit. uocaturq; mollisintentus; quoniam medium efl inter mollem , & eum, de quo mox dicemus . Tertius color efl cum uox apartegrauiori primigradus adfecundum fcandit, fefquiundecima comparatione ,inde ad tertium effertur fefquidecima, & tandem quarto locofefquin oni.confifHt, diatejfaron perficiens . Qubs
  - alto vs. aio ^$0
  - f» . di VL
  - i
  - utro ejl, quinon uideai, quam temperato greffiu, quam moderata afcenfione figura huius gerieris aptetur, tnr
  - ratum
- p.177 - vue 196/393
- - 178 l l P t K
  - ratum,equale diatonicum nominatur. Quartus color hoc genus defignat,incipiens a fefquidecima quinta*, inde fefqnioffauam colorando, in fefqumona terminatur, is color efi co nfians, & firmus, mafculum habitum*
  - & uirilem format, & ideo fintonus nominatur. Quintus demum quia tonis abundat * diatonus nominatur, duobus tonis, & diefi tetrachordum fuum conficiens.& hoc robuflius, & firmius cateris habetur. HaElenus cuiusq; generis colores collegimus iuxta componentium intentione, & in omni colore tetrachordi forma dia-, teffaron concentum amplettitur, id eH quartam duobus tonis,& diefi consiante, & hoc illud esi, quod Vitru uius dixit. Ita in tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis, & hemitonio funtperaequata.
  - sed ipfacumfeparatimuniufcuiufquegenerisfinibu8con{iderantur,difsimilemhabent intcrual-lorum defignarioncm.
  - Summa tetrachordorum in fingulis generibus peraquatur. omnia enim tetrachorda euiufque generis dia- 1 ° teffaron concludunt, fed feorfum confide rata,id efifecundum euiufque generis proprios colores, & fines in-, teruallormn diffimilem habent defignationem, alijs enim interuallis chromaticum, altjs diatonicum, alijs harmonia ad diateffaron fcandit, & colores quoque diuerfi, diuerfitate interuallorum tetrachorda defignant. , Quare cum hoc ita fit concludit Vitrmius.
  - Igitvr interualla tonorum,& hemitoniorum, & tetrachordorum in uoccdiuifit natura,finiuitq; terminationes eorum menfuris, interuallorum quantitate, modisq; certis diftantibus conftituit qualitates; quibus etiam artifices, qui organa fabricant, cx natura conftitutis utendo comparant ad concentus conucnientes-eorum perfediones.
  - jlrs naturam obferuando concentus inuenit: natura enim interualla tonorum, & hemitoniorum & tetrachordorum dmiftt, finiuitq; terminationes eorum menfuris, non quia natura ipfa fciat diuidere , & finire, fed 1 a quia natura comparatum efi,ut non prius tonus, aut hemitonium,aut aliud interuallum rejpondeat, quam ad certum gradum peruenerit uox humana, a qua artifices accepere organorum Juorum temperamenta, dedit igitur natura uim toni, & hemtonij, & alterius interualli conftituendi, fed ars inuenit qua proportione fm-gulaconflent. 'Natura fecundum affettusfronte homines, uocesq; monet,fed ars ratione, &uiacollegit quantitatem, & qualitatem fonituum, & generum permixtionem,coloruwq;,& figurarum diuifionem,idearum inuentionem, formarum applicationem, ac primum de fonituum numero mufici differuere. Vnde Vitru. dicit,
  - Sonitvs» qui Graece phtongi dicuntur, in unoquoque genere funt decem, & odo, e quibus odo., funt in tribus generibus perpetui,& ftantes, reliqui decem cum communiter modulantur, funt uagantes. $<*
  - Certum efi conflitutionem, ordinationemq; muficam fonitibus conflare. Sonitus efi cafus,aut qualitas indi-uiduauocis, cuius quantitas, aut magnitudo certaefl,&prcefinita, <&principium modulationis, in quod tan quam elementum concentus omnis diffoluitur, ex fonitibus extremi alij funt, alij uero medij in ordinationibus, & fcalis; extremorum quidam grauiffimi funt, fub quibus nullus efi fontis; alij acutiffimi fupra quos non efi afcenfitsmperfeftis ordinationibus, medij & graues & acuti iuxta comparationes diuerfas effe folent; graues, fialtioribus, acuti fi grauioribus comparentur, quemadmodum inter natura elementa grauifiima efi terra, leuiffimus ignis, aqua & aer graues, & leues, nam aqua terra collata leuis,aeri comparata grauis dicitur, item & aer igni granis,aqualeuis effe uidetur. unde ex elementorum comparatione tetrachordi fonitus quatuor inuenti funt. aienti fonitus celerioribus, & crebrioribus; graues uero tardioribus ,& rarioribus motionibus fiunt, ut experientibus efi manifeflum. Qua enim magis intenditur chorda, celerius mouetur;qua 4° remifiior efi,tardius, fimiliter qua imagxs intenditur chordacrebriores i£$us, quam qua remittitur, habere dignofeitur. Quanquam uero unica motio uidetur,non efi tamen credendum fmgulari motu chordam moneri, fidpluribus; qua fmgularis,& unica motio ob crebritatem apparet, quemadmodum continuus igneus videtur orbis, quando magna celeritate uirga a capite accenfa circumuoluitur. Esi tamen quod fcias acutum, &graue translatione quadam de auditu afferri. nam primo in magnitudinibus inueniuntur. nam acutum in taftione dicitur id, quod celeriter agit, unde gladius acutus,quod cito pungit, & fecat. Hebes autem qui tarde agit, neque tam fecat, aut pungit quam premit, aut impellit, ut pifiillum: Nam fi quid ad pungendum aptu facere nolumus, id acuimus: quod, uero ad impellendum, obtufumfiscimus. Ita ergo in fonitibus, acutos eos dicimus,qui celeriter adfenfuni pertinent, nec cito depnunt, ut fides magis intenta, quales funt netarum fides, qua ijs,qua minus intenta funt, cuiufmodi funt hypata,acutiores fonitus edunt. Nete enim plus reliquis in $6 pulfu, celeriter feriens aerem propter intentionem, acutifiimum edit fonum. Sed nos ad rem . Quindecim fonitus, bos uoces nofiri appellant,Gracipthongos:quemadmodum cum dicimus, quatuoruoces,aut quinque, aut fexfapius capiendas, accipere,& dare uocem, intonare uoccm, & huiufmodi. Quindecim ergo fonitus inperfeffa ordinatione, & fcala inueniuntur, nanquamplures quoque fint, quemadmodum in conflituenda manu dignofcimus, in qua uiginti, & amplius uoces collocantur , & Vitr. ipfe decem, & otio fonitusfheit, fed qua ratione id fiat, poHea dicam. Coeperunt antiqui minori uocum, nel fonituum numero organa componere, inde addendo , & progrediendo ad quindecim peruenere. primum ergo tetrachordumfecere, id efi organum quatuor chordis conHans; primam chordam, qua imum locum, &grauem fonum reddit, a rei natura hypaten, idesiprimam uocauere; proximam huieparhypaten, hoc efirprimaproximam nominarunt ; ps-ftremam neten, idefi ultimam, & tertiam paraneten, idefipemltimam appeUarimu Euequdm commode a 60 ' natura
- p.178 - vue 197/393
- - V V V 5*.
  - natura terum appellationes fumpfeYe. Quatuor igitur tetrachordi uoees,.& fonitus,uel chorda ipfa his 'mea bulis exprimantur. Trima, ad primam, penultima, ultima. Verum quia antiqui unico tetrachordo, & figulari eius concentu non fuere contenti, fed plures fonitus addidere, ideo ob diuerfam eorum-, & mutuam comparationem plura fonituum, & uocum nomina fabricarunt , donec tandem poft duo. , & tria tetrachorda fmulconiunffa, ad quartum peruenerint, cuius extremum omnes concentus mirabili proportione contineret, & itaperfe fiam & abfolutamfonituum ordinationem perftcere.Grauiorem igitur,&imumfoniturhproflam-banomenon dixere,quafi affumptnm,addkumq; poftea,quoniam nullam curri alijs tetrachordis communionem habet, fed extra afeitus medio rejpondeat . bacuox a noftrisponitur, ubi in manu collocatur, a re,fedquoto niam,& ipfi aliam quoque ad partem grauem infra ipfam pofuere, ideo, gamma ut, ipfam uocauere,gr#ca littera notantes, mfignificarent, eant uocem ab ipfisquoque ajfumptam, &ln manu collocatam , ideoqj ea lit-ter a in cateris uocibus non amplius ufi funt . uocari autem pojfet uoxilla epiprofiambanomenos, uel hypd-pYoflanuanomenos. Secundus fonus hypate dicitur, ideo confiderandum efl, quod fi feparatim fingula tetrachorda ordinamus, & nullam rationem ad perfeffam ordinationem habemus,prima, ad primam, penultima, & ultima chorda fuas retinent nominationes hoc esi hypate, parhypate, par anete, & nete. Sed cum plura tetrachorda componuntur, prima quidem eorum chorda hypate dicitur ,fed & additamento, ut hypate, hypaton, hoc efl prima primarum dicatur. eft enim prima ratione tetrachordi ,fed eftprima primarum, ratione earum , qu£ primafunt in alijs tetrachordis ,& ita alia uocatur parhypate hypaton, id eftadprimam primarum, ut a fecundis aliorum tetrachordorum difiinguatur. Tertia chorda, quia non amplius ultima proxima eji, alia enim funt addita ad alia tetrachorda coftituenda, ideo byperparbypate a loco nominatur,hoc eft a ° fupra eam, qua efi ad primam, altior enim, & acutior eftparhypate. Vocatur &lycanos, id efl index,quoniam quemadmodum index inter digitos magis difiat a crafiiori digito qui pollex eft, & interdumminus qiiam a cateris: ita quarta chorda , qua tertia eft in tetrachordorum ordinatione pofitaproflambanomenos pro prima, cum interdum maioribus, interdum minoribus distet inleruallis fecundum modulationum,diferimina (ut videbimus) a fimilitudine indicis digiti, ly canos nominatur, hac in feparatis tetrachordis parhypate nominaretur, fed m ordinatione, a loco , quem tenet, fic nominatur. Quinta hypate mefon dicitur. hypate quidem, quoniam prima eft fecundi tetrachordi, dicitur mefon, id eft mediorum3 quoniam fecundum tetrachordum, medium uocatur, quoniam ititer duo tetrachorda ponitur* quorum unum dicitur hypatotk, id eft primorum , quod agrauiori parte ponitur , & illud eft, quod haffenus abfoluimus. alterum eft ccnmnfiarum, quemad— modumdicam, quod ad acutiorem partem Jfieffat .ideo hac chorda non'dicitur nete ,idefl ultima, licet fit 3 ° ultima primi tetrachordi,nec dicitur hypate,i. prima,licet fit prima fecundi tetrachordi,fed dicitur hypate me*-fon, id eft prima mediarum: rieceffe igitur erat additione aliarum chordarum', .& nouarum comparatione fubimffione , uocabula immutari primarum, ita ut ipfa peni loquente natura, & ab imperitis eadem nomina imponi facile fuifiet, nam quid facilius, quam ab ordine, & fitu res nominare ? ut qua primum locum, prim^; quaproftremum, ultima ; qua medium tenent, media nominentur f* Quoniam igitur colligantur tetrachorda, & diuerfa funt fonituum, & chordarum ifeu uocum comparationes, ideo alia nomina fihgularibus, &per fe pofitis; alia colligatis, coniunffisq; tribuuntur. Cum nero fint duo offochorda, qua abfolutamfimpboniam continent,unum agrauiori,alterum ab acutori parte,&cum offochordu duobus conflet tetrachordis, quoniam hypatis nomen grauioribus, netis uero acutioribus cafibus datur, ideo utrifque prioribus tetrachordis ex parte grauiori dantur uocabula, fumpta ab hypate, unde primum tetrachordum parte ima,dicitur tetrachor-4° dum hypaton, id eft primarum, & fecundum dicitur tetrachordum, mediarum, & eius prima chorda dicitUr hypate mefon, idefl prima mediarum .* hisfi confideratiombus facile fit quod fupereftr'." Ideo fexta chorda parhypatemefon dicitur, idefl ad primam mediarum, qua fecunda eft fecundi tetrachordi. Septima dicitur byperparbypate, idefl fupra ad primam . Otiaua mefon* id eft media nominator, quoniam nere media efl tetrachordorum. Sed fi ulterius non progrederemur, & fonitus offochordo comple flerentur, ipfa non media* fed nete, ideftultima diceretur. Sed quoniam eft finis offochordigramoris, & initium acutioris, cuius ipfa eft grauior cateris, utraque conneffens, ideo media dicitur, tanquam commune duobus offochordis medium , & uinculum, & tanqmrh ea, quaaque ab extremis diftet. Tipna a fitu dicitUr pairamefe, idefl ad mediamftooc eft proximam media, hae efi fecunda tertij tetrachordi. Decima dicitur tritedic^eugmenon , idefl tertia dif-iunffarum , quoniam in ueterum eptachordis tertia-erat in ordine ad ultimam * & uocabatur pdramefe, idefl 5° admediam in tertio tetrachordo, & in fecundo offochordo. Sed quoniam hac chorda ratione offocbdrdi ab acutiori parte coniungitur, & Yatione offocbdrdi grauioris difiungituf, ideft colligatur proportione aliqua cum illo, & non cum ifto , ideo diezeugmenon uocatur, ideft difiunffarum, & feparatarum quemadmodum clarius infra patebit. Vndecima dicitur paranete diezeugmenon, idefl penultima difiunffarum. Duodecima dicitur riete diezeugmenon, ideft ultima difiunffarum, quoniam quarta eft, & ultima tertij tetrachordi . prima quarti tetrachordi hyperboleon, ideft excellentium, & acUtifiimarum, quomam-ad dvutccs uoces pertinet. Tertiadecima dicitur trite hyperboleonideft terti a excellentium, quoniam tertia eft ab extremis m Ucutioripdrte. Quartadecimadicitur paranete hyperboleon, ideft penultima excellentium a'fitu, & pofi-fiqnefic nominata. Quintadecpna netehyperbolepnjdicitur, ideflexcellentium poflrtma, ultra quam uoces* fonitusq;perfcffa confonantmkon progrediuntur . hanc ordinationem noffri, ut disci, fialam nominant,in 46 quauoces per gradus coniponunt,fyllabis, literisqj utentes., dicentesgamma ut. re, b mi,&reliqua^qtfdi-
  - : ' v ' : ' ';••• ; ’ •••. ' . tuor
- p.179 - vue 198/393
- - i8o L l B % ^
  - tuor partibus eorum fcalam diuidunt, grauioribus fonitibus primam dantes, baffum meant; fecundam, teno^-rem:tertiam, altum,quartam,fopranum,&ita diuerfarefpicientes idem proferunt, quod antiqui, fed diuerfis nominibus, per baffum itaque tetrachordum hypaton intelligunt. per tenorem tetrachordum mediarum, per altum tetrachordum diftunElarum, per fopranum tetrachordum excellentium intelligunt. Verum non tam aperte exprimunt antiquorum mentem, tribus enim conflitutionibus fcalam temperant, & fingulispluresgra dus attribuunt, & initia earum conSlitutionum claues appellant, quia tanquam danes aperiunt certas & ter minatas modulationes,unde & notulas quibus utuntur claues etiam nominarunt. Defignant claues his literis a, b, c, d, e, f, g, Ex clauibus alias graues, alias medias, alias acutasfaciunt,graues intelligunt, qua graui,et remijfa uoce canutwr,&baffi claues nominatur,et modulatio,qua fit per eas, bajfus uocatur,Otto funt i q bis elementis dcfignat£,T, M, B, C, D, E, F, G> Media ita appellantur,quoniam uocem quarmt inter grauem, & acutam,quas in tenor e,& alto audiri folemus,&feptem funt hoc modo minoribus elementis notata a, b, c, d, e, /, g, Mcuta funt, qua elatiori, & acutiori uoce exprimuntur,et funt quinque minoribus, fed duplicibus notulis formata, aa, bb, cc, dd, ee. Hac uolui dixij]e,ut cognofceretur diuerfa ratione no mina rebus imponi; Jtntiquosq; ad 15. perfeClam fymphoniam,quam diapafon uocant,peruenire iudicarunt; lyofiriad 22. gradusfcandentes organorum rationem habuere. Vitr. decem &0U0fonituspofuit ratione tetrachordorum compofitioms, de quibuspoftea difturuseft.
  - Sonitvs, quiGrarciphthongi dicuntur,in uno quoque genere funt decem,& odo,e quibus odo funt in tribus generibus perpetui,&flantes, reliqui decem cum communiter modulantur, funt ua-gantes. Stantes autem funt.qui inter mobiles interpofiti tetrachordi continent coniundionem, & e generum diferiminibus fuis finibus funt permanentes. Appellanturaucem fic . proslambanomenos, 2,0 hypate hypaton, hypate mefon, mefe, nete fynemmenon, paramefe, nete diezeugmenon, nete hyper-boleon. Mobiles autem funt qui in tetrachordo inter immotos difpofiti, in generibus, & locis loca mutant. Vocabulaautem habent haec, Parhypate hypaton, lycanos hypaton, parhypare mefon, lyca-nos mefon, trite finemmenon, paranete fynemmenon,trite diezeugmenon, paranete diezeugmenon, triti hyperboleon,paranete hyperboleon.
  - Sequens diagramma oHendit, qua hattenus a Vitruuio, & a nobis di&a funt.
  - 3°
  - Stans' Tonus. Tonus. Tonus. Troslambanomenos vi. re
  - Stans.
  - Diefis. Hemitonium. Hemitoniu lyc. Hyate Hypaton. b.mi.
  - Vagans.
  - JDiefts. Hemitonium. Tonus. TarypateHypaton. c.fa.ut.
  - Vagans.
  - Ditonus. Trihemitonium. Tonus. Lychanosuel ditonohypaton.D.fol.re.
  - Stans.
  - Diefis. Hemitonium. Hemitonium. Hypate mefon. E.la.mi.
  - Vagans.
  - Diefis. Hemitonium. Tonus. Terhypate mefon. F.fh.ut.
  - Vagans.
  - Ditonus. Trihemitonium. Tonus. Lychanosuel diatonos mefon, G.fol.reut.
  - Stans.
  - Diefis. Hemitonium. Hemitonium. Mefe. a.la. mi.re.
  - Vagans.
  - Diefis. Hemitonium. Tonus. Trite fymmenon. b.fh.b.mi.
  - Vagans.
  - Ditonus. Trihemitonium. Tonus. Taranetefymmenon. c.fol.fh.
  - Stans.
  - Tonus. Tonus. Tonus. Tjete fymmenon. d.la fol.
  - Stans.
  - Diefis. Hemitonium. Hemitonium. Taramefe B.fk.b.mi.
  - Vagans. C.fol.fh.ut.
  - Diefis. Hemitonium. Tonus. Trite diezeugmenon.
  - Vagans. D.la.fol.re.
  - Ditonus. Trihemitonium.' Tonus. Taranete die^eug.
  - Stans.
  - Diefis. Hemitonium. Hemitonium. Tfetc die^eug. F.la.rm.
  - Vagans.
  - Diefis. Hemitonium9 Tonus. Trite hyperboleon. F.fh.ut.
  - Vagans. Trihemitonium. Gfol.re.ut.
  - Ditonus. Tonus. Taranete hyperb.
  - Stans. ^- e hyperboleon. M.la mi.re.
  - 40
  - 59
  - 6<k
- p.180 - vue 199/393
- - r:x t v~ s. a r
  - In omni genere horum fonitmm ordinatio jieri poteH, ex ijs afy Habiles, mobiles funt. Stabiles di-
  - eunt ur,qui inter quindecim cuiusq; ordinationis,generis,& coloris in fuo gradu permanent, tanquam confo-nantiarum termini. eadem enim in omni genere confortantia funt,ijdemq; tetrachordorum termini. Ideo oportebat Fitr.primo de fonitibus dijjerere,dcq; interuallisgeneribus, & de confonantijs.,qmm hac ita confundere . Mutabiles fonitus funt, qui fecundum diuerfa genera, & dmerfos colores in fuis interuallis mutantur,ea uel maiora, uel minora efficiendo, quatenus genera, aut colores mutantur. Ec$e tibi tam in tetrachordo chromatis, quam m alijs extrema Habilia funt, quoniam confonant, fed uoces & fonitus medij mutantur fecundum genera; quoniam hamoniaa diefi ad diefim, chroma a diefi ad apo tomen, diatonus a tono ad to-J0 numjcandit. Ideo Fitr.dicit.
  - Ei qui mouentur recipiunt alias uirtutcs* interualla enim,& diftantias habent crefcentes . Ojlen-ditq; exemplis quomodo crejcunt.
  - Itaqve parhypate, qua? in harmonia diftat ab hypate diefi,in chromate mutata habet hemitoniu, in diatono uero tonum: qui lycanos in harmonia dicitur, ab hypate diftat hemitonium, in chrotna traslatus, progreditur duo hemitonia, in diatono diftat tria hemitonia. Item decem fonitus propter translationes in generibus, efficiunt triplicem modulationum uarietatem.
  - Triplicem uarietatern intelligit fecundum triplex genus, ob fonituum tranflationes & mutationes. quod, autem dittum ejl ex fuperiori deferiptione rnanifeflum ejl. 7slunc de numero tetrachordorum agendum.
  - Tetrachorda autem funt quinque, primum grauifsimum, quod Grazce dicitur hypaton. Secundum medianum, quod appellatur mefon, Tertium coniun&um, quod fynemenon dicitur. Quarr 2,0 tum difiunclum, quod diezeugmenon nominatur. Quintum, quod eft acutifsimum Grxce hyper-boleon dicitur.
  - Tetrachordum difiunfiarum. Taramefe.
  - Trite diezeugmenon.
  - Taranete diezeugmenon. T^ete diezeugmenon. Tetrachordum byperboleon. Tjete diezeugmenon. Trite byperboleon.
  - Tar anete byperboleon. Tjete byperboleon.
  - Tetrachordum primarum* quod adgrauiorem partem pertiner, eH infra pofitum.
  - Hypate hypaton.
  - Tarypate mefon. ?
  - Lycanos hypaton. C Hypatemefon. J Tetr achordum medianum eft*
  - Hypate mefon.
  - 3° Tarhypate mefon. ?
  - Lycanos mefon. C Mefe.
  - Tetrachordum commotarum.
  - Trite fynemmenon. 7
  - Tar anetefynemmenon. r
  - . I^ete fynemmenon.
  - ConiunBio eH quando communis fonitus inuenitur duobus tetrachordis continuis, & jimilibus in figura Difiunftio ejl cum duobus tetrachordis continuis, & fimilibus injigura tonus ejl medius. Tsjon negauerim autem, quin reperiripojjjnt communes quadam ordinationes, qua interdum fecundum difimCiionem, inter-4° dum fecundum coniun&ionem fiant. Omnes coniunffiones in immutabili ordinatione dua funt, gratiis, & acuta . Grauis eH tetrachordi primarum, & medianarum. Mcuta ejl difiunttarum, & byperboleon. In granis hypate mefon communis ejl coniunttionis fonitus. Vt patet hoc exemplo.
  - Hypate hypaton. Tarhypate hypaton. Lychanos hypaton. Hypatemefon. Tarhypate mefon. Lycanos mefon. Mefe.
  - Coniunfho.
  - ^ Tetrachordum.
  - Seddifiunffio una ejl,qua fit atono interiefto inter Mefen,&Taramefen, hoc modo.
  - Hypatemefon.
  - Tarhypate mefon. >
  - Lychanos mefon. J Mefe. \Difiunttio.
  - Taramefe.
  - 5* Trite diezeugmenon. ?
  - Taranete diezeugmenon.
  - T^ete diezeugmenon.
  - Sed in acuta nete eH difiunEtarum, qua tunc nomen mutat, & hac de caufaprater quindecim, tres alij fo-mtus habentur, qui funt trite, paranete, & nete diezeugmenon. Sed nos ad confonantias.
  - Concentvs quos natura hominis modulari poteftjGrajceq; fymphonix dicuntur, funt fex. Dia teflaron, diapente,diapafon, diapafon cum diatelfaron, diapafon cum diapente, difdiapafon.
  - Concentus feu confonantia ejlgrauium,& acutorum fonituum temperata permixtio , qua ad aures cum iu j cunditate pertinet, ex comparatione, uel multiplici, uel fupraparticularis proueniens. Concentus modis duobus inteUigipotefl,nel ratione eorum fonituum,qui oblettant quidem,fed non in perfeBam uenimt confonantia rationemfde quibus dixi> & a Gracis emmdi norpinantur, quoniam contrarij ecmeli dicuntur,idefl-extra can-
  - m
- p.181 - vue 200/393
- - 182, L I B E ^
  - tus fuauitatm:uel ratione maioris,et abfoluta confonantia,qua est er as continet. Vera igitur cofonantia,aut fmplices funt,aut copofita. Simplices funt tres,diatejfaron proportione fefquitertia conflans,diapente qua fef-(juialtem coparatione efficitur, diapafon dupla ratione conjeXa.Copofitafunt diapafon diapente,diapafon dia tefjdror.,dfdiapafon. Nunc fingula declarabuntur. Diatejfaron concentus a noflris quarta dicitur.Consi at to nisduob.et hemitonio minori,fefquitertia fcilicet proportione conflans.Diapente dicitur quinta,quonia quem-admodu diateJJaron,idejl quarta, fcandit a linea ad fecundum jfiatium, uel a (patio ad fecunda linea, quatuor no cis gradus amplexeris.Ita diapente fcandit a qualibet linea ad tertia,& a quolibet fpatio ad tertium per quinque uocisgradus,poniturq; in proportione fefquialtera . Ideo quemadmodum in monachordo diatejfaron ponitur in quatuor partibus diuifo nemo, ita diapente ponitur tripartito, atque utinfumma dicam, quicquid fo- lo num emittere potefl, flue neruus,fiue calamus, frne aliud ex qua uis materia conflans corpus , cum uelimus concentum ab eo reddi, neceffc efi uel magnitudines, uelffiatia proportione illa diflinguere, quam concentus requirit. Ita fis regulis organorum artifices utentes, non temere, nec cafu, ut pleriqne faciunt ,fed linearum & corporum proportiones inuenientes quamprimum rem ipfdrn confequuntur, nec experimdo tentant, qua certitudine pracognofcunt. Sed nos ad rem. Quemadmodum diatejfaron non progreditur ufque ad tres tonos,
  - & ditonum hemitonio minori excellit,& efi ampliusfefquitono per interuallum toni,fexq; diefes, & duo com mata compleXitur, ita diapente trium tonorum fpatio, & di efi una conflat, a qua fi tonus auferatur, diateffa-ron relinquitur, & quarta dempta relinquitur tonus. hisflantibus, efi, quod etiam cogho flamus diapente minorem efle 0X0 dieftbus, & conflare ditono, & fefquitono,& dferimen inter diateffarm, & diapente tonus efi,unde fi diatejfaron tonus addatur, fit diapente, pradiXa ha confonantia fupraparticularibus maioribus proportionibus conflant, quoniam nulla proportio fupraparticularis maior efi fefquialtera, uel fef- 20 quitertia, quod ex earum denominationibus haberi potefl, quemadmodum in tertio libro diXum efi. Traterea neque dua diatejfaron , neque duce diapente confonantiam efficere pojfuiit, quoniam neque in multiplici,neque in fupraparticular i proportione reperiuntur, in quibus diximus concentus poni, fed proportione funt fuprapartienti, ex qua nullus concentus fieri potefl, cuius ratio eJl.'Quodfymphonia, concen-tusq; in fis uocum, & fonituum comparationibus reperiuntur, in quibus manifefla,& clara efi earum communis menfura, quemadmodum inmultipliciproportione est dupla, cuius illa pars efi menfura, qua inter duos terminos pro differentia collocatur, quemadmodum inter duo,& quatuor, binarius efi utriusq; menfura. Inter nouem &oXo unitas, & in fupraparticularibus etiam ut in fefquialtera inter quatuor, &fex binarius cadit, tanquam menfura cognita utriusq; termni, ita etiam interfex , 0X0, qua fefquitertia proportione
  - comparantur, binarius quoque communis menfura efi utriufque numeri,quod in fuprapartientibus non efi repe 3 ° rire, quemadmodum inter tria,& quinque binarius non efi menfura, neque ternarius, quoniam binarius non aquat, ternarius excellit quinarium, fimilis ratio efi in reliquis fuprapartientibus. Diapafon a noflris oXaua dicitur, ea ponitur in dupla comparatione, ita integer neruus ad dimidium comparatus diapafon reddit. Ea autem in fcala ordinatur ab una linea ad quartum fpatium, uel ab uno fpatio ad quartam lineam. Dicitur diapafon, quod per omnes concentus eat, ampleXitur enim diatejfaron, & diapente, & efi terminus omnium fmplicium concentuum, continetur autem interuallo maiori, quam quinque, & minori quam tonis. Oritur a fefquialtera, & fefquitertia proportione, quemadmodum tertio libro diximus, conflat igitur quinque tonis, & duobus hemitotifis minoribus, caditq; a fex integris tonis commate uno. Efi autem comma illud amplius quo apotome dieftm excellit. Quod fi a diapafon diatejfaron auferatur,relinquitur diapente, & fi diapente tollas diatejfaron reliqua erit, & ablato tono,&diapente reflat fefquitonus. Animaduertendum uero efi nui- 4° lam i ftmplicibus confonantfis poffe jeque partiri certo,& integro numero, hoc primum in concentu diatejfaron, & diapente manifeflum efi, quoniam utraque in comparatione fuperparticulari ponitur. Simile indicium diapafon habetur, nam cum eius minimi termini fit unit as,& binarium, cumq; binarius non fit i numeris quadratis, continuo fequitur diapafon, quod comparatione conflat unius ad duo non poffe Aque partiri,nec etiam in plures partes, quoniam in arithmeticis probatum efi, quod inter duos quadratos numeros proportione re-fpondens medium cadit, & alias diXum efi, ignotas, eJr irregulares eas rationes haberi, qua certo, & determinato numero defignari non poffunt. Cum igitur ex arithmeticis habeatur ex multiplicatione non quadrati numen in quadratum, non effici quadratum, & ubi hoc non datur, ibi non reperiri medium inter eos duos numeros proportione rcfpondens: Sequitur nullam comparationem mediam inter multiplices reperiri. cum medietas arithmetica nil aliud fit, quam uinculum extremorum ex ea comparatione, quam utrunque habet ad 5° medium. Diatejfaron diapente efi compofita covfonantia, una inquam non du£, uocaturq; a noflris undecima.
  - Alij eam non admittunt,licet, fuauiffime ad aures perueniat, quoniam fuprapartienti comparatione conflat.
  - Efio a i, & b 2. minimi diapafon numeri, fit c 4. d 3. minimi diatejfaron. Luco c. in b 4» in 2, redduntur 8, er fic e 8, duco a. in d. i, unum in tria, redduntur, 3, qua fmt f, certum efi e, ad f, idefl 0X0 ad tria continere duplam, fefquitertiam, quoniam fi proportio una addit ad aliam tantii,
  - quantum tertia efi fupra quartam, fit ut qu£ erit compofita ex prima, & quarta aqualis fit ijs, qua ex alijs . componentur. Efio igitur ut quantum proportio inter 1. & 1. addit fupra 3» & 4. tantum addat proportio inter 2. & 4. proportioni, qua efi inter 8, & fex. Dicoproportionem compofita ex 1. ad i, & ex fex, ad 0X0 fore aqualem ex alijs compofita 9 fcilicet 3. 4; 2. & 4» ut in Arithmeticis
  - probatur. Dico igitur e 8, non effis multiplicem f neque fupraparticularem effit eorumsompairatione. (9
  - non
- p.182 - vue 201/393
- - V i T ? S. i8j
  - m esi igitur,quod, inter concentus, muneretur diapafon cum diateffaron. Sed diapafon, ad diapente cmfonan-tia efl,& a noflris duodecima nominatur,&tripla proportione conslau Oritur enim ex dupla, & fexquialte ra.fupra buiufmodi concentum ejl diapafon diapente cum tono, fcd concentus non efl,licet fuauiter aures per-tingat. Efl tandem difdiapafon confonantia, qua quintadecima nominatur, quadrupla comparatione conflans ex duabus duplicibus orta, in qua tandem antiqui confliter e, & poflremumperfe£ia ordinationisgradumpo-fuere. hanc igitur nos in tnonochordo cum cateris ita collocamus. Eflo neruus a b. in quatuor aqu r<r partes diflributus, cuius quarta pars c. notetur, a termino, & nota c, uerfus b, tantum progredere, ut tertiam neruipartem inuenias, quam d, litera notabis, a d, vero uerfus b, dimidium nerui quirito, quo inuento io nota e, inde ad duas tertias totius nerui uerfus b, fignato f, indeq; demum ad tres quartas progredien~ dofignato g, tunc dico te iammonochordum (iiflribuiffefecundum pradiHos omnes concentus, nam a b, & c b, reddent diateffaron. a b, & d b, diapente, a b, & c b, diapafon. a b, & f b, diapafon cum diapente, & a b, & g c, difdiapafon. quemadmodum figura oflendit,in qua omiffis literis,[numeros appofuimus. 24, totus neruus, 18, 16. 12, 8. 6. per. c. 6 per d 8, per c 11, pro f 16, pro g 18, & extremo loco a, & b. jtppofita efl etiam deferiptio concentuum fecundum notulas a no-*, ftris ufurpatas, qua, omnia Vitruuij mente ex jtrifioxeni fententia declarantur, nam concentus a numero no -mina acceperunt, ut dicit Fitr.
  - iDEoq; & a numero nomina receperunt, quse cum uoxconftiterit in una fonorum finitione,ab eaq; fefle&ens mutauerit, & peruenerit in quartana terminationem, appellatur diateflaron; in quinta, diapente; in oftauam,diapafon; in ofUuam & dimidiam,diapafon, & diateflaron; in nonam,& dimi-diam, diapafon, & diapente, in quintamdecimam, difdiapafon. Hqn enim inter duo interualla curq chordarum fonitus, aut uqcis cantus factus fuerit, nec in tertia, aut fexta, aut feptima poflunt confo-nantias fieri, fed ( utfupra feriptumefl:) diateflaron, & diapente,ex ordine ad difdiapafon conuenien-tes ex natura uocis congruentis habent finitione?, ei concentus procreantur ex coniun&ione foni-tuum qui Graece phtongi dicuntur.
  - Hac iam nota funt ex pradiftis ex fequenti figuratione*
  - 2:15:
  - ; o &*$.— -—^------------—*— ---------~
  - fi Diateflaron quarta Jejquitertix
  - =3
  - -2-2-
  - 3or~ :r:
  - Diapente quinta fefquialtera.
  - jO&:
  - $
  - . . h A A $ 5 ! »
  - ^ U V V >— . 1 “
  - H A . A f " " - — " Q ... ^ .. ..
  - n Semiditonus cum diapente Septima minor* ““ Diapafon offaua
  - 40
  - : difdiapafon*
  - diapafon con diapente
  - fliapafon
  - diapente
  - diateffaron
  - x 8, ~ 16 12 8 £
  - De ‘Theatris uafi. Cap. V.
  - Ta ex his indagationibus mathematicis rationibus fiunt vafa asrca pro ratione magnttiH dinis theatri,^aq; ita fabricentur, ut cum tanguntur, fonitnm facere pofsint inter le, diateflaron, diapente, ex ordine ad difdiapafon,
  - ToHquam innotuit nobis qua proportione finguli concentus efficiantur, nolentes eauafa. area ordinare ,qua folebant antiqui in theatris diffonere, ut uox recitantium clara , iucmdaq; perciperetur; Vitruuiusprimum declarat quomodo aptentur,, & qua ratione temperentur, & quos effetius efficiant. Quod igitur ad temperamentum attinet, inquit, ita effe facienda , ut cum tanguntur uel a uoce, uel ab: aliquo iftu inter fe concinant diateffaron, diapente, ea tamen conditione, ut diateffaron, & diapente ad ,difdiapafon
  - 2 ordinentur
- p.183 - vue 202/393
- - i84 t^i i t K
  - crdinentur ifednon docet, quomodo ea uafa inter fe 'magnitudine, & capacitate comparari debeant, ut hn-iufmodi concentus efficiant. propterea maxime anmaduertendu,ut fciamus qua ratione uaforucorpora inter fe re frondeant, ita ut unum ad aliud uel diateffaron, vel diapente, uel alium concentum reddat, mtn ea proportio, qua cadit inter fratium, & Jpatium, inter corpus, & corpus, ea inqua (ut dixi) inter fonos necejiario cadit, cum ea corporafonum mittere apta funt. Vniuerfa hac ratio ab inuentione media linea inter duas datas proportione refrondentis, pendet.qua res quomodo fiat, nos libro nono aperte demonftrabimus , tum ratione, tum etiam inftrumentis. Si ergo uafia iUa concinere debent, neceffe efl eorum magnitudines, & fra-tia, uacuaq; ijsproportionibus conflare, quibus concentus, quos reddere debent, conflare dignofe.itur. pofl-quam uero corpora illa magnitudinibus, &fratijs. quibus opus erit comparata, & temperata fuerint, aptandafunt loco conuenienti. Ideo Vitr. de praparanda fede loquitur, dicens. ; - 10
  - Poftea inter fedes theatri, conftitutis cellis, ratione mufica ibi collocentur, ita uti nullum parietem tangant, circaq; habeant locum uacuum, & a fummo capite fpatium, ponanturq; inuerfa, & habeant in parte, quas fpectat adfcenam, fuppofitos cuneos, ne minus altos femipede ,cOntraq; eas cellas relinquantur apertura: inferiorum graduum cubilibus longse pedes duos,alta: femipedem.
  - Loca quibus vafa collocanda funt, celladicuntur a Vitr. nihil ea uafa contingere debent, quoniam fonum minime redderent, immo furda efficerentur. Sint in uacuo loco, ut melius refonent, habeant a fummo capite jpatium, ut facile ad ea uoxperuenidt, ponaturq; inuerfa, ut melius fubintret uox. habeat fuppofitos cuneos ferreos, utfuflineant uafa, ne fint minus alta femipede, utJpatium aptum fub uafis detur, nec aliud circum-tangant. Contraq; eas cellas, in quibus fcilicet uafa funt collocanda, relinquantur apertura, dhoquinnon txiret uox: & ita aptatur locus. Sed ubi efie debeant declaratur. io
  - Designationes autem earum quibus in locis conftituantur, fic explicentur. Si non erit ampla magnitudine theatrum, media altitudinis tranfuerfa regio defignetur, & in ea tredecim cellae, duodecim asqualibus interuallis diftantes confornicentur , uti ea echea, qua: fupra feripta funt ad neten hy*-perboleonfonantia, in cellis, qua: funt in cornibus extremis utraque parte prima colJocentur,fecun-da ab extremis diateffaron ad neten diezeugmenon, tertia diateffaron ad neten paramefon, quarta ad neten fynemmenon, quinta diateffaron ad mefen, fexta diateffaron ad hypaten mefon,in medio unum diateffaron ad hypaten hypaton. Ita hac ratiocinatione uox ab fcena, uti a centro profufa fe circumagens , taftuq; feriens fingulorum uaforum caua excitauerit au&am claritatem , & concentu conue-nientemfibi confonantiam.
  - Si circa Theatrum media altitudinis pars in duodecim aquales diflantias tredecim cellis diuidatur, cer- 30 tum ejl duas in extremis cornibus futuras, unam in medio, quinque utrinque a medio ad extrema. In extremis autem,quas Vitr. primas uocat,vafa fint acutiorem fonitum reddentia, neten hyperboleon fonantia, ideft efio hac uafa tali magnitudine-comparata ititer fe, ut cum al ijsfmantia acuta fint. ipfa uero, qua in extremis collocantur unifona funt inter fe, ideo eiufdem magnitudinis, & minora reliquis. Secunda ab extremis diateffaron adnetem diezeugmenon. Extremis uafis duo alia uicina funt, qua & ipfa inter fe unifona erunt, eiufdemq; magnitudinis ,fed maior a extremis tertia parte; eum enim fonitum reddere debent, quem ficit nete diezeugmenon cum nete hyperboleon, ideft diateffaron .& hi extremi termini funt ultimi tetrachordi . Sed tertia uafa utrinque fonent diateffaron adneten paramefon. Ecce quod Vitr. a tetrachordo in tetrachordum tranfit, extremos tantum capiens terminos,ideft cos,qui concentum reddunt, & medios omittit. Quarta ad neten fynemmenon; & ipfa unius magnitudinis fiunt inter fe ,fed maiora tertijs. Quinta diatef- 40 faron ad mefon, & tertium tetrachordum claudunt, maioraq; funt reliquis iam ditiis, fedparia inter fe.Sexta diateffaron ad hipaten mefon, & ita fiiis terminis quartum clauditur tetrachordum ,& apte fuis locis di-Jpofita funt echea, ideft echo, <& uocem reddentia uafa, & fonora. Vox autem ea uafa feriebat, ut dicit Vitr. ab fcena uti a centro profufa fe circumagens, tatiuq;feriens fingulorum uaforum caua. Vnde Tlinius libro iz. cap. 51. Mira praterea funt de uoce digna ditiu in theatrorum orcheflris,fcobe aut arena fuperietia uox deuoratur, g*r in rudi parietum circumietiu, dolijs etiam inanibus currit, eodem concauo, uel retio parietum jpatio, quamuis leui fono ditia uerba ad altemm caput perferens ,fi nulla inaqualitas impediat . Jlt-que is ordo in media regione altitudinis circa theatrum feruabaturin ijs theatris, qua non erant ampla magnitudine . nam in amplioribus theatris aliud obferuandum ejl, ut dicit Vitr. hoc modo.
  - Sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo diuidatur.,in partes quatuor,uti tres fo efficiantur regiones cellarum tranfuerfc defignata:, una harmonii, altera chrofrtatos, tertia diatoni.
  - Et ab imo qua: erit prima, ea ex harmonia collocetur ita, uti in minore theatro fuprafcriptumeft.
  - In mediana autem parte prima,in extremis cornibus ad chromaticen hyperboleon habentia fonitum ponantur: in fecundis ab his diateffaron ad chromaticen diczeugmenon4: in tertifr diateffaron ad chromaticen fynemmenon: in quartis diateffaron ad chromaticen lynemmenon; quintis diateffaron Ad chromaticen hypaton : fextis ad paramefert, quod & ad chromaticen hyperboleon diapente, & ad chromaticen mefon, diateffaron habeant Confonantia: communitatetn. Iri medio nihil dt collocandum , ideo quod fonitumh nulla alia qualitas iri chromatico genere fympKoriia: confonantiam po-teft habere.
- p.184 - vue 203/393
- - r *• >*1
  - ticen hyperboleon habentia fonitim ponantur | non accipit neten kiperboleon ,fed unam ex illis hyperboleis, ideft triten hyperboleon tfr ita inferius in diatonico genere fumit paraneten hyperboleon, pro primis in cornibus extremis. nam fi in omnibus generibus neten hyperboleon fumeret nullum e flet inter ea genera difcrimen, quia omnes termini tetrachordorumijdemeflent.funtenun illi fonitus flabiles , quia funtfympboniarum ter-mini. Tgunc ad tertium ordinem.
  - proslamua nomenos Lycanos
  - mefon
  - paranete fynnemeno
  - paranete di e%eugmem
  - paranete hyperboieo
  - paramefi .5? parhypate ^ hypateon. +1 parhypate q mefon
  - Trite fynne .s" menon ^
  - : $
  - Trite diege .g ugmenon ^
  - Trite hyperboleon ‘
  - Hypate Q
  - mefon.
  - Mefe <§
  - nete fynne-menon «
  - paramefe **«
  - •S
  - nete diegeu ^ gmcnon ^
  - netehyper-boleon. ^
  - •2*
  - J o 1n fumma ucro diuifione,& regione cellarum in cornibus primis ad diatonum hyperboleon, fa-
  - bricata uafafonitu pOnuntur: in fecundis diateffaron ad diatonon diezeugmenon: tertijs diapente ad diatonon fynemmenon: quartis diateffaron ad diatonon mefon: quintis diateffaron ad diatonon hypaton: fextis diateflaron ad proslambanomenon:in medio ad mefen, quod ea, & ad proslambano-menon diapafon, & diatonon hypaton. diapente habet fymphoniarum communitates. Haec autem fi quis uoluerit ad perfe&um facile perducere > animaduertat in extremo libro diagramma mufrca ratione defignatum, quod Ariftoxenus magno uigore, & induftria, generatim diuifis modulationibus conftitutum reliquit: de quo fiquis ratiocinationibus his attenderit, & ad naturam uocisad audientium dele&ationes facilius ualuerit theatrorum efficere perfe&iones.
  - Et nos. infla diagramma pofuimus, ex quo praditta facile percipiuntur, fed dittu quidem facilia funt, qua do ratione autem in opus ducantur, non efl omnibus expeditum. Solebant antiqui &aliduafa aptare,quibus tonitrua reddebantur cum opus erat m theatris,de quibus Hero libro automaton*
  - ^3
  - Dicet
- p.185 - vue 204/393
- - |8<$ It B e R,
  - Dicet aliquis forte multa theatra Romae quotannis fa&a efle, neque ullam rationem harum re<? yum in his fuifle; fed errauit in eo, quod omnia publica lignea theatra tabulationes habent complueres, quas neceflfe eft fonare. Hoc uero licet animaduertere,, etiam a citharoedis, qui fuperiore tonQ .cum uolunt canere >aduertuntfe ad fcena?ualuas,& ita recipiunt ab earum auxilio confonantiam uo cis. cum autem ex folidis rationibus theatra conftituuntur, ideft ex ftpgdtura caementorum, lapide* marmore, quae fonare non poliunt, tunc ex his hac ratione funt explicanda. Sin autem quaeritur in quo theatro ea fint facta, Romae non pofliimus oftendere, fed hrItaliae regionibus, & in pluribus Graecorum duitatibus. Etiamq; authorem habemus L. Mummium ,qui diruto theatro Corinthio-
  - De conformatione theatri facienda. Cap. FI.
  - >«7
  - Ps 1 vs autem theatri conformatio fic eft facienda, uti quam magna futura eft perimetros imi, centro medio collocato circumagatur linea rotundationis, in eaq; quatuor feriban-tur trigona paribus lateribus,& interuallis, quae extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim lignorum cceleftium deferiptione Aftrologi ex mufica conue aientia aftrorum, ratiocinantur. Ex his trigonis cuius latus fuerit proximum fcenae, ea regione, qua pr*cidit curuaturam circinationis, ibi finiatur fcenae frons, &ab eo loco per centrum parallelos li-
  - rum eius Echea Romam deportauit»&de manubijs ad aedem Lunae dedicauit. Multi etiam' folertes Architedi, qui in oppidis non magnis 'theatra conftituerunt, propter inopiam fictilibus dolijs, ita Tonantibus eledis, hac ratiocinatione compofitis,perfecerunt utilifsimos efte&us.
  - De
  - nea ducatur »qu»difiungat profcenij pulpitum, & orchsftrae regionem, ita latius factum fuerit’pu!-pitum, quam Graecorum, quod omnes artifices in Ccenim dant operam , in orcheftra autem fenato-rum funt fedibus loca defignata*
- p.dbl.186 - vue 205/393
- - **S i I z* i K
  - LjnupKrM pesticidu
  - Scena, efl frons theatri, ah ea aeque diflans, & parallelos linea ducatur, quae per centrum tranfeat, &fepa-r et,difitingatq; pulpitum, idett locum altorem in quo aftores recitant, ab orche Hira, ideslab eo loco, qui in medio theatri planus erat, in quo fubfellia [enatorum collocabantur . .Alias orcheflra choro, & mu ficis dabatur, fcenauero attoribiis. cum igitur in circulo quatuor trigona defcripferis, quae angulis circumferentiam 'tangant,& tam in duodecim partes aquas diuidant, acceperis unum ex lateribus pro fcena fronte, & illi Latg~ iri aquidiftantem lineam duxeris, quae per centrum ducatur, ea linea, qua & diametros eritfep0rabisprpfrei-
- p.188 - vue 206/393
- - o^r t ^ r y s.
  - fijjpulpitum ad orcheHra. ?igm uero trigonorum, 12, mcivcdo ab Prologis inuenta efl, utconcentus aprorum per ea defignentur, quemadmodum nosprimo libro fatis aperte docuimus Jfatenm Gracorum theatra et Latinorum theatris differebant, quoniam Graci in medio plano faltatores,& chorum ejje mlebant,ideo vrcbeflrafic afaltationibusdifta, maior erat, pulpitum uero minus .fed Romani quoniam in pulpito omni» icebant, ideo ampliori{patiopulpitum confUtuebant, quod ex defcriptione erit manifestum.
  - Et eius pulpiti altitudo fit ne plus pedum quinque» uti qui in orcheftra federint, fpe&are pofsint omnium agentium gefius.
  - ' Tlanum pulpiti orchestra plano altius,ufque ad hemicycU centrumperueniebat,altitudoq; eius erat pedum quinque, utfenatores ab orcheftra plano commode agenfiumgeStus irriderent, Vt igitur ordheStra inferior pulpito tficprofcenium, qui locus erat antefcenam,uel'Jcenapulpito altior erat, . .
  - Cvnei fpe&aculorumintheatro ita diuiduntur, iit anguli trigonorum, qui currunt circum cur-itaturam circinationis» dirigant aicehfus» fcalasq; inter curieos ad primam jjracin&ioneim. tfo " Corftitutapulpitialtitudme, docemur, quafarte,&quomOdoafcenJus jfcalaq; funt dirigemk
- p.189 - vue 207/393
- - 190 I I B JS
  - gradationes circum habebant, &pofl certumgraduum numerum,etiam pracinftionem quandam, ideflplanu latius qudmgraduum retractiones per quod iter erat ad gradus. Tres erant pracinftiones, prima ima > fecunda media, tertia fuperiori regioni dabatur: fed ea fcala, qua ad primam pracindionem ducebat, non dirige-r batur ad fecundam pracin£lionem,fedin media fecunda pracinffione alia erat fcala, qua ad tertiam dirigebat, atque ita fcala non erant direffa, nec continui afcenfus. Imaginemur autem ad angulos duodecim proditiorum trigonorum fcalarim apertiones dirigi, qua quafi cuneum formant, nam dua linea, qua a circumferentia
  - tmd difcedmt, & ad oppofitampartem ducuntur, cuneum referunt, ideCi angulum,qui a linea diuiditurak acumineprouemens, quod eftin circinatione ad centrum, & iter oftendit ad afcenfw. Volo igitur eos cuneos, qui diriguntur adprimampracin&ionem ibi ternunaf i, quiaprima, ad mediam pracin&ionem ducuntur
  - angulis ihterpojttisobtiimeant, &.tta,quiMf&^pracmftionem eunt, non reft>.ondeqntqs,qui nos ad feqtmfam direxere ,fed qlijs medtjs alternqntjbus apertionibus, & pracifionibus. Septem fint apertiones & ad cdntrimdirettaaque diftantps . Vna in medio femicirculi amplior,& laxior,dua utrinque una a dextris, , 4tlteraafinifirisdiametrb & dita utrinque intermediam) & extremas, dua inquam a dextris ,&dttaqfini-
  - firiS)
- p.190 - vue 208/393
- - i it t r s. tSt
  - ftris>& ita afcenfiones oque diflribuentur,non tamen negauerim alios aditus, exitusq; effefaciendos fecundum theatri capacitatem, fed ad prodi flas primarias afcenfiones dirigebantur, ob commoditatem alij aditus, afcenfusq; conte fli.
  - Svpra autem alternis itineribus , fuperiores cunei medijdirigantur, hi autem quifuntin iitapj . & dirigunt fcalaria, erunt numera feptem.
  - Hoc iam diflum eZi, & rejpondebunt feptem angulis trigonoru,fed fuperfunt quinque,qui ita diflribuutur
  - Rrliqvi quinque fcense defignabunt compofitionem, & unus medius contra fe, ualuas regias habere debet, & qui erunt dextra ac finiftra hofpitalium defignabunt compofitionem, extremi duo fpedabuntitinera uerfurarum.
  - 19 *£gi& ualuo in media fcena, hojpitalia a lateribus i & qua parte exire, & aliofeuertere uolebant, quin-
  - que reliquis cuneis rejpondebunt. Ubfcena ad theatri cornua erant porticus, fed non ita continui,ut cornua theatri tangerent, quamuis in aliquibusuefligfjshocuidetur,fed erant tanquam alo,& pteromata ipfius fceno:ex tabulis autem erant ex Tlinij loco jupra citato de Curionis theatro. Sed quid refert, an Vitr.pro ucr-fura intelligat, id quod etiam tertio libro intellexit ,cum ab uno latere angulo intermedio ad aliud latus nos uertimus, & etiam in fine huius capitis idem dicit.
  - Grad vs fpe&aculorum ubi fubfellia componantur, ne minus alti fint palmopede, ne plus pede, & digitis fex, latitudines earum ne plus pedes duos femis, ne minus pedes duos conftituantur.
  - Gradus(peflaculorum, ideil opus lapideum in quo circumfcdebantfpe flatores, non fint minus alti quinque palmis, ideil uiginti digitos, nec plus pede uno digitis fex. Erant etiam in orche flra fedendi locafenatoribus * o & honoratis hominibus proparata altioribus locis, in quibusfubfellia pro tempore collocabantur. Ideo legiturfenatorum prudentia TSfafica monitu prohibitum fuiffefubfellia poni, qu<e pro tempore in theatrum ferebantur, & iam ccepta ab alijs in ufum poni. Hac Diuus SduguiUmis. Cap. 30. primo de duitate Dei. Ecce quod apparetfubfellia nobilium afferri folita, & loco gradibus eminenti poni. M os fuit fpatio amorum amplius quingentorum fenatum cum populo permixtum fpeflaculis intereffe. Sed \Attilius Seramus, & Lucius Scribonius odiles fententiam maioris uipbricanifecuti, feparari iufferunt loca fenatorum ab alijs, quam ob rem uulgi animi ab Scipione alienati fuere. Sed nos ad. rem. Tofuimus tibi uefiigium, frontem, & fciogra-phiam theatri,&fcenam,utpoffismde uoluerisexemplafumere.
  - *De teffo porticus Theatri. Cap. VI1.
  - Ectvm porticus, quod futurum eft in fumma gradatione,cum fcena: altitudine libratum perficiatur. Ideo quod uox crefcens aequaliter ad fummas gradationes»& teftum perue-niet. Namq; fi non erit aequale, quo minus fuerit altum > uox praeripietur ad eam altitudinem ad quam perueniet primo.
  - Infuper gradationes theatrum porticu circumuallatum erat, adtheatri aream fpeflabat, fed a tergoparie-tibus obducebatur, ut uox undique refonaret. Supra theatrum etiam uelum tendebatur ornatum, & infi-gnitum ftellis, uel alia re, tum ut uocem contineret, tum ut Solem arceret. Torticus autem illa ualde elaboratum opus proferebat, fub fe columnationes alias habebat, quibus fuperiorpars fulciebatur. Sed in par— 40 tem exteriorem apertas, & hoc in ampliffimis theatris. Coterum haporticus duplices fiebant, ut melius imbres a multitudine uitaripoffent .harum columnationes opere folido conflabant, earumq; lineamenta ab arcubus defumebantur, ut ait jllbertus Leo.
  - Orchestra inter gradus imos, quam diametron habuerit, eius fexta pars fumatur, & in cornibus, circumq; aditus ad eius menfurae perpendiculum inferiores fedes praecidantur, & qua prsecifio fuerit ibi conftituatur itinerum fupercilia, ita enim fatis altitudine habebunt eorum conformationes.
  - Trimusgradtium ordo non flatim a terra ere flus erat,nam depreffus nimis fuiffeUcumgradus duos tantum pedem femis alti ejfent, e£* fubfellia quoque in orckefira locis eminentibus collocata. Ideo Fitr. monet fex-tam diametri orcheftra partem fumendam, eam effe altitudinem illius muri tanquam ftereobatis, qui orche— flram ambit, in cuius ambitu prociduntur itinera ad afcenfus, & fcalas, & qua parte prima pracifio fu— 5 o fla fuerit, ibifupercilia tanquam fupra limitaria ponantur, ut ibi afcenfus initium fignificetur efie. apertiones ergohuiufmodi tam alto erant, quamfexta diametri orchefiropars.
  - Scenae longitudo ad orcheftra: diametron duplex fieri debet. Podij altitudo ?b libramento pulpiti cum corona, & lyfi duodecima orcheftra: diametriSupra podium columna: cum capitulis , &fpiris alta: quarta parte eiufdem diametri. Epiftylia, & ornamenta earum columnarum, altitudinis quinta parte. Item fi tertia epifeenos futura erit,mediani plutei fummiim fit dimidia parte, columnae lummae medianarum minus alta: fint quarta parte • Epiftylia cum coronis earum columnarum item habeant altitudinis quintani partem.
  - jllbertus Leo inquit eorum parietum fundamenta, qui ad extremos, & remotiores a centro gradus afeen-dunt, tamlonge acentroiacienda efie, quantum eiifemidiametros medio areo cum tertia eius parte. Sed £• primos gradus, ideil centro proximos, & imos,unde incipit gradatio, non flatimafolo conftruendos,fed in
  - magnis
- p.191 - vue 209/393
- - 19’- 1 t B E II
  - magnis theatris a folo erigendus eflparies altus nona femidiametri orche flra, fed in minoribus theatris feptem pedes illum efieparietem erigendum, fupra eos parietes gradus ordiendi funt, eamenfura, quam Vitr. docuit. Hanc intentionem uidetur Vitru. innuere fupra Cap. tertio, & hoc loco etiam,cum loquitur de ea praeifipjic, qua apertionibus itinerum, & afcenfionum datur. De longitudine autem f 'cena illud flatuit, quod dupla ad diametron orcheftra ejfe debet. Vndefi diametros erit pedum 6o. longitudo fcena erit pedum no. nana 60. pedes diametro refrondebunt, & 30. utrinque dabuntur refpondentes cormbus theatri. Inde Altitudo podii prafinitur. T odium quid fit iam diximus,noflri parapettum, & poggium uocant in fronte fcena, cuius inferior pars ad orchefvram pertinens, efl; pulpitum. Supra pulpitum ergo, & ab eius libramento ad faciem fre flatorum podium efl erigendum duodecima orche flra parte, quinque pedes altum efl pulpitum fu-pra aream orcheflra> & quinque pedes podium fupra aream pulpiti. Et hoc loco efl confiderandum orche- 1 ® flra diametron efie modulum theatri, l/lltum igitur efl pulpitum duodecima orcheftra diametri cum corona,
  - & nudula, feu cymatio. Lix Grace, lata ejl petra, & obliqua,quod fi Vitr. Lijxis diceret, eam podij petram intelligcrepofiemus planam, cui cubitis innitimur dum a podio fre flamus. Columna ,& capitula, & bafes alta fint quarta diametri orchejlra parte , ita quindecim effent pedum,fi diameter orcheftra ejfet 60. in— fuper has columnas fecundus columnarum ordo imponebatur, & illa pars fuperior dicebatur epifeenos, qua-fi fupra fcenam,uel frena additamentum, &in amplioribus theatris ad tertium ordinem columnarum a frendebatur, quoufque te flumporticus theatri aquarent, immo ijfdem menfuris circa theatrum continuatur, ideo de illis modulis non facit mentionem Vitr. quoniam eadem funt tertia epifrenos. ex fchiographia theatrifupra pofita multa inteUigentur, qua haflenus di fla funt, quanquam in altitudinibus columnarum aliquantum ua~ rij fuimus, ob eam rationem, qua fequenti loco a Vitr. dicitur. 1<?
  - Nec tamen in omnibus theatris fymmetria: ad omnes rationes, & effe&us poliunt refpondere fed oportet Archite&um animaduerterc, quibus proportionibus necefie fit (equi ly mmetriam, & quibus rationibus ad loci naturam, aut magnitudinem opus debeat temperari. Sunt enim res quas in pufillo»
  - & in magno theatro necefie eft eadem magnitudine fieri propter ufum, uti gradus, diazomata., pluteos , itinera, afcenfus, pulpita, tribunalia, & fi qua alia intercurrunt, ex quibus nccefsitas cogit di-fcedere ab lymmetria, ne impediatur ufus; Non minus fi qua exiguitas copiarum, ideft marmoris raa-teriae, reliquarumq; rerum, quae parantur in opere, defuerint, paulum demere, aut adijeere, dum id ne nimium improbe fiat, fed cum fenfu,non erit alienum . Hoc autem erit, fi Architedtus erit ufupe-' ritus, praeterea ingenio mobili, folertiaq; non erit uiduatus.
  - Hinc efl, quod qui antiquorum opera intuetur ,inuenitq; aliquid, quod extra Vitruuiana praceptaui- 3° deatur, non debet quam primum aut Vitrimium, aut opera improbare, quoniam non potefl fciri quid, er quan tmnnecefjitas afferebat, & quam rationemin corpore integro membrum haberet. Vitr. prauidit homines huiufcemodi uenturos, quare ubiq;poflquamfymmetrias explicauit, monet nos animaduertere debere, quomodo illa moderatione uti debemus, quam neccffitas adducit, fiue informa rei comparanda ad loci rationem, fiue in materia & copiis utendis. "Plura ufus poftulat, qua omnino ad unguem obferuanda, & facienda funt, nam & gradus, & pracinfliones, quas modo diagomata uocat, & afcenfus itineraq;, podia item, pulpitaq;,
  - & tribunalia, qua funt partes illa omnes, ad quas per gradus afcendimus, & huiufmodi alia neceffano tam in magno, qtidm inparuo theatro requiruntur, reliqua non item, quorum opus ad ufum non Jfieflat, fed ad ornatum, & ad loci opportunitatem.
  - Ipsae autem fecnae fuas habent rationes explicatas, ita uti mediae ualusc ornatus habeant aula; re- 40 giae,dcxtra,acfiniftrahofpitalia, fecundum autem ea fpatiaad ornatus comparata ( quae loca Graeci frep/cotTW dicunt, ab eo, quod machinae funt in his Jocis uerfatiles trigonos habentes) in fingula tres fmtfpecies ornationis, qua: cum aut fabularum mutationes funt futurae, feu Deorum aduentus cum tonitribus repentinis,uerfentur, mutentq; fpeciem ornationis in frontes . Secundum ea loca uerfurae funt procurrentes, quae efficiunt una a foro,altera a peregre aditus in fcenam.
  - Valua media, qua medio cuneo e quinque fcena attributis refpondet,ab ornamentis, & amplitudine, quam habebant, regia dicebantur. Vtrinque alia porta erant concharum modo, quas Kftchios dicimus, ita pro fronte frena tres erant apertiones, pate quas in fingulis machina erant collocata triangulares axibus uerfatiles, in fingulis earum frontibus piflura erant fecundum fabularum, quas agebant, opportunitatem. nam in una comica fcena, pro comcedvjs, in altera tragica pro tragcedijs,in tertia fatyrica pro fatyris defignabatur. j o Vertebantur illa facies, & ab illis machinis Dtj loquebantur. Tonitrua in eorum aduentu fiebant, utribus,
  - & pellibus corijs inflatis, calculisq; repletis, ueliflibuspercuffis, quos nos tamburros nominamus. Itaque decorum feruabant, Deos inuifibiles tantum audientes. Ita pro machina in Mace FlagiUifero Vliffi Miner ua loquitur, & non uidetur, aitq; Vlifies uocem Deaperfimilem ejfe tyrrenica area tuba, qua horrorem fonitu incutere folet. Ha machina igitur conuertebantuir, ideo grace periaflus dicunt, dabantq; aditibus locum, vias referentes, unam a foro,alteram aliunde.
  - De Co
- p.192 - vue 210/393
- - S^y l T V s.
  - m
  - De tribus [cenarumgeneribus.
  - Cap. VIII.
  - io
  - lo
  - 4°
  - Enera autem funt fcenarum tria, unum,quod dicitur tragicum, alterum comicum,tertium fatyricum. Horum autem ornatus funtinterfe fe difsimiles, difpariq; ratione,quod tragicae deformantur columnis, faftigijs, & fignis, reliquisq; regalibus rebus . Comicae autem aedificiorum priuatorum, & moenianorum habjent fpeciem,profpe&usq; feneftris difpofitis imitatione communium aedificiorum rationibus. Satyricae uero ornantur arboribus,fpelun-cis, montibus,reliquisq; agreftibus rebus in topiarij operis fpeciem deformatis.
  - Qui uerbum illud interpretantur, quod uolumineprimo dicitur, Sciographia,cnm de ideis difpofitionibus agitur i & deprofpeflu, opticaq; ditium putanti comprobant quod aiunt bis rebus, qua boc capite dicuntur, in quo tria [cenarum gener a,&apparatus,ornationesq; ponuntur, quatenus tres funt rerum,qua aguntur,con> ditiones, nam cum r,es uel alta, uel media,uel infima fint, uolunt asionibus, qua pondus grauitatis habent,in quibus fumma conditionis homines uerfantur, dari fpeciem, ornatumq; amplorum adificiorim, opticenq; met gtiarum,& Regiarum adium,eamq; fpeciem tragcedijs cum Vitruuio concedunt, apparatum, & ornatum buiufmodi [cenam tragicam uocant, quam in una trigoni fronte depifiam oftendebant. Tsfon minus cum res domefiicas, & quotidiana perfona inducebantur, aliudfcenagenus ornabant, comicamq;[cenam eam fpeciem nominabant, priuatorum enim asiones in 'comcedifs traflabantur. Demum infimis, rudibus ,fmplicibusq; perfonis, quales funt qui rura colunt, eorumq; amoribus, contentionibus, querelisq; dabatur regionum pro-fpeflus,arboribus, [yluis, ftuuijs, fontibus, collibus, cafisq; humilibus ornati, eamq;piflura fpeciem, altera trigoni [acie depiflam, [cenam [atyricarn appellabant. Itaque tribus generibus uniuerfum ornatum diuiden-tes, neceffariam ualde opticen ^drchiteflo effe arbitrati funt. quare[ciographiam,adumbrationem adprofpe-flumpcrtinentem interpretati funt. Multi quoque [cenographiam artem fcetiafrabricanda intellexerunt, in qua profpefliua ufus maxime requiritur, nam ades magnifica, alta atria,Deorum templa, militares via ,pe~ riflylia, & buiufmodi, qua funt tragici ornatus, item infula, & priuatorum ades, angiportus ,uiaq; comicis attributa, & regiones, aquarum lapfus, attegia paflorum, & buiufmodi alia fatyrorum ornationibus attributa, omnia inquam hac, fi reftt delineari debent,punflum tanquam radiorum dire florem totius ornatus requirunt , a quo prominentia, abfcedentia, luminum flexus, umbrarum terminationes, aditus, exitus, longis 5 ° quit as, proximitas, radiorum decuffatio, angulorum ratio,& catera omnia, qua in plana fronte defcripta funt,[olida, & ut res fe habet, uideri[olent. Itaque hanc partem confiderantes,ut dixi, libro primo, Idrcbi-teflum opticen habere debere dixerunt, & opticen difpofitionis tertiamfpeciem confiituere. Sed hoc non admodum nobis placuit, nam neceffe eft fpccies difpofitionis fiub uno eodemq; genere comprehendi ,habeantq; inter fe quandam fimilitudinem, qua tanquam unius generis fpecies conueniant, ita ut fi uesligium, quod dicitur icnographia ,& ereflio, frontis, qua appellatur orthographia, conueniunt in ordine ad difpofitionem,ita ut quod nafcitur,&quod crefcit idem fit, cur eft, quodpro tertia difpofitionis ideaprofpefliuam adducamus ? Sed quicquid fit, uerum cfl hoc loco Vitra. tria fcenarum genera constituere, tragicas,comicas, fatyricas. Verum etiam eft feparatim, quod opus eft optica, fiuelimus[cenas eas deformare, ita utfiuos reddat effeflus, in qua optica iudicif eft punflum ita apti accommodare,ut omne quod cernitur,fitum, formam, ordinemqz naturalem rerum referat, nil coafium, nil praceps, nil djfforme, nil fit inuenuflum, quemadmodum in multorum [cenis eft uidere, res prater modum paruis,coUabenies ades,abfcedentia tam depreffa,ut neque propius neque longius iucunda oculis effe poffint. Quoniam igitur huius rei exercitium non minus ineundum ,qua&» necejfarium mihi eft uifum,ut multis prodcjfm, hanc quoque partem literis commendaui,mox editurus poft hos commentarios.
  - In Graecorum theatris non omnia ijfdem rationibus funt facienda, quod primum in ima circinatione,ut in latino trigonorum quatuar, in eo quadratorum trium anguli circinationis lineam tangut. Et cuius quadrati latus eft proximum fcense, prseciditq; curuaturam circinationis,ea regione defigna tur finitio profcenij, & ab ea regione ad extremam circinationem curuaturae,parallelos,linea defigna-tur, in qua conftituitur frons fcenae,per centrumq; orcheftrae profcenij regione parallelos linea deferi* $©> bitur, & qua fecat circinationis lineas dextra, ac finiftra in cornibus hemicycli centra defignantur, & & circino collocato in dextra ab interuallo finiftro circumagitur circinatio ad profcenij dextram partem. Item centro collocato in finiftro cornu ab interuallo dextro circumagitur ad profcenij fi-niftram partem. Ita tribus centris hac deferiptione ampliorem habent orcheftram Graeci , & fcenam rccefsiorem, minoreq; latitudine pulpitum,quod logium appellant» ideoq; apud eos tragici, & comi* ci adores in fcena peragunt, reliqui autem artifices fuas per orcheftram praeftantadiones. Itaque ex e*> fcenici, & thymelici graece feparatim nominantur.
  - Cum in Gracorum theatris orchefira maior quam in Latinis eff e oh ufum deb eret, tria quadrata, loco triga norum, quatuor in una circinationis linea defignabant. unguli tamen quadratorum,. quemadmodum & trigonorum in circinatione duodecim partes aquas faciebant .hoc autem erat diferimen, quod in trium quadratio torum deferiptione amplius in medio fpatium relinquebatur. Sed quemadmodum, in Latinorum theatris latus
  - ^ unum
- p.193 - vue 211/393
- - *s>4 L 1 9 e K.
  - unum trigoni [cena frontem confiituebat. Sic & in Grscis latus unum quadrati fcenafrontem faciebat, & profcenium terminabat, fed integra fcena frons in linea pofita erat , qua ultra circumferentiam protendebatur->per circumferentiam tranfiens, aqueq; diflans, & parallelo; eius lateris quadrati, quod profcenium finiebat . Hinc er at3 quod Gr acorum fcena remotior , & magis recedens erat> quam Latinorum, pr ater ea ducebatur linea per centrum tanqilam diametros aque diflans, & parallelos dibo lateri, & fcena fronti in extremis huius lineapartibus, qua circinationis lineam fecabant, centrum collocabatur, &in uno extremo circini pede collocato,alter ad centrum diducebatur ,<&* cum circumuoluebatur terminos maioris circinationis prafiniebat.nam qua parte profcenij lineam tangebat , ibi erat circinationis terminus , & pracinbionis ultima theatri, quemadmodum efi in punbo b, & c, & in linea c, b, centra autem a dextris, & a fini-Jlrafunt d, c, machina trigona uerfatilis, 0, ibi etiam ualua regia funt. frons fcena F, g. Qrchefira, 10 p, reliqua funt facilia. Hofeitalia enim & reliqua quemadmodum in Latinorum theatris, Jed in uefligia Latini theatri in fcena tres fecimus portas ,in fingulis trigonum uerfatilem pofuimus, ut media frontis, facies, cum reliquis ad optica rationem accommodaremus. Etiamq; diuerfo modo fcenam cum theatro coniunxi-mus, nec negarem, quin alio quoque modo coniungi poffent. Sed confultius fic fecimus, adiuti ex ruinis cu-iufdam antiqui theatri Vincentia in hortis cuiufdam nobilis collocati, quod ingeniofus Talladius meus mihi oflendit, Scenki autem comicos, & tragicos complebuntur. Thymelici uero cytharcedi, tibicines,& hu-jufmodifymphoniaciapo tis thymelis dibi ,quapars erat theatri, ubi bifirionesperagebant.
  - E i v s logei altitudo, non minus efle debet pedum decem, non plus duodecim. Gradationes fca-larum inter cuneos, & fedes, contra quadratorum angulos dirigantur ad primam pra?cin&ionem. ab ca prajcin&ione inter eas iterum mediae dirigantur, &adfurrimam quoties praecinguntur, altero tan- 20 to femper amplificatur.
  - Logeum aVolluceVomon,fiueuima, hoc efi aram, feu pulpitum dicitur, quod altius ejfedebetin theatris Gr acorum, quoniam Gr acorum pulpitum remotius erat a fpebatoribus, quam Latinorum, erat enim orcbe-fira Gr acorum amplior, & difiantia res depreffiores uiderifncit, quod optici obferuant .nam fi prope domos eas,teba non uides, fi recedas paululum,mox incipis uidere. Erebo pulpito, dirigit fcalaria, quemadmodum fecit in Latinorum theatris: ita utfcala,qua ad primam pracinbionem fcandunt, non fint direba ijs, qua ad fecundam ducunt, fimiliter aberrent & tertia a fecundis, ita ut quotiens pracinguntur, altero tanto femper amplificentur, nam maior intercapedo efi inter fcalas fumma pracinbionis,quam inter fca-...
  - Lis imas.
  - Cvm hsec omnia fumma cura,&folertia explicata fint', tunc etiam diligentius eft animaduert.en- $o dum, uti fit ele$us locus in quo leniter applicet fe uox, neque repulfa refiliens incertas auribus referat fignificationes.
  - Maxime urget Vitruuium uoci locum aptare, ideo prater ea, qua diba funt,multaquoque addit prace-pta pulcherrima, er fumma obferUatione digna,&certe non fine ratione, nam finis mrnerfa huius rei esi, ut rebe uideatur, & audiatur. Diftinguit ergo loca fecundum naturam feni dicens.
  - Svh|T enim nonnulli loci naturaliter impedientes uocis motus, uti. diffonantes, qui Grasce dicuntur catichuntes; circqmfoqantes, qui apud eos nominantur perichuntes. Item refonantes, qui dicuntur antichuntes; confonantesq;, quos appellant finichuntes. Difionantes funt, in quibus uox prima, cum efi: el^ta in altitudinem, otfenfa fuperioribus folidis corporibus, repulfaq;, refiliensq; in iqium, opprimit infequentis uocis elationem. 40
  - Quafi dicat,fi primus orbis,& prima circinatio uocis offenderetaliquidfolidum j deorfumreijceretur, & frangeret fecundum orbem, & infequentem circulationem»mde dijfomntia ,idefideorfum reiebus fonus ne-ceffe efi fieri,
  - Ci rcvmsonantes autem funt, in quibus circumuagando coadaqox fefoluens in medio, fine extremis ^afibus fonans,. ibi extinguitur, incerta uerborumfignificatione*
  - Bombum faciunt huiufmodi loca, qua circumfonantia dicuntur, quoniam in ea idem fonus redit, quemadmodum inter campatias perditur fonus ceffante ibu.
  - Refonantes uerb, in quibus cum i<i folido ta&u perculfa refiliat imagines exprimendo, nouifsimo* cafus duplices faciunt auditu.
  - Bjfonat ttox percutiendo, & retro redeundo, & quemadmodum Solis radij cum reflebuntur,quoniam du- 5« f lices funt3fortior.es, ac uehementiores habentur, ita uox iterum fonans imaginem fitam duplicando maior efficitur, & cafus fuos dup\ices,ut echo,reddJt,quod malum efi.
  - Item confomntes funt, in quibus uox ab imis auxiliata cum incremento fcandens, ingreditur ad aures difereta uerborum.claritate,
  - Confonantes omnino aduerfantur diffonantibus, quoniam iniUis uox a centro ad circumferentiam ducitur mifa,adiuta, & aqualiter crefeens, in his a circumferentia ad centrum reijcitur, & frangitur.. quare ut nil peius efi diffonantibus, ita nil melius efi confonantibus Jocis.. Hic enim integra uox,uno cafu, certa claritate percipitur, ibifiaba , incerta, & obfeurapercipitur. Vox igitur, fi debet rebd audiri, ex loci,qiialitate unica, integra, clara, & difereta percipi febet, ex reformatibus lacis duplex,&diJfonantibusfraba,ex arcum-fonantibus obfcura, ex confonantibus difereta fit. quare concluditur. Co
- p.194 - vue 212/393
- - *L r 1 X. 'T r s• w
  - /tSTIGIVM THE>ATI{1 GQjjiECGXJ'Ai.
  - Tta fi in locorum ele&ione fuerit diligens animaduerfio, emendatus erit prudentia ad utilitatem in theatris uociseflfe&us. Formarumautem deferiptiones inter fe diferiminibus his erunt notat*, uti qu* ex quadratis defignanrur, Grxcorum,qu* cx paribus trigonorum lateribus , Latinorum ha beant ufus. Ita his pr*fcriptionibus, qui uoluerit ud, emendatas efficiet theatrorum perfc&iones.
  - K * *>*
- p.195 - vue 213/393
- - 15>6
  - 11 B £ R,
  - 2)? porticibus pofl [cenam , ambulationibus.
  - Cty; /X
  - rapsm||| Ost Sccnam porticus funt conftituendar, uti cum imbres fepetini ludos interpellauerint || ^a^eat populus, quo fe recipiat ex theatro. Choragiaq; laxamentum habeant ad chorum
  - H parandum, uti funt porticus Pompeiana:. itemq,- Athenis porticus Eumenici, patrisq;
  - Liberi fanumrEt exeuntibus e theatro finiftra parte odeum, quod Athenis Pericles colum ^ Q nis lapideis difpofuit,nauiumq; malis ,& antennis e Ipolijs Perficis pertexit. Idem autem incenfum Mithridatico bello Rex Ariobarzanes reftituit. Smyrnae ftrategeum. Trallibus porticus exutraq; parte (ut fcenf) fupra Radium, caeterisq; duitatibus, qusc diligentiores habuerunt Archite&os.
  - Toflquam fedes ad uidendum, & ad audiendum fleSatoribus accommodauit, tbeatrumq; conformauit aptum ad afforss, muflcosq; tum Gracis , tum Latinis moribus, dijiribuitq; aditus, &fcdlaria ,porticusq; in fummo theatro : nunc & populum ea parte quarit accommodare, ut habeat quo fe imbribus fuperuenien-tibus. recipere pojjit, & etiam ut omnisfcenicus apparatus loco amplo fit, & commodo. quare & de porticibus pofl fcenam, & de ijs, qua circa theatrumdiflonuntur, pracepta tribuit, & fymmetnas exponit.Tr at er necejjitatem ornamentum quoque addebant porticus tum Jacris adibus, tum illuflrium yirurum domibus, tum etiam publicis adificijs. Choragia fignificant, & eos, qui ludorum inflrumentum fuppeditant, & locum, in quo totum inflrumentum ponitur. Solebant indumenta a choragis ajfumi, qua adiles prabendo locabant. 2<x Odeum erat quafl pufillum theatrum, unde mufica certamina flexabantur. Odea quatuor poma fuijje legit Thilander, unum in ^iuentino; alterum inter Talatimm,& Calium ad metam fudantem; tertium prope thea trum TOmpei;quartum Domitiani. Odeum uero theatrum Athenis a V ericie ad oflentationem mu ficorum extrusum ejfe fertur. efl etiam ibi pratoris curia. Infignes etiam porticus enumerat, ut apud eum efl uidere.
  - Stratageum armamentarium efl, in quo flolia hoftium reponuntur.
  - Circa theatra funt porticus, & ambulationes, qup uidentur ita oportere collocari* ut duplices fint.
  - K[on in altitudine, fed in amplitudine duplices, ut fequentia declarant.
  - Habkantqve exteriores columnas Doricas-cum epifty)ijs,&ornamentis ex ratione modulatio nis Dorie x perfedas. Latitudines autem earum ita oportere fieri videntur, uti quanta altitudine co-iumnee fuerint exteriores, ta'ntam latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum 3° ;Sid medias, & a medianis ad parietes,qui circumcludunt porticus ambulationes. Medianae autem columnae quinta parte alti ores fint, quam exteriores, fed aut Ionico, aut Corinthio genere deformentur.
  - Patio efl, quare mediana columna exterioribus altiores ejfe debent, quia id flatij occupant, quod epifiy-lia in exterioribus occupant, non enim fupra medianas columnas epijlylia imponuntur, quare cum crefcant in altitudinem quinta parte, necejfario uel Ionica, uel chorinthia pro ratione moduli,fiicienda funt.
  - Colvmnarvm autem proportiones, & fymmtriae, non erunt ijsde rationibus, quibus in pdibus fa eris fcripfi. Aliam enim in Deoru templis debet habere grauitatem, aliam in porticibus, & exteris 'operibus fubtilitatem.Itaque fi Dorici generis erunt columnx, dimetiantur earum altitudines cum capitulis in partes quindecim, & ex eis partibus una conftituatur, & fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit explicatio, & in imo columnae crafsitudo fiat duorum modulorum.Interco- 40 Itfmnium quinque ,& moduli dimidia parte. Altitudo columnae praeter capitulum quatuordecim modulorum . Capituli altitudo moduli unius. Latitudo modulorum duorum * & moduli fexta? partis. Caeteri operis modulationes, uti de xdibusfacris in libro quarto feriptum eft>ita perficiantur.
  - Sin autem Ionicae columnae fient, fcapus praeter (piram , & capitulum in o&o partes, & dimidiam di-tirdaturr &ex his unacrafsitudini columnae detur. Spirarum plintho dimidia crafsitudine conftitua-tur. Capituli ratio ita fiat, uti in tertio libro eft demonftratum. Si Corinthia,erit fcapus,& fpira uti in Ionico. Capitulum autem uti in quarto libro eft feriptum ,ita habeat rationem ;ftylobatisq;adie<-aio, quae fit per fcamillos impares, ex deferiptione, qua: fupra feripta eft in libro tertio, fumatur. Epiftylia,coronae,caeteraq; omnia ad columnarum rationem exferiptis uohiminum fuperiorurri explicentur. Media uero fpatia, quae erunt fubdiuo inter porticus adornanda uiridibus videntur, fb quodjiypazthra ambulati ones habent magnamfalubritatem. & primum oculorum, quod ex 'Oiridi-bus fubtilis, & extenuatus aer, propter motionem corporis influens perlimat fpecfem ,'&ita auferens ex oculis humorem cratfum, aCiem tenUem ,& acutam fpecicm relinquit. Prxterea cum corpus motionibus in ambulatione calefcat, humores ex membris aer exugendo imminuit plenitates, extenuatq; difsipando, quod plus ineft, quam corpus poteft fuftinere, Hoc autem ita efife ex eo licet animad-uertere,quod fub te&is cum fint aquarum fontes,aut etiam fub terra paluftris abundantia,ex his nullus furgit humor nebulofus, fed in apertis,hypxthrisq; locis, cum Sol oriens uapore tangit mundum, ex humidis, & abundantibus excitat humores, & etiam conglobatos in altitudinem tollit. Ergo fi ita uidedur, uti in hypaethris locis, ab aere humores excorpoiribus exuganturmoleftiores, quemadmodum ex terra per nebulas uidentur* non puto dubium cfle, quin ainplifsimas* & ornatifsimas fub diuo Co a hypaethrisq;
- p.196 - vue 214/393
- - SL r i K f v s. 197
  - hypaetrhisq; collocari oporteat in ciuitatibus ambulationes. Ese autem uti fint fcmper ficcar, & non, Jutofse, fic erit faciendum . Fodiantur, & exinaniantur quam altifsime , & dextra, atque finiftra ftru-&iles cloacae fiant, inq; earum parietibus, qui ad ambulationem fpe&auerint, tubuli inftruantur inclinati faftigio in cloacis. His pcrfe&is , compleantur ea loca carbonibus, deinde infuper fabulone; ca? ambulationes fternantur, & exaequentur, ita propter carbonum naturalem raritatem,& tubulorum Jn cloacas inftru&ionem, excipientur aquarum abundantia?, & ita ficcf, & fine humore perfe&a: fue-, «int ambulationes, prarterea in his operibus thefaurifunt ciuitatibus in neceffarijs rebus a maioribus conftituti. In conclufionibus enim, reliqui omnes faciliores funt apparatus, quam lignorum. Sal IO enim facile ante importatur, frumenta publice, priuatimq; expeditius congeruntur, & fi defint, oleribus, carne, feu leguminibus defenditur. Aqua? foffuris puteorum, & de ccelo repentinis tempefla-.tibus ex tegulis excipiuntur. De lignatione, quae maxime neceflaria eft ad cibum excoquendum, difficilis , & molefta eft apparatio, quod & tarde comportatur,& plus confumitur. In eiufmodi tempo-jibus tunc eae ambulationes aperiuntur, & menfura: tributim fingulis capitibus defignantur. Ita duas res egregias hypaetrhae ambulationes pra?ftant, unam in pace falubritatis, alteram in bello falutis. Ergo his rationibus ambulationum explicationes, nonfolum poft fcenam theatri, fed etiam omnium Deorum templis effe&ae, magnas ciuitatibus praeftare poterunt utilitates. Quoniam hzc a nobis fa*, tis uidentur efle expofita, nunc infequentur balnearum difpofitionum demonftrationes.
  - Tjon folum pofl fcenam, fed circa theatra, & poft cedes Deorum porticus, & ambulationes conftituendcc . funt, ob maximas utilitates, quas Vitr. memor at pacis, & belli tempore, mmpacatis rebus ,falubres funt ° corporibus: in obfidionibus uero vtiles in rebus necejfarijs, prcefertim in lignatione, cuius apparatus dijjic^ lior eft , quam rerum aliarum. Quomodo autem jiant ambulationes ficcx,&fine humore,docet facilitate mira Vitr. In tedis ambulationibus ratio expedita eft, in hypxtrhis uero, .hoc eft apertis, &fub diuo, etiam exprsceptisVitruuijcolligitur, quodnecejfariumesi. nameloaex, e$r locaconcaua,perqu^ pplluuiesfluit ex fabrica, & ftruftura fiunt quafi canales, in quas tubi, &fiftulxjft capitibus inclinantur, ut aqua per eas in cloacas immittantur, loca carbonibus inftemuntur. Carbones enim ob ignem rarefhtti, exugendi uim habent . atque ita ambulationes fiunt, dirigunturuice media ita ftruttee, inter uiridarice, & arboreta, non enim uniuerfa loci amplitudo exinanitur, & praeparatur ad ambulationes, Sed ea tantum pars ,per quam deambulandum eft: obferuandum autem in hac parte quam pulchrepofitis fymmetrijs, & modulis, ad decorum , adeurithmiahtyaddiftributionem afficiat Vitr. quantum opus fuum phy ficis rationibus, & ratiocinationibus 3° ornet, ut pafiimoflendatfeuerumArchiteClum.
  - De balnearum dijpofitionibus, & partit us. Cap. X.
  - Rimvm eligendus eft locus quam calidifsimus, ideft auerfus a Septentrione, & Aquilone, ipfa autem caldaria, tepidariaq; lumen habeant ab occidente hyberno. Sin autem natura loci impedierit,utique a meridie,quod maxime tempus lauandi a meridiano ad uefpcrum ________ eftconftitutum:. ..v. . ,
  - Inducit nos in balnea Vitr. commodiffme,oIienditiq; qudmfit eorum ufus neceffarius,namthermxnon adeb primum ad id ceftmatiomsperuenerantyimmo balneum tantum ad falubritatem corporis deflinatum erat. inde cum diuitijs luxuries crefcens,fub thermaru domine, magnifica fecere xdificia,porticibus, fyluis , natatori)s, pifeinis, auiarijs., topiarijs, hyppodromis, & huiufmodi alijs omatiffima. Egoprimum qma Vitr. dicuntttr exponam, inde aliquid ratiocinando addam,quod ad rem faciet.primum igitur agit de elettionesmox de difflo-fitione locideinde de partibus balneorum. Locus igitur uel liber erit, uel neceffitate aliqua obfhriftus ,ftm perq; calidifiimus eU eligendus. Calidiffimum autem aucrfum a Septentrione intelligit, & ab Aquilone, unde cella in quibus calor, & tepiditas inducebatur, lumen ab occidente hyberno,idefi ab Affrico,uel Lybico uento habere debent, qua enim Sol bruma occidit, (ea occidens hyberms dicitur) ea pars calidior exteris efi. Sed cum loci natura nos impediert, a meridie lumen excipiendum. ratioeft, quod maxime tempus lauandi a meridiano adueffl erum eftconftitutum.
  - <$P Et item eft animaduertendum, uti caldaria muliebria, uiriliaq; coniun&a, & in ijfdem regionibus fint collocata. Et ratio eft a cmoditate fumpta, licet pudor non patiatur, licet ex partes pariete diuidantur.
  - Sic enim efficietur, utinuafariaexhypocaufto communis fit ufus eorummrifque. Hypocau-Uuto fornax eft, uel concamerata ttruftura, in quafuccenditur ignis ,fumellum nos appellamus, hypocaufim uocatinferius. .
  - •Ahena fupra hypocauftum tria funt componenda, unum caldarium, alterum tepidarium3tertiu frigidarium, & ita collocanda, uti ex tepidario in caldarium, quantum aqua? calda? exierit, influat Dc frigidario in tepidarium ad eundem modum:teftudinesq; alueoru ex comuni hypocaufi calefacicntur. “ Caldaria, tepidaria, & frigidaria hoc loco pro uafis abenis capiuntur, ^ frigidarium partem fupeyiorm ^c-cupauit, & in tepidarium melium frigidam infundet. tepidarium medium in infimum caldarium tepidam inhk 40 mutet. falidus autem fornacula uaporfiibmftsplus, & mmtts caloris afferet. S edopus eft modumfcircyi k .. j quomodo
- p.197 - vue 215/393
- - L l t * !L
  - quomodo caldaria, & tclla fufpendi debent. hunc docet Vitruuim dicens.
  - SvspensvRag caldariorum ita Funt faciendae,uti primum Fefquipedalibusttgulisfolum fternatur inclinatum ad hypocaufim,uti pila cum mittatur, non poFsit intro refiftere.,&jd rurfus redeat ad prte*-furnium. Ipfa per fe ita flamma facilius peruagabitur Fub FuFpenfione.
  - Hipocaufti planum ex tegulis fefquipedalibus insternendum, inclinatum autem ad os furni, quod prafur-nium dicitur, ut flamma fub loco in quo fujpenduntur facilius uagarepofiit, hac ex diagrammate nota funt.
  - SvpRAq; laterculis belfalibus pilas ftruantur,ita diFpofita:, ut bipedales tegube pofsint fupra ef-Fe collocatae.
  - "Pila fupra planum bypocauSti gruantur laterculis o£io unciarum > qua funt duo pedis tertia, & ita diflent una ab alia, ut fuper illis bipedales tegula aptari pofiint. °
  - Altitvdinhm autem pilae habeant pedum duorum, easq; ftruantur argilla, cum capillo fuba&a, fupraq; collocentur tegulas bipedales, qua: fuftineant pauimentum. Concamerationes uero,fi ex7 ftru&ura faftas fuerint,erunt utiliores, fin autem contignationes fuerint figlinum opus fubijciatur, fed hoc ita erit faciendum , Regulas ferreae, aut arcus fiant, easq; uncinis ferreis ad contignationem ‘ fufpendantur quam creberrimis, easq; regulas,fiue arcus ita difponantur, ut tegulas fine marginibus fe-dere in duabus inuehiq; pofsint. & ita totas concamerationes in ferro nitentes fint perfedas, earumq; camerarum fuperiora coagmenta ex argilla cum capillo fubafta liniantur. Inferior autem pars, quae ad pauimentum fpeftat, primum tefla cum calce trullilTetur, deinde opere albario, fiue tectorio po-Jiatur. easq; camerae in caldarijs,fi duplices faftas fuerint, meliorem habebunt ufiim. Non enim a uapo yehumor corrumperepoteritinateriemcontignationis,fedinter duas cameras uagabitur. loi
  - I. Laconicum. H. Tepidarium,, K. Frigidarium. Labrum.
  - I» FiStula vaporarie.
  - a. Frigidarium, h. Tepidarium. C. caldarium, e. Laconicum, d. clypeus anens, f. Tepidarium, g. frigidarium. i, fiStulauaporaria.
  - Docet Vitr. qua ratione cameras, & pauimenta ceUarvm, qua caldaria * & tepidaria erant, fieri debent» idefi quomodo ea cella fufpendi debent. dicit enim fufbendi, quoniam infra eas kypocaufia, collocabantur. pavimentum igitur ita faciendum, ut diffofit is pilis ex laterculis beffalibus , perfolum inclinatum bypocauSti,* £* . tam
- p.198 - vue 216/393
- - y i K. t r s. ' m
  - tcm diflantibus, ut in eas bipedales tegula federepojjint, alta pedes duos,tegula illa imponantur, flruBa creta 3 capillo fubaEla, ut ignem ferre pojjint. tegula pauimentum fujlinent ,fub quo erat bypocauftuMj & ignis ab hypocauflo per tubos intra parietum crafiitudinem ad cellas uaporans ajcendebat, quofetnimaduer-fumefl ex antiquis monumentis nuper inuentis, quorum formas libro fequenti capite decimo collocauimus. Stratis cellarum caldariorum, & tepidariorum pauimsntis, concamerationes, & fornices faciendi fmt • hi uelcontignatione , uelftruttura fiunt, utriufque generis pracepta dantur a Vitruuio, StmUura utilior eft, & ignis uapori aptior. in contignatione ima , media, & ftmma partes funt confideranda, ima figlino opere facienda, media ferrea fint,ut opus fuflineatur,fumma coagmentanda argilla capillo fubatta, ferrei arcus in ^ colligatione fiant tranfuerfarijs ferreis laminis decujfatis, clatratis . arcus hi uncinis ferreis contignatio-
  - bus applicentur, & ad easfujpendantur, difisnt autem inter fe tantum, ut fupra duos arcus capita duarum tegularum federepojjint, eJr hac pars media erit, fupra autem fiet tanquam ruderatio quadam ex argilla, & creta figulorum pilis fubafla. Coelum uerb, quod imminet pauimento, tefla cum calce trullijfetur,& teftorio uel albario opere poliatur. & fi ha concamerationes duplices fuerint, idefl una fupra aliam, antequd ad contignationem deuenias,melius erit, & tutius contignatio a uapore feruabitur.
  - Magnitvdines autem balnearum uidcntur fieri pro copia hominum, fint autem itacompofi-t*. Quanta longitudo fuerit,tertia dempta latitudo fit,prgter fcholam labri, & aluei, labrum utique fub lumine faciendum uidetur, ne ftantes circum fuis umbris obfcurent locum. Scholas autem labro rum ita fieri oportet fpatiofas, ut cum priores occupauerint loca, circumfpebantes reliqui rebe ftare pofsint. Aluei autem latitudo inter parietem, & pluteum, ne minus fit pedes fcnos, ut gradus infe-ao rior inde auferat, & puluinus duos pedes.
  - T>junc agit de loco, in quo lauabantur homines, eiusq; fymmetrias declarat. Magnitudines igitur balnea-rumpro copia hominum fieri uidentur, fed proportione illa conflare debent, qua tantum Vitruuioplacet, idejl fefquialtera, tertia enim pars longitudini demitur, reliqua dua latitudini dantur. Labrum feu alueus lapidea, uel slruClilisfojfa erat balnearum. Schola autem labri\, uel aluei erat tanquam margo labri, ubi lauaturi prafiolabantur, & Jpeclantes eos, quiprius locum occupau erant, flabant, uult igitur labrum fub lumine poni , ne flantes circum fuis umbris obfcurent lucem. Minei 'aut em,'& labri, quod idem ejl, latitudo fit pedes fex, ex quibus duos pedes gradus inferior, per quem in labrum defcendebamr, & puluinus auferebat, & relinquebantur quatuor pedes interparietem, & pluteum, uel' podium.
  - Laconi cvm, fudationesq; funteoniungenda: tepidario,eaeq;quam lata: fuerint,tantam altitudi-JQ
  - nem habeant ad imam curuaturam hemifpha:rij,mediumq; lumen in hemifphaerio relinquatur,ex eoq; clypeum asneum catenis pendeat, per cuius redubiones,& demifsiones perficietur fudationis temperatura. ipfiimcj; ad circinum oportere fieri uidetur, ut arqualiter a medio flamma?,uaporisq; uis per cur-uatura? rotundationes peruagetur. <
  - Laconicum locus erat fudationibus dedicatus, ita dicitur, quod Lacedamonij in eiufmodifiudatorijs exercebantur. erant autem tanquam turricula camerata in hemifpharium, ut patet ex diagrammate. Sudatoria dicipojfunt abeffettu, &fpbarijleriaa forma. Clypeo aneo in medio .ubrlumen erat relifium tegebantur, fed clypeus reduflusinterim, uel demijfus fudationes temperabat. erat fub turricula uel laconici pauimento concameratio, ut refle dicit Thil. ubifuccendebatur ignis, quaqua uerjfumuero in parietibus ad imam hemi-(pbarij curuaturam firuUiles, ficiil es ue canales, per quos flamma, uaporisq; uis deferebatur, ut autem aqua, 4P liter per curuatura rotundationes uapor peruagari pojfet, clypeus ad circinum fiebat. Cella tepidaria,fudato -ria cella,& laconicum coniungebatur, ex diametro altitudo eius fumebatur ufque ad imam curuaturam,idejl ad bemijpharij incumbam» uel impofituram.
  - DepaUjlrarum^ dificatione, Cap. XI.
  - Vnc mihi uidetur (tametfi non fint Italica: confiietudinis;) pala?ftrarum icdificationcs tradere explicate," & quernadmodufti'apudGraecoscohftiiuantur monftrare. Conftituun-turautem in tribus porticibus exedrae fpatiofse, habentes fedes,in quibus Philofophi, Rhetores, reliquiq; qui ftudijs delebantur, fedentes difputare pofsint. In palaeftriVpe-riftylia quadrata, fiue oblonga, ita funt facienda, uti duorum ftadibfyim habeant ambulationis circuitionem, quod Graeci uocant,diaulon, ex quibus tres porticus fimpliccs difponuntur, quartaq; qua?«d meridianas regiones eftconuerfa, duplex, uti cum tempeftates uentofas funt,non pofsit afpergo in interiorem partem peruenire. In duplici autem porticu collocentur haec membra. Ephsebeum in medio , ( hoc autem eft exedra amplifsima cum fedibus, qua: tertia parte longior fir,quam lata ) fub dextro coriceum, deinde proxime conifterium ,a conifterio in uerfijra porticus fiigida lau4tio,quam GrasciLutron uocitant.ad finiftram Ephasbei ela:othefium, proxime autem eLeothefiutfi frigidari u, ab eoq; iter in propigneum in uerfura porticus, pfoxime aufetti introrfus e regione frigidarij collocetur concamerata fudatio, longitudine duplex quam latitudine*, quasrhabeat in uerfuris ex una parte la-tfo conicum ad eundem modum* uti fupra feriptum eft, conipofitum*. Ex aduerfo laconici caldam laudationem
- p.199 - vue 217/393
- - '36®
  - l i i t K
  - VZSTIGirM -PJ.LjLEST\J.E,
  - Zphabeum. B. coriceum. C. conislerium. D. frigida lauatio. E. eUothefimn. p. frigidarium. G. propignxus. H. concamerata fudatio. I. Laconicum. K. calda la-uatio. I. porticus exterior. M. duplex porticus ad feptentrionem. Tg. porticus ubi atblet£ exercebantur xyflos ditta. 0. platanones. T. hypethra ambulationes, ubi asiate exercebantur athleU. fladium, in quo frenabantur athleta, t. oriens. 0. ^iufler. T. occidens. Septentrio. I. I. I. I. ttationes. reliqua funt exedra, &fcboU.
  - io
  - 4b
  - 3*
  - 40
  - 5«
  - donem. In pateftra periftylia, quemadmodum fupraferiptum eft, ita debent efle perfe&e diilributa. $9
  - Extra
- p.200 - vue 218/393
- - I t v s.
  - 101
  - Extra autem difponantur' porticus'tres,“una ex periftylio exeuntibus, duae dextra, atque finiftrrrftadia tis. Ex quibus una, quae fpedauerit ad feptentrionem, perficiatur duplex amplifsima latitudine ^altera fimplex ita fada, uti in partibus, quse fuerint circa parietes, & quae erunt ad columnas, margines habeant uti femitas, non minus pedum denum, mediumq; excauatum»mti gradus bini fint indefcen-lii fefquipedali a marginibus ad planitiem .. Quae planicies fit ne minus lata pedum duodecim. Ita qui ueftiti kmbulauerint in marginibus, non impedientur ab eundis fe exercentibus „ Haec autem porticus xyftos apud Graecos uocitatur, quod Athletae per hyberna tempora in tedis ftadijs exercentur. Facienda autem xyfta fic uidentur, ut fint inter duas porticus fyluae, aut platanones , & in his perficiantur inter arbores ambulationes, ibiq; ex opere fignirio ftationes. Proxime autem xyftum ^ & duplicem porticum defignentur hypaethrae ambulationes , quas Graeci peridro-midas,noftri xyllae appellant, in quas per hyemem exxyfto fereno coelo athletae prodeuntes exercentur, poftxyftum autem ftadium,ita figuratum, ut pofsint hominum copiae cum laxamento Athletas certantes fpedare. Quae in incenibus neceflaria uidebantur eflfe, ut apte difponantur, perfcripfi.
  - Satis aperte, ac explicate Vitruuius, ut ipfe pollicetur, depalaftris, & xyflis Gracorum more conftitutis, fermonem habet, ita ut quorundam uocabulorum declaratio cum diagrammate fatis ejfe pofiit, ad intelligeii— tiameorum, qua hoc capite continentur. Exedraafediumfrequentiafic appellata, locafunt ampla ma—
  - gnitudinis, qua fi in publicis operibus numerantur,ut hoc Locojjfiatiofa ejfe debent-, & habere fides,in quibus philofophi,rhetores,reliquiq;,quiftudijs deleftantur,fidentesdijputarepojfiUt. Earum figuramreferunt,qua in ccenobijs uocantur capitula, ut ait vhilander. fi uero inpriuatorum adibus cenfentur, loca funt ad collo— *° quendum per aflatem cum amicis, aut ad meridiandum ,ideflikmeridie dormiendum. Teriftylia funt loca columnis clauft,&undique fepta, qualia furit monachorum clauftra. Diaulon intelligit Vitr. locum duo fla-dia continentem in circuitione ambulationis, idefl perifly lia illa fitue quadrata, fiue oblonga fint, debent habere in circuitionemjpatium duorum ftadibrim, idefl quartam miliari} partem , hoc eftpajfus. 250, \ln duplici porticu l idesl duplici columnarum ordine, hac membra collocentur. Ephabeum ubi puberes exercentur. Coriceum efl locus ubi puella exercentur .quod non placet,quia non erat confuetudo ut puella fe exer cerent, tiifi fallor, coreum dicere potius oporteret, fi a puellis locus nominaretur. unde alij interpretantur co-ryceumpro locoyubipila exercebantur,ut ait Vhilander,nam Gradi coricumpilam uento conflatam meant, qua Latinis follis dicitur, placeret hac interpretatio, fi loci amplitudo hoc ludi genus ferr e poJfet,nifi forte non follemfedpildm intetiigxs. quiludusin minori area fieripotefl, ut racheta ludus Gallice proprius], quod fi 3° coureum malis,tonftrinam intelligito. coniflerium a conis,ubipuluerepoft unffionem luftaturi afpergebantur, ut prehenfiones effent firmiores non lubrica. Eleotbefium ,hoc efl unftuarium, locus ubi cerato oleo ,
  - quod ceroma dicunt, perfundebantur. propigneum legere prophigeum, namphigeos, hoc efl fumi, mentionem fecit lihro decimo, ubi de machina hydraulica loquitur, quod nomen Heroni eftfamiliare. ita ut prophigeum prafurnium fiignificet, & locum, ubi ignis praclufum afluat, licet librodecimo furnum fimiliiudine jquadam uocauit partem illam machina, utfuoloco patebit.Vorticus stadiata fic diemtun quod in eis, ceuteffis (la-dijs per hyemem turbato coelo athleta exercerentur,. Tlatanones, loci platanis confiti.Xyflus,&xyflum apud Latinos diferimine aliquo feparantur,nam latini xy ftos uocant porticus tefias,ubi athleta per hyemem exercebantur. Xyfta uero fubdiales, & hypatbrasambulatiories. reliqua ex deferiptione eruntmanifefta •
  - ** De portubus , & flruffuris in
  - Cjtip. *..
  - collocandae, ex quibus catenae traduci per machinas pofsint . Sinautem non naturalem locum, neque f o idoneum ad tuendas ab tempeftatibus naueshabuerimus,itauideturefle faciendum,uti fi nullum flumen in his locis impedierit, fed erit ex una parte ftatio,tunc ex altera parte ftruduris, fiue aggeribus, expediantur progreflus, & ita conformandae portuum conclufiones.
  - Conftruendi portus finis esi, ut naues a uentis, & tempeftatibus tuta fint. ideo portus tutus, & capax ejfe debetisecuritas, uel naturalis efl, uelarie adiuuaiur. naturalis a fitu, & natura loci uidetur pendere, cum locitsfinuofus eft,arcuatusq; in cornua, qua alta fint,&promontorvjfpeciem habeant, in mare promineant, & latera fimum a uentis tueantur. Cum uero hac non habentur, tunc arte iurnt fidas ftationes nauibus collocare, & aggeribus procurrentibus* in mare ex Btiiftura portus cornua conflitUere i fi flumen non impediat. Quomodo autem firuBura in aqua fiant, docet Vitr. Quid autem circa portus faciendum fit docuit. porticus enim & loca ubi merces uendmtur,dc etiaM feruantur,qua emporia dicuntur, & loca ubi conflruu-66 twr naues,autfHbduB^inftaurmtlr,qitdiiat^a'Jxitimn^fqUerrosticimus>circa.p<irtHsficiendafunt.
  - Ex
- p.201 - vue 219/393
- - 101 l l l t n
  - Eae autem ftru&urs, quae in aqua funtfutur«,uidcnturfic effe facienda», uti portetur puluis,a regionibus, qua; funt a Cumis continuata: ad promontorium Minerus, isq; mifceatur, ut in mortario duo ad unum refpondeant, deinde tunc in eo loco, qui definitus erit, ares ftipitibus robufteis, & catenis inclufx in aquam demittend*, diftinendsq; firmiter. Deinde intereas ex traftillis inferior pars fub aqua exsquanda,& purganda , & caementis ex mortario materia mixta (quemadmodu fupralcri-ptum eft ) ibi congerendum, donicum compleatur ftru&urs fpatium, quod fuerit inter arcas. Hoc autem munus naturale habent ea loca, quae fupra feripta funt.
  - •Puteolani yulueris ufus boc loco mire expetendus, de quo fecundo uolumine plura. nam qua in aqua fiunt fbruftura ex mixtione eius pulueris in foffa, quam mortarium dicunt, benefubigendo partium duarum, & Jc> unius calcisatemahabentur. pofiea arca,\quas nottri catarractas meant,ita funt facienda. Dolentur plani trabes ex robore, & ab uno capite ad aliud excauentur fulcit aut canaliculi tam lati, uti in eos tabularum capita immitti poffint. tabula ea aqua magnitudinis, & craffitudinis effe debent, ut in canales inh mitti poffint & confingiaquujfiattjsinterfe difiantes, trabes autem non folum a capitibus, fed etiam inter mediam altitudinem tabularum ponenda funt, ita ut bene coniungi,ac contineri poffint, earum tabularum commijfura obturanda, & concatenanda funt, pofiea oneribus deorfum ad fundum demittenda, immobiliter, & firmiter diflinenda,deinde fpatium, quod inter buiufmodi arcas continebitur exinanietur, & explanabitur ijs machinis,de quibus libro decimo agitur, ibi palificationibus innixi ab ijs demittemus iam praparatam materiem adftru&uram cum lapidibus permixtam,&ad firmitatem in aqua ftrues boc modo, cum impetus aqua non te impediet.
  - Sinavtem. propter flu&us, aut impetus aperti pelagi Jdeftinats ares non potuerint contineri, tunc ab ipfa terra fiue crepidine puluinus quam firmifsime ftruatur. Isq; pulumus exsquata ftruatur planitie, minus quam dimidis partis, reliquum, quod eft proxime littus, proclinatum latus habeat. Deinde ad ipfam aquam, & latera puluino circiter fcfquipedales margines ftruantur squiiibros ei pla-nitis, qus fupra feripta eft. Tunc proclinatio ea impleatur arena,& exaequetur cum margine injpla-nitiapuluini. Deindeinfupereamexsquationem pila quam magna conftituta fuerit,ibi ftruatur, caq; cum erit extru&a, relinquatur ne minus quam duos menfes, ut ficcefcat.Tunc autem fuccida-tur margo, qus fuftinet arenam. Ita arena Hu&ibus fubruta efficiet in mare piis prxeipitationem.
  - Hac ratione quotieicunqueopus fuerit, in aquam poterit effe progreflus.
  - Vt brachium inmareprotenfum efficiaspaulatima ripa flrufiura eft incohanda,fcatmumq; efficies,pulvinum uocat Vitr. quodparthn in plano fedeat, partintfit proclinatum. pars proclinata uerfus littus eftfa- 3 ° cienda,circa fcamnum margines jacito a capite uerfus mare,&a lateribus aquilibres illi fcamno,pendentemq; partem arena complebis, donec planam partem exaquaueris. Supra fcamnum pilam eriges crajfam ex iam difta materie, quam per duos menfes exficcari permittes. Succides inde marginem, uidebisq; arenam ex fuc-cifione dilapfam fubrui,pilamq;paulatim collapfam in mare demum pracipitari, & partem littori proximam implere, atque ita cumprogrejfus in mare uolueris jacere, fcamnis, marginibus, & pilis, eo modo quo diS» cjl, extruttis,& demiffis, opus egregium, & firmum efficies in bis locis, in quibus puteolanus non deefi.
  - In quibus autem locis puluis non nafeitur, his rationibus erit faciendum, uti ares duplices', relatis tabulis, & catenis collig#tstineo loco, qui finitus erit, conftituantur,& inter deftinatas creta mutonibus ex ulua paluflri fa&is calcetur, cum ita bene calcatum, & quam denfifsime fuerit, tunc co-chleis, rotis, tympanis collocatis,locus, qui in ea feptione finitus fuerit, exinaniatur, ficceturq;, & 4° tunc ftru<ftura,&caementis,calce,& arena compleatur. Sin autem mollis locus erit palis uftulatis alneis,aut oleagineis, aut robufteis configatur, & carbonibus compleatur, quemadmodum in theatro rum > & muri fundationibus eft feriptum. Deinde tunc quadrato faxo murus ducatur iundturis quam longi(simis,uti maxime medij lapides coagmentis contineantur. Tunc qui locus erit inter murum» ruderatione fiue ftrudura compleatur, ita erit, uti pofsit turris infuper xdificari.
  - Difiributionts eSi copias rerum parare fecundum ufttm, fi quid uero deeH, ad alias copias quarendas, & comparandas eundam eft. Ita feri ubique Vitr. ad difbributioncm oculos uertit, quemadmodum etiam boc loco, ubi puteolanus puluis ad ftrufturas in aqua faciendas non habetur, docet quomodo faciendum fit. Traparentur igirur tabula, ex quibus arca jacienda funt, & arca duplices fint, tabula uero committantur refle interfe ,&in loco ad fabricandum destinato catenis colligata retineantur, inter eas arcas conijciendi funt facci ex paluflri ulua confuti, creta pleni, ad exugendum humorem, tunc calcatis denfiffime peronibus, machinis ad hauriendam aquam aptis, de quibus decimo libro agitur, locus ille arcis circumfeptus exinaniatur, & ftruftura camentitia compleatur, iaSis priusfundamentis crafiioribus, quebn murus, quifupra futurus fit, modo folum folidum, & terrenumfit, nam fi mollis, lutofusq; fuerit, palificationes facienda funt, ut alitis docuit.ceterafacilia funt in Vitruuie. I^unc de 'bfaualibus agendum eft&t nihil opportum defidera-ripoffit.
  - His perfe&lsnaualiorum ea erit ratio, ut conftituanturfpe&antja maxime ad feptentrionem. na meridians regiones propter cceftus, cariem, tineam,teredines, reliquasq; beftiarum nocentium genera procreant, alendoq; conferuant. ca^; sdificia rtiinime funt materianda propter incendia. De ma* gnitudinibus autem finitio nulla debet efte»ied feciurida ad maximum nauium modum, uti & fi maio- do
- p.202 - vue 220/393
- - y i x *r* r s- io*
  - res naues fubdu&se fuerint* habeant cum laxamento ibi collocationem. Qfta? neceflfaria ad utilitatem in duitatibus publicarurp locoram fuccurrere mihi potuerunt, quemadmodum conftituantur,& perficiantur, in hoc uolumine fcripfiipriuatorum autem aedificiorum utilitates3& eorum fyminetnas , in fequenti uolumine ratiocinabor. 'i
  - 'Poftquam temporibus nofirisnihil ex antiquorum operibm abfolutum , & planiperfefttmuidere licet, nec efl quifiudeat illorum adifici orum magnificentiam imitari ,fiauciq; funt, qui arte, ac experientia auda-fter,&ingeniofe tantas res aggredi queant,ul ampliffima theatra, amphitheatra,circos, pal&ftras, porticus, bafilicas, & reliqua opera, imperij maiefiate digna constituant, nefeirem fane quid dicerem, nifime uertere ad eas fabricarum rationes, qua-pro nottrorumtemporum conditione magna quidem, atque admiranda iti-i o dentur, ac imprimis oppidoruurbium munimenta occurrunt,quae illuftrem quandam ffieciem, atque ideam veterum aedificiorumprqbere folent. Quis enim non obflupefcetprofundijjimas fubfiruftionumfundationes, murorum altitudines,&craffitudines fidem fuperantes? Dijboni quam ffieffandafunt omnium generum propugnacula , /offarum latitudines,aggerum amplitudines, portarum, pontiumq; munitiones, & molesflumirii-bus obie£la,&cetera eiufmodi, qua quanquam necefiitate fiunt,pari tamen ,ne dicam maiori dignitate,ac magnificentia cunp ueteribus decertant. Erant olim in urbe theatra, & circi, & amphitheatra, nunc urbes ipfa tota theatra funt, & circi, & amphitheatra. Videbantur moles illa ingentes, quoniam magnitudo illarum uidentibus imminebat. At oppida, & munimenta noflrorum ideo maiora diis, e*r praflantiora funt, quia uel animo metiuntur ? uel ambitu, & circumitione menfurantur. Caterum me ab his rationibus auocat amplitudo Venetorum naualis, triremium, <^r nauium apparatus, instrumentorum omnium copia, tormento-ao rumt& machinarum multitudo, munitionum, & armorum omnis generis thefaurus, infinitorum artificum feries,rerum ordo, facilis ufus, promptaq; ad omnes necefiitates expeditio. Qua omnia maritima reipraflan-tiam, & excellentiam illis merito tradidere. Jqolo autem quod illius loci admiratione capiamur, propterea quod res mira omnibus aduenis, & hojpitibus uideatur,fedpropterea quod illa a re longe admirabiliori origini? ducit, qua maxime optare non habentes,&fumma pura feruare habentes debent. Diuturna & inuiolata feip. libertas eampeperitamplitudinem, ufusq-yrerummaritimarum, &praclara occafionesfecerunt, ut eaco-fia cumpiuitatis Genio quafi fucerefcentes, ad eam dignitatem, & maiefiatemperuenerint. Quare conflare , omnibus illud debet nulla ui, nulla facultate quippiam breui effici poffe, in quo tempus ius fuum exercet, unde non tam magni, & ampli imperij, quam libera, & perpetua adminiflrationis opus illud efl. Quod fi gladiatores , & bellua in arpnam , hifiriones in fcenam ,quadyiga in circos non inducuntur, in Venetorum tamen 30 nquali acquirendarumprouinciarum,&regnorum tutandorum apparatus extruitur, & alijs iUis nocendi uo-luntas cohibetur, & quemadmodum eius urbis feuerifqtem diuina prouidentia architectata efl, unde nec moenia , nec propugnacula, nec portas habet,ita quicquid homines pulchri fecerunt,ab eadem prouidentia dubii fecerunt. Accejfit eo charitasquam ciues erga pa triam habuere, cum in ea ornanda, & amplificanda nulli periculo, nulli unquam labori pepercerint. Vnde in eo loco & rerum copia,& ordo mirabilis nidetur, ut ur\o oculffittu,quicquid ad infiruendam iuflam claffemopus eft, facillime educatur. Vela, remos,funes,anchoras, tormenta, machinas, organaq; omnia unico nutu in eduffas triremes jmpofita uideres.Trouidit hoc TSlipolaus 'Zeniis uir clariffimusfiudio, ac ingenio multo, cuius rei ftuttum pottea patres multa cum laude,atq; admiratione hominum percepere. Exhibet autem modo non minus ea dignam occafionem diuina prouidentia7 & reru natura, qua non amantem patria fua quemlibet deterrere pojfet. Tempus enim quod fecum fert commoda om-iqo nia, & incommoda, cum duobus elementis quafi conffirans urbi bellum intentat, mare f& terram intelligo, quorum alterum cedere, altera occuparefiagnaifla uelle uidentur . Occafionem hanc, qua moleHiam, & curam patribus afferre deberet,alacriter fumere omnes excitantur. quoniam cum Deus illis fruttus pacis, & ocij benigne tribuat, & quarat ut opportunitatis huius fitus beneficiumprimis fundatoribus concejfum agno-r ,fcant, ingenia, & animos exercere in maximo negotio student, ideoq;fiet utimperij huius magnitudinem, & prudentiam ciuium, & iuuanda patria defiderium eorum omnes imitentur, in qua re natura indagatorum,& expertorum opus erit caufas quarere unde ftagna ifta muniantur:& quemadmodum medici morborum cattfas -primum inquirunt, & inde opportuna remedia adhibent, ita & ipfi facient .inuenient autem terram in hac ufurpatione fluminibus tanquam ministris uti: inuenient falfedinis proprium effe ab fumere, & quafi abrodere, quicquid in ea immittitur: inuenient, quo plus aqua in hos lacus influit, plus utilitatis afferri, quonia uis ,~0 maior effluens plus terreni fecum effert: inuenient leuanda effe natura impedimenta, ut ipfa jponte agat, & id efficiat, quod nullo ingenio,ui,& hnpenfa fieri potebi. ideo terram,qua Sole ficcefcens obduruit,monebunt,& aquis facilem eueblionem prabebunt, dirigent canalium curfus,permixtionem dulcium carn falfis aquis prohibebunt, agros prope paludes inaratos relinquent, ne ex illis terra imbribus foluta, in lacus ifi os deuoluatur. ac demum quam maxime fieri.poterit, fluuios, tam magnos quam paruos ab hisftagnis arcentes,elementorum uifltom falutis, fecuritatisperpetua proma confequmur. >
  - A. Templum diui Marci. B* Turrisdi»i Marci.. C. Hua cqlumne. p. Torum d{ui Marci. E. D, Qeminiams. F.; D. Moyfes. G, B.-Bajfus. •Hi/PV 'Tfoodofis.' I. Di Z&chariasf K. p. Idan.embcacora. L. T>. Martims. , M. D. Do-minicus. N. D. Antonius. Q. D. /Petrui. P. D. Prff«>/. D. Donatus, Dogana. S. Nauale. T. D. Coele-
  - fis. V. D. Trancifcuf. X. DAoxfrEaplns. • P* LaurpitiftSt^ Z, P, Seuerus. a. D. Marina, b. P. Cantiams. c.D.
  - Apoftoii. d- Cncigni. e. D. Sophia. jFTi». Maria ab hortis. g. D. I ob. , h. S. Cru*. D. Margarita.
  - 60 ]f. Magna domus Wancifcanorum. t. D. Vaului. ni. D. AugufinUS. n. D. Afcdtha. e. D. Maria mater domini, p. £>.
  - a. Cofiani. q. D. Matthia. r. D. lacobus in riuo alto. AAA.^Magnus canalis. f. Torum rinialti, t. Fonsriuialti.
  - ». D. Hairia lubamca. x. D. Stephinus. j. Templum charitatis. D. Cregorius.
- p.203 - vue 221/393
- - *<>4 L 1 B E ^ Q^V I V S.
  - VEVJETJIE VI S DESCI^ITTIO.
- p.204 - vue 222/393
- - * 46 j
  - IVI. V I T R V V I I D E
  - architectvra
  - LIBER $ E x T V s.
  - 'PrQvminmi-
  - Ri STipEvs Fhilofophus Socraticus, naufragio cum eie&us ad Rhodien-fium littus animaduertiflet Geometrica fchemata defcripta , exclamauifle ad comites ita dicitur. Bene fperemus, hominum enim ueftigia uideo: ftatimq; in oppidum Rhodum contendit,& re<fta Gymnafium deuenit, ibiq;dephilofophiadifputans,muneribus eftdonatus,ut non tantum fe ornaret, fed etiam eis,qui una fuerant, ueftitum ,& extera,qua: opuscf-fent ad ui<ftum, prxftaret. Cum autem eius comites in patriam reuerti uo luiflent, jnterrogarentq,* eum, quid nam uellet domum renunciari, tunc ita mandauit dicere. Eiufmodi poflefsiones, & uiatica liberis oportere parari , qua: etiam e naufragio una poflent enatare. Nanq; ea uera prxfidia funt uitx,quibus neque fortuna: tempeftas iniqua, neque publicarum rerum mutatio, neque belli uaftatio poteft nocere. Non' tninus eam fententiam augendo, Theophraftus hortando doftos potilis efle,quam pecuniae confiden tes, ita ponit. Doftura ex omnibus folum , neque in alienis locis peregrinum,neque amifsis familiaribus, & neceflarijs, inopem amicorum: fed in omni duitate effe ciuem, difficilesq; fortuna: line timore pofledefpicerecafus. Atqui non do&rinarum, fed facilitatisprxfidijs putaret fe effe uallatu, labidis itineribus uadentem,non ftabili, fed infirma confli «Stari uita. Epicurus uero non difsimiliter ait . Pauca fapientibus fortunam tribuere, qua: autem maxima, &necelfaria funt, animi, mentisq; co-343 gitationibus gubernari. Hxc, ita efle plures Philofophi dixerunt. Non minus etiam Poetae,qui antiquas comoedias Grxcefcripferunt, & eafdem fententias uerfibusinfcenapronunciauerunt. Euchra-tes, Chionides, Ariftophanes, maxime etiam cum his Alexis, qui Athenienfes ait ideo oporterelau-dari , quod omnium Grxcorutn leges cogunt parentesali a liberis, Athenienfium non omnes , nifi cos, qui liberos artibus erudiflent. Omnia enim munera fortunae cum dantur, ab ea facillime adimun tur. difciplinx ueroconiumftai cum animis,nullo tempore deficiunt,fed permanent ftabiliter ad luminum exitumuitx; Itaque ego maximas, infinitasq; parentibus ago, atque habeo gratias, quod Athenienfium legem probantes, mc arte erudiendum curauerunt, & ea, qux nOn poteft effe probata; fine literatura,encycliocj; do&rinarum omnium difciplina. Cum ergo,& parentum cura,& prxeepto-rum dodirinis audias haberem copias difciplinarum, philologis, & philotechnis rebus, commentario 4^' rumcj; feripturis me deledlans, eas poflefsiones animo paraui, e quibus hxc eft fru&uum fumma,nullam plus habendi necefsitatem ,eamq; effe proprietatem diuitiarum maxime, nihil deftderare.Sed forte non nulli hxc leuia iudicantes, putant eos efle tantum lapientes, qui pecunia funt copiofi. Itaque pleriqueadid propofitum contendentes, audacia adhibita cum diuitrjs etiam -notitiam funt conle-quuti. Ego autem Cxfarnon ad pecuniam parandam ex arte dedi ftudium, fed potius tenuitatem cum bona fama, quam abundantiam cum infamia fequendam probaui. Ideo notities parum eft adfe-cuta, fed tamen his uoluminibus editis (ut fpero) pofteris etiam ero notus. Neq; eft mirandum,quid ita pluribus fim ignotus. Cxtcri Architedfi rogant, & ambiunt ut archite&entur, mihi autem a prg-" ceptoribus eft traditum, rogatum, non rogantem oportere fufeipere curam, quod ingenuus color mouetur pudore petendo rem fufpiciofam; nam beneficium dantes,non accipientes ambiuntur. : f&: Quid enim putemus fufpicari qui rogetur de patrimonio ftimptus faciendos committere gratia: petentis , nifi quod prxde, compendijq; eius caufa iudicet faciendum t Itaque maiores primum a genere probatis opera tradebant Archite&is; deinde quxrebantfi honeftceflent educati, ingenuo pudori, non audaciae protcruitatis committendum iudicantes» Ipfi autem artifices non erudiebant nifi fuos liberos,autcognatos,&eosuirosbonos inftituebant,quibus tantarum rerum fidei , pecunia: line dubitatione permitterentur. Cum autem animaduerto ab indodtis, & imperitis tantx difciplinx magni-: tudinem iaciari,& ab ijs, qui non modo Architedfcurx, fed omnino ne fabrica: quidem notitiam habent, non poflum non laudare paties familias cos,qurliteraturafiducia confirmati, per fe xdifiqin-tes ita iudicant, fi imperitis fit committendum, ipfos potius digniores efle,ad fuam uoluntatem,quam ad alienam pecunix confumerefummam. Itaquehcmo artem ullam aliam conatur domi facere, uti £d: futrinam ,nd fullonicam,aut ex exteris^qux funt faciliores,nifi Archite&uram, ideo qupd,quipro-\ t . .. S fitentur
- p.205 - vue 223/393
- - l l B £ ^
  - fitentur non frte uera, fed falfo nominantur Archite&i.Quas ob res corpus Arcliitc&ur*,ratibnesq; eius putavi cjii.igentifsimq eonfcribendas,opinans id munus omnibus gentibus non;ingratum futuru, IgitUr quoniam in quinto de opportunitate communium operum perfcripfi, in hoc uolumine priua-torum a-dificiorum ratiocinaTiones,&: commenfus fymmetriarum explicabis
  - Depriuatorumadificijs pra&at Vitr. librofexto, ea parte iam abfoluta, qua ad publica opera , & communia pertinebat, proponit pulcherrimum huic libra prooemium, quod Galeno tantum placuit,ut magnam eius partem [umeret in eo libello, in quo iuuenes ad capefeendas difciptinas hortatur. Tranjaffo prooemia generalia quadam pracepta dat fabricaturis. Capite primoregionum qualitates, cceliq,' afaettus, cimos, trattusq; ani-maduertendos, & confiderandos ejfe docet , fecund um quos dijponenda funt adtficia. Sed eapite fecundo, ne putet JLrchiteffus fe in publicis operibus tantum eaferuare debere, quaprimo libro cap, 3 . funt difta. repetitferd eadem, conditiones jLrchitetti pramonflrans: in reliquis ad priuatorum adificiorum commenfus explicandos exordiens ab ijs adiumpartibus , qua nobis primo occurrunt, paulatim nos fab tefto, & in penetralia ducit; nullas partes inoftenfas relinquens, qua ad utilitatem, firmitatem, & pulchritudinem pertinere fofiint, nec urbis delicijs contentus, ad ruris ammitatem fuauiter nos conducit, ibiq; omnia, qua ad ufttm % iiectffitatem, decorumq; (fiettant diligenter exequkur,&fundationum denique regulas fimitat isq; proponit? elauditq; librum pulcherrimis obferuationibus, Prooemium facile, & moratum eft maxime, Jententijs ornatum, exemplis, authoritatibus, & comparationibus refertum, comparat erum fortuna uirtutem3 bonis exterioribus, animi bona, imperitis, audacibus, &prot eruis, doUos,ingenuos, &.fideles,ofienditq; quantum inter ea fit difcrimitiis. Ferba autem aliqua funt exponenda. jLnftippus igitur in arena fe uidifje hominum uefiigia dixit, non tamen intellexit ueftigia hominum pedibus imprejfa, fed uefiigia humana meritis, nam mathematica figura in arena deferipta prius mente fuerunt concepta, ac rationibus doUiffimorum utrorum ante tr affata,poftea in arena defignata, & quemadmodum feriptio fermonis indidum eft, fermo autem mentis, ita mathematica defignationes, ac geometrica figura erant tanquani figna conceptionum, Dixitergo jhriftippw, video ueftigia hominum, ideft non brutorum, quoniam bruta non ratiocinantur, neque partium humani corporis, fed mentis, & rationis, a quo homo habet, ut homo fit i Explicata lArijlippi ferentia ,eam probat teftibus, & exemplis philofophorum, & poetarum, adducitq; jLthenienfium legem, fecundum quam defe.ipfo, deq;fuis progenitoribus modeftd loquendo, oftmdit quantum cura, ac fiudij parentes ponere debent, ut eorum liberi, boni potius, quam diuites; eruditi, quam imperiti; digni > quam indigni habeantur. Solon lege fanxit liberos parentibus necefiaria uita fubfidia non debere, a quibus nullam artem didiciflent. quam legem ^tthenienfes approbauere. {Encyclioq; omnium doffrinarum § libroprimo coniunffionem, & com-mmicationemquandameffe [ciendarum docuit, quam aliqui picyclopediam uocant . utq^oftendatfibinon dejuiffe, quod ad bonum fkrchiteChm faciendum pertinet, memor eorum, quae libro primo dixit; utitur duobus uerbis \philologis, & philotechnis, \ quibus altero ratiocinationem, altero fabricam, ideft rem figni-ficatam, & rem fignificantem oftendit. ‘Philologia eft ardor, & inhians ftudium ftifciplinamm, & cum maxima uoluptate percunftatio rationis rerum. Thilotechnia autem eft ardum , fubtilitadsq; artificiorum ue-kemens inqmfido, quare qui & rationem , & rei facienda modum jludiofe quarit, is philologus > &pbilo-
  - De dwerjts regionum qudtt&tibus, & uarijs coeli a]pe£libm > fecundum quos funt Adificia Uifftonenda«. (ap. L
  - rerum
- p.206 - vue 224/393
- - s E X T V S. 207
  - terminatura diuerfas diuerfarumpartiwnorbis proprietates, far efi, ut ipfamin adificijscollocandisimitemur. igitur
  - Svb feptentrione xdificia teftudinata, & maxime condura,& non patentia,fed conuerfa ad calidas partes oportere fieri uidentur. contra autem fub impetu Solis, meridianis vegionibus,quod premuntur a calore, patentiora,conueifaqj ad feptentriotiem, & aquilonem funt facienda ;ita quod ultro na-turalaedit, arte erit emendandum. Item reliquis regionibus ad eundem modum temperari, quemad* modum coelum eft ad inclinationem mundi collocatum.
  - Fegionum qualitates ab Mficatoribus confideranda funt, ideo uidemusin diuerfis fartibus alias atque io &lias adificandi rationes, uel ad Solis ardores,uel ad frigidos uentorum impetus,ncl niuium uires,nel ad maris, fiuuiorumq; inundationes euitandas, unde altj fiibterraneos Jpecus colunt , alijcelfos habitant montes, multi fyluas tenent, & nonnulli etiam fupra altijjimas arb ores fibi domicilia parant. alij proclinata maxime teUa ob niuium pondus, alij procurrentia faciunt ad imbres parcendos.quare fummatim expofuit Vitr. quid fit ob-feruandum,& aquo:namdicit.
  - Haec autem ex natura rerum funt animaduertenda,& confideranda, atque etiam ex membris,cor poribusq; gentium obferuanda. Nanq; Sol, quibus locis mediocriter profundit uapores, in his con-/eruat corpora temperata, quasq; proxime currendo deflagrat, eripit exugendo temperaturam humoris. Contra uero refrigeratis regionibus, quod abfunt a meridie longe, non exhauritur a caloribus humor, fed ex coelo rofeidus aer in corpora fundens humorem, efficit ampliores corporaturas, uo-oisq; fonitus grauiores. Ex eo quoque fub feptentrionibus nutriuntur gentes immanibus corpori-bus, candidis coloribus,diredio capillo, & rufo, oculis csefijs,/anguine multo , quoniam ab humoris plenitate, cceliq; refrigerationibus funt conformati. Qui autem funt proximi ad axem meridianum, fubieftiq; Solis curfui * breuioribus corporibus,colore fufeo, crifpo capillo, oculis nigris , cruribus inualidis, fanguine exiguo, Solis impetu perficiuntur. Itaque etiam propter (anguinis exiguitatem timidiores funt ferro refiftere, fed ardores, ac febres fufferunt fine timore,quod nutrita Tum eorum membracum feruore.Ita corpora, qux nafcuntur fubfeptentrione a febri timidiora, & imbecilla* /anguinis autem abundantia ferro refiftunt fine timore.
  - Contrariorum contraria funt qualitates a natura corporum, & ab effectibus animi, namplerumq; animi affectiones fequmtur corporum temperaturas . argumentatur Vitr.figno offendens uera ejje, qua dixit de locorum proprietatibus, qua a coeli inclinatione, tratluq; figniferi oriuntur . Medici plane omnes, & hiflo-30
  - rici, & ueritas ipfa a Vitruuio funt, quare non eft opus longiore fermorie ,fed ad aliud argumentum fimptum auccisfono,ueniendum.
  - Non minusfonus uocis in generibus gentium difpares,& uarias habet qualitates, ideo quod terminatio orientis,& occidentis circa terra librationem, qua diuiditur pars fuperior,& inferior mundi, habere uidetur libratam naturali modo circuitionem,quam etiam mathematici horizonta dicunt.
  - Vt diuerfie gentes funt, ita earum diuerfi uocis fonitus, & dijpares habentur. ratio eft, quoniam diuerfas habent finitores, uel horizontes, fecundu quos diuerfo modo fe habent ad caeli faciem,a qua rerum natur a,& conditio uariatur, & immutatur.Eff autem horizon, quem Cicero,(ut diftwn eff alibi) finitorem uocat,circulus imaginatione comprehenfus,qui partem caeli, qu& uidetur, ab ea, quanon uidetur, partitur, & praefinitur . unde bemfybarij circulus nominatur, de quo nos libro nono multa dicemus.
  - 40 Igitvr quoniam id habemus certum animo fuftinentes, a labro, quod eft in regione feptentrio-nali linea traiedta ad id, quod eft fuper meridianum axem, ab eoq; alteram obliquam in altitudinem ad fummum cardinem, qui & poft ftellas feptentrionum, fine dubitatione animaduertemus ex eo efle fchema trigoni mundo, uti organi, quam o-clu/Zumv G raci dicunt.
  - Vt Vitr. offendatfonorum uocis diferimina gentium diuerfa-rum, conftituto iam horizonte, figurationem quandam fkcit, adffieciem organi,quam fambucem Graci uocant,triangularem fcilicet,& chordis temperatam. nos forte jLrpam meamus, licet etiamfambucaTanisorganum dijparibus calamis comp.t-Uum, fignificet, forma triquetra, ut in eiuspiffuris uiderepof-fiumus, quod etiam nihil impedit intellectum noffrum. Summa, autem hxc eff, eos, quibus cardo, uel polus mundi Septentrionalis minus fupra horizonta eleuatur,acutiorem & fubtiliorem habere uocem, quam eos, quibus fublimior eff idem cardo, & quo magis act\ Septentriones quis refpicit, poft quos ipfe eft cardo, eograuiorem, & deprefiiorem uocisfonum efficere, propo-fitum hoc afambucte inftrumentifimilitudine declaratur. Effo igitur meridianus circulus- JL. B. C. D. centrum Mundi .E. Horizpn* jt. E. C. cardo feptentrionalis, imaginemur efie ubi F.fiupra horizonta* A. C. 4 cardine ad horizonta cadat Linea perpendicularis F. H. & pari for Co maab F. trafuerfa linea ducatur ad mundi centrii, &fit F* E. nulli dubium eft,quin triangulus appareat
  - S 1 ex hac
- p.207 - vue 225/393
- - io8 . I 1 B E ^
  - ex hac figuratione f. H.E. fyirfus imaginetur cardo in figno G. a quo ad horizonta cadat perpendicularis linea G. i. item & tranfuerfa ad centrum, & fit G. E. hoc quoque modo alium habemus triangulum G. i. E. jLio eos, quibusfublimis esi cardo inpuntio F. acutiorem uocem habere ijs, quibus eft idem cardo inpuntto G. Traducatur igitur linea F, H. intra triangulum maiorem G. J. £. & ibi uocet ur M. certum efl lineam G. *• maiorem ejfe linea M. Ty. fi ergo linea G. i. organi nemus effet,depreffiorem3 & grauiorem fonum redderet, quam linea M. Ty. qua angulo cumproximafit,& ideo breuior, acutiorem quoque fonumfiicit. Jqonminus fi quis effet, cui cardo infra puntium F, in meridiano .A. B. C. D» collocaretur acutiusfonaret, quam cui, qui efjet inpuntto F, jLtquc hacfiumma eU Vitruuiana mentis.
  - Vocat autem Vitr. imum cardinem , polum oppofitum feptentrionali, is enim depreffusille fublimis efl ideo fummus uocatur, a cardine autem ad cardinem traiefla linea dicitur axis, cuius extremum unumfep— 10 tentrionalem, alerum meridianam partem ofiendit. obliquam autem lineam intelligit tranfuerfim. Cardo uero feptentrionalis non efl omnino ubiflella, qiiamtramontanam uucat, fed aliquantum cardo ab ea diilat, ideo Vitr. dicit | jLd fummum cardinem, qui cft poHJlellas feptentrionum. f Labrum autem uocat orbem,
  - ^circuli extremi marginem.unde labrum feptentrionale, & labrum meridianum, & labrum orientis, labrum occidentis pro partibus illis intelligere poffemus, qua eas coeli plagas in horizonte referunt.
  - Itaqve quod eft fpatium proximum imo cardini ab axis linea in meridianis finibus, fub eo loco, quae funt nationes, propter breuitatem altitudinis ad mundum,fonitum uocis faciunt tenuem,& aciir tifsimum,uti in organo chorda, quas eft proxima angulo.
  - Chorda angulo proxima breuior esi, ideo intenta magis cum fit, facit acutiffimumfonum, & eft ex ijs, qua netes meantur, ut ex quinto libro facile dignofcipoteft. , 20
  - Secvnd v m eam autem, reliqua; ad mediam Graeciam remifsiores efficiunt in nationibus Tonorum fcanfiones.
  - Grace fublimior cum fiat cardo, nationes cius remifiiores habent uocis fonos, & quo magis quisfeandit, eo grauior eius uocis fonitus efficitur, ita ut paulatim ad chordarum fimilitudinem uoces quoque augeantur,
  - & decrefcant. atque hoc efl, quod dicit Vitr.
  - Item a medio in ordine crefcendo ad extremos feptentriones fub altitudine cceli nationum fpiri<* tus fonitibus grauioribus ab natura rerum exprimuntur, Ita uidetur mundi conceptio tota, propter inclinationem, confonantifsime per Solis temperaturam ad harmoniam efle compofita. Igitur quse nationes funt inter axis meridiani cardinem, & feptentrionalis medio pofitae, uti in diagrammate mu-fico, medianae uocis fonitum habent in fermone; quaeq;progredientibusad feptentriones funt natio- 3 ? nes, quod altiores habent diftantias ad mundum,Spiritus uocis habentes humore repletos, ad hypa-tas, & proslarabanomenon a natura rerum fonitu grauiore coguntur, uti eadem ratione medio progredientibus ad meridiem gentes, paranetarutn acutifsimam fonitu uocis perficiunt tenuitatem.
  - Humiditas fonum grauem facit. ij quibus cardo feptentrionalis magis extollitur > ob Solis distantiam, ma gishumida funt temperatura, quam qui fub meridiano axe habitant, ergo grauiorem uocem illis reddere a naturarenm coguntur . Ordine autem ratio hac procedit, ut in organo a nete ad proflambanomenonper medias temperate proceditur, & e conuerfo , ita in mundo a meridie ad feptentrionemprogredientibus grauior, a feptentrione ad meridiem acutior redditur fonus. Quod uero h umida grauiorem fonum reddant, quam ficca, probat Vitr. ut nihil dubitaripofiimus, quin uera fint ea, qua dixit.
  - Hoc autem uerum effe ex humidis natura; locis grauiora fieri,& ex feruidis acutiora,licet ita expe- 4° riendo animaduertere. Calices duo in una fornace aeque co&i, aequoq; pondere, ad crepitumq; uno fonitu fumantur, ex his unus in aquam demittatur, poftea ex aqua eximatur, tunc utrique tangantur.
  - Cum enim ita faftum fuerit,largiter inter eos fonitus diferepabit, aequoq; pondere non poterunt,cQ-fc. Ita & hominum corpora uno genere figurationis,& una mundi coiundtione concepta, alia propter regionis ardorem acutum fpiritum aeris exprimunt tadlu, alia propter humoris abundantiam grauif-fimas effundunt fonorum qualitates.
  - Trobauit iam fatis ex humore fonum uo cis immutari, quoniam uero 'ad mundi confiitutionem,dlia quoque permixtione humoris, alijs conditionibus immutantur, non contentus his, qua dixit, ad alios effetius,, & rationes tranfit, ut Romanis fuis blandiatur, ut uidebitur. jQua omnia facillima funt,& alias a Ttolemao repetita infua compofitionis libro fecundo. i -
  - Item propter tenuitatem coeli, meridiana: nationes ex acuto feruore mente expeditius,celenusq; mouentur ad con fili orum cogitationes. Septentrionales autem gentes infufie crafsitudine cceli,propter obftantiam aeris humore refrigeratae, ftupentes habent mentes. Hoc autem ita cfle a ferpenti-bus licet afpicere, qua; per calorem, cum exhauftam habent humoris refrigerationem, tunc aegrrime mouentur, per brumalia autem, & hyberna tempora mutatione cceli refrigerata;, immotae funt ftupo re : ita non eft mirandum fi acutiores efficit calidus aer hominum mentes, refrigeratus autem contra tardiores. Cum fint autem meridiana; nationes animis acutifsimis, infinitaq; iolertia confiliorum, fimulad fortitudinem ingrediuntur, ibi fuccumbunt,quodhabent exu£tas ab Sole animorum uirtu-tes. Qui uero refrigeratis nafcuntur regionibus; ad armorum uehementia.paratiores funt, ma£nisq; viribus ruunt fine timore, fed tarditate affimUme confiderautia irruentes > fime folertia, fuis confiiijs So
  - refrin-
- p.208 - vue 226/393
- - s u x r v s. 209
  - refringuntur. Cum ergo ab natura ferum hase ita fint in mundo collocata, ut omnes nationes immoderatis mixtionibus fint difparatas, placuit,ut inter fpatia totius orbis terrarum , regionumq; medio mundi populus Romanus pofsiderct fines. Nanque temperatifsimas ad utranque partem,& corpo rum membris,animorumq; uigoribus pro fortitudine funt in Italia gentes. Quemadmodum enim Io-uis ftella inter Martis fcruenti(simam,& Saturni frigidifsimam media currens temperatur, eadem ratione Italia inter feptentrionalem, meridianamq;ab utraque parte mixtionibus temperatas, & inui-<5as habet laudes. Itatjue confilijs refringit barbarorum uires, forti manu meridianorum cogitationes. Itadiuina mens ciuitatem populi Romani egregia temperataq; regione collocauit, uti orbis lJ0 terrarum imperio potiretur.
  - Italiam med'iam,&temperatam ponit Vitru. in Italia urbem Evomam confilio, & uiribus ualere dicit. Quis autem non& Xe netam urbem hac ratione commendant, cum cardo illi fublimis fit medio quadrante, idefigradu 4 5. Epma uero 4z. Sed fatis hac di£la fint.concludit Vitruuius.
  - Qvod fi ita eft, uti difsimiles regiones ab inclinationibus coeli, uarijsgeneribus fint comparati, & ut etiam naturas gentium difparibus animis, & corporum figuris, qualitatibusq; nafccrentur, non dubitamus asdificiorum quoque rationes ad nationum, gentiumq; proprietates apte diftribui debere^ cum habeamus ab ipfa rerum natura folertem, & expeditam monftrationem. Quo ad potui fumma ratione proprietates locorum ab natura rerum difpofitas animaduertere, expofui, & quemadmodum ad Solis curium, & inclinationes coeli, oporteat ad gentium figuras conftituere aedificiorum qualitates, dixi. Itaque nunc fingulotum generum irj asdificijs commenfus fymmetriarum, & uniuerfos, & 2,0 feparatos breuiter explicabo „
  - X>e adijiciorum primtomm proportionibus, Cf mensuris. Caf. II.
  - ®Bg53|||VLi. a Architecto maior cura efle debet, nifi uti proportionibus ratae partis habeant xdi-rat*onum exadiones. Cum ergo conftituta fymmetriarum ratio fuerit, & commen-ISBrakii fus ratiocinationibus explicati, tunc etiam acuminis eft proprium prouidere ad naturam loci, aut ufum,aut fpeciem, &detra<5tionibus, uel adieftionibus temperaturas efficere, j0 uti cum de fymmetria fit detra$:um,aut adie&um, id uideatur recte efle formatum, fic ut in afpectu nihil defideretur.
  - Qua primo uolumine capite fecundo funt difta , ea fere omnia hoc loco repetuntur, idq; ratione futtum oflenditur j ex eo quod certum eft, .ArchiuUum debere easdem ideas, [peciesq; inpriuatis adificijs habere , quas habet in publicis; unde ordo , difpofitio, decor, euvithmia, disiributio, & fymmetria proponenda eft femper in omnibus operibus tam publicis, quam priuatis, tam ijs, qua ad adificationem, quam ifs, qua ad gnomonicem, & machinationem pertinent. Symmetria primum ejl jlrchitetto quarenda, hoc enim eft pro -prium ^trchiteBi, uti proportionibus rata partis habeant adificia rationum exaffiones. quoniam uero difpofitio quadam libera eft, quadam uero coaUa, uel a loci, aut ufus, aut etiam forma neceffitate, ideo in libera, ubi nihil impedit, atque integrum eft, quicquid nolumus efficere ad fymmetrias, & commenfus recurrendum 4° eft; in coatia uero ad ingenium, &folertiam ueniendum eft, ut fymmetriarum rationem ad loci naturam,
  - ad hominit ufum, ad formam inchoatam accomodemus,ita ut adi]ciedo,&detrahendo afpeblui fztisfaffu fit.
  - Alia enim ad manum Ipecies efle uidetur, alia in excelfo , non eadem inconclufo, difsimilis in aperto, in quibus magni iudicij eft opera, quid tandem faciendum fit.
  - Ostendit naturam loci aliam, atque aliam fymmetriarum rationem quarere. loca aut proxime ad oculos, & inpromptufunt, aut excelfa & remota,aut conclufa, obfcuraq;, aut patentia, & aperta, huiufmodi locorum dmerfitas3aliam atque aliam fpeciem qumt. quam igitur qmfque exigat fpeciem dignofeere, & ad eam commenfus rationem accommodare, magni iudicij eft opera. Sed cur ex natura loci fpecies immutetur, ratio eft, quia uifmfallitur, nec ueros uidetur effetius habere. Xnde Xitr. dicit.
  - Non enim ueros uidetur habere uifus effectus, fed fallitur faspe ab eius iudicio mens. Et hoc 5° probatur experientia, & exemplis.
  - Qvemadmodvm etiam in fcenis piftis uidentur columnarum proie&uras mutulorum ecphorae, fignorum figuras prominentes,cum fit tabula fine dubio ad regulam plana rfimiliter in nauibus remi, cum fint fub aqua dire<5ti, tamen oculis infracti uidentur, & quatenus eorum partes tangant fumma planitiem liquoris, apparent (uti funt) diredti. Cum uero fub aqua funt demifsi per naturas perlucida raritatem remittunt enatantes ab fuis corporibus fluentes imagines ad fummam aqux planitiem, atq; ibi commotas efficere uidentur infraftum remorum oculis afpe&um. Hoc autem fiue fimulachrom impulfu, feu radiorum ex oculis effufionibus (uti phyficis placet) uideamus, utraque ratione uidetur ita efle, uti falfaiudicia oculorumhabeat afpedtus.
  - Experientia monet ex ijs,qu£per opticen m tabula explanata pinguntur, partes rerum uideripromi-€0 nentes, & fugientes, & remotas proximas, quatenuspunfti ratio ,fitusq; expoftulqt. Cum uero non
  - S 3 promi-
- p.209 - vue 227/393
- - aio
  - l I B E ^
  - promineant, neque abfcedant , neque remotiores} aut magis proximafmt, uideantur tamen ita ejfe, procul— dubio non uidentur oculorum proprios habere uifrn effetius. Vnde Tlinius libro 31. cap. 4. inquit [cenam ludis Claudij pulchri magnam babuiffe admirationem pitlura , cum ad tegularum fimihtudinem Coriui decepti imagine aduolarent . pari forma direCli cum fmt remi, & uideantur infratli fub aqua , fallitur uifus in ijs indicandis, qua ad eum pertinent. Sed error is non a uifu prouenit , fed ab imagine, & fecie 3 medioq; ita ajfello, ut rei imago aliter in aqua,aliter in aere conficiatur . Fallacia autem uifusfunt 3 aut ab interjii-tiorum & mediorum t, per qua uidemus , diuerfitate 3 nam res diretla uidentur infraffa, parua uidentur magna , remota uidentur propinqua , aut ratione medij 3 uel denfi, uel rari 3 uel immoti, uel fluentis. Lux nimia impedit, parua non permittit uidere minutas res. Velocitas motus continuatam feciem in difa— ratis rebus afferre [olet, ipfa quoque oculorum affcdio ob humorem 3 aut ficcitatem errores in uidendopant. Diflantia quoque rerum figuras immutant 3 hoc efl3 quadratas res a l onge teretes -videri, aer enim ob internatia figurarum angulos abfumit.
  - Cvm ergo quae funt uera,falfa uideantur, & nonnulla aliter quam funt,oculis probentur,non puto oportere efie dubium, quin ad locorum natu ras, aut necefsitates, detractiones, aut adiediones fieri debeant. Sed ita ut nihil in his operibus defideretur. Haec autem etiam ingeniorum acuminibus, non fblum dodrinis efficiuntur. Igitur ftatuenda eft primum ratio fymmetriarum,a qua fumatur fine dubitatione commutatio .Deinde explicetur operis futuri, & locorum imum fpatium longitudinis, & latitudinis, cuius cum femel conftituta fuerit magnitudo, fequatur caufa proportionis ad decorem apparatio, uti non fit confiderantibus afpedus eurythmiae dubius; de qua quibus rationibus efficiatur, eft mihi pronunciandum. primumq; de cauis aedium (uti fieri debeant) dicam.
  - Hoc loco tacite nonnullorum infcitia reprehenditur, qui cum membra aedificiorum aliqua ex antiquis metiuntur,1 & ea Vitruuianis regulis refondere non uident,Slatim ea damnant, qua a Vitr. ditia funt, meliusq; feciffe pofteriores affirmant, quam Vitr. & pro exemplari ea fumunt, qm diuerfisin locis menfurari contigerit, nulla habita ratione, quorum operum ea membra fuerint, quibusq; locis adificia illa, quorum partes difietlas collegerunt, erant collocata, ea igitur tanquam firma arbitrantes omnibus in locis, eodemq; modo ponere folent. nec recte confiderant,quaaVitr.fempcr auribus jlrchiteUi inculcantur, utnonfolumpropor tiones, & fymmetrias perfequi debeamus, fed loci naturam, ufum, feciemq; intueri. Quare fi quis coronam theatri Marcelli diuerfam aliquantum a Vitruuianis praceptis inuenerit, reliqua uero optime collocata , & perfetla, non ftatim debet eius operis jLrchitetlum damnare. Tgam fi integrum opus liceret afficere, aliud de ea re iudicium fieret. Hinc quam retiifiime ditium arbitror a Vitr. & maxime animaduertendum: Quod licet nulla Mrchitefii maior cura effe debeat, quam ut proportionibus rata partis habeant adificia rationum exatiiones, tamen debere nos confiderare, quid ufus, quid locus, quid fecies poflulet, ut cum a fymmetrijs difcedere cogimur, pofiimus operum noflrorum rationes monstrare, & afetlui fatisfhcer.e.
  - 10
  - 10
  - 3®
  - De cauis adium. Cap. III.
  - Ava aedium quinque generibus funt diftinda, quorum ita figurae nominantur, Tufcarii-cum»Corinthium,tetraftylon,difpluuiatum,teftudinatum. Tufcanicafunt,in quibus trabes in atVij latitudine traiedae habeant interpenfiua, & colliquias ab angulis parietum, 4® ad angulos tignorum intercurrentes. Item afleribus ftillicidiorum in medium complu-' uium deiedus. InCorinthijs ijfdemrationibus trabes ,& compluuia collocantur,fed a parietibus trabes recedentes in circuitionem circa columnas componuntur. Tetraftyla funt, qua: fubiedis fub trabibus angularibus columnis, & utilitatem trabibus, & firmitatem praeftant, quod neque ipfaeriia-gnum impetum coguntur habere, neque ab interpenfiuis onerantur. Difpluuiata autem funt, in quibus deliquiae arcam fuftinentes ftillicidia reijciunt. Haec hybernaculis maximas praeftant utilitates, quod compluuia eorum ereda non obftant luminibus tricliniorum, fed ea habent in refedionibus mo leftiam magnam, quod circa parietes ftillicidia defluentia continent fiftulae, quae non celeriter recipiunt ex canalibus aquam defluentem. Itaque redundantes reftagnanr, & inteftinum opus, & parietes in eis generibus aedificiorum corrumpunt. Teftudinata uero ibi fiunt, ubi non funt impetus ma- JO gni,& in contignationibus fupra fpatiofa redduntur habitationibus.
  - Cum ea nobis expofita fmt, qua confiderare oportet, priufquam adfabricandum ac cedamus i tam ratione, partium,tratiusq; coeli,fecundum quem dif onere adificia folemus,tam ratione proportionum,&menfurarum ad quas oculos conuertere debemus, tam in libera, quam in coatla difofitione: iam orditur pracepta tradere, & comrnenfus adium privatorum ad eas partes proficiens, qua digniores in adibus habentur,fiue com munes, ftuepropria fmt, easq; adperfonarum conditiones accommodat. initium huius tractationis eft ab illis partibus, qua primum fub afetlum cadunt,nam & tertio uolumine cum de templis ageret, ab ijs formis ( ut dixi) initium fumpfit, qua afetlui fiatim offerebantur. Quod igitur in priuatis adibus nobis primum occurrit,eft fecies exterior tetli,fecundum quod ab eo pluuia, imbresq; cadrnt, & locus in quem imbres . cadunt, ideji compluuium, & itnplmium, nec ratione caret, ab ea re ordiri, a qua prima totius facies cerni- 60
  - tur,&
- p.210 - vue 228/393
- - tur,& modum reliquis partibus imponit,atque.eo magis, qui# contignationis ,& materiationis totius interioris praceptafuperius tradita funt, quemadmodum uolumine quarto explicatum efl. Quare & illud erat.ne-cejfe ojlendere, quod ad teUorum, columnarumq;,exteriorem ajpeffum pertinebat. Hoc\igitur loco ajpe6luat fhciesq; tefforum exteriores, & earum genera docet. Caua adium uocat huiujmodi loca,funt enim tanquam tau a ipfarum adium priuatorum. .Aulas Graci loca muris circumclufa, & in medio fine teUo uocare folent>
  - *A. tetraHylon cattum adium. F. cella.
  - nos cohortes, & cohortilia,&ingrejfus. Cohortilia quidem fub dio: ingrejfus, aut introitus teUos. Cauum adium igitur pars eH primaria, in quam ( utaitMbertus ) tanquam in forum commune, alia minora adium membra concurrunt, & quemadmodum in urbe forum, & partes foro coniuntt a,priores funt, qua ad ajpe-60 dum quaruntur; ita in ode> qua tanquamparua duitas esi, primo ad cohortem ,& cauadium redicimus,cui
- p.211 - vue 229/393
- - ii* l i * z K.
  - nmpla area aperta,&parata ad onmia datnr. Cauadiorum nomina aut a more gentium, aut a forma fu-muntur. jitria quoque nominantur ,fedalia ratione» nam camdium dicitur ratione illius partis, qua eil fub diuoy & in medium impluit, jltrium uero, ratione illius» qua teffa eft. Quinque funt Camdiorumgenera» duo nomina a gentium confuetudinefumuntwr. Tufcanicumfcilicet»& Corinthium. Tria abipfa forma nominantur. Simplicius cateris genus Tufcanicu eSl,a quo forte atrium nomen habuit. in Thufcia enim Mrien-
  - fespopuli erant» a quibus atria ditta Varro tefiatur. Quare non auderem ego affirmare atrium ab atro culina colore dici» quoniam decor non patitur eam partem» qua maxime erat in promptu, &egregijs operibus ornari debebat,atram effe,&fuligmfam. Cauaditm igitur Tufcdnietm etl, in quo trabes» qua per atrff lati- 49
  - ttidinm
- p.212 - vue 230/393
- - ' s e .x r v s. zi}
  - tudinemtranfeunt, fuflinent affer es, & tigilla quidam ab angulis parietum ad angulos tignorum inter clufa, <& pendentia, ut inde in canales imbres defluerent. Erant quatuor trabes primaria, in quibus incumbebam alia parua trabes, qua a Fitr.interpenfiua dicuntur, quoniam inter alias pendebant, <& proclinata eram, ha ab angulis parietum ad angulos minorum trabiumprocurrebant, ex uno eorum capite trabecula firmabantur» -ex altero angulis parietum innitebantur. Erantpoftmodum afferes » morellos nos appellamus, fupra quos ter
  - C. dijpluuiafum, C. cella.
  - gula, imbricesq; ponebantur, &in cauum odium, impluuiumq; aquam demittebant. Quoduerd yitrinter-<5b petiftua eaejjeintdligati quadiximus, grnonfulcra Stillicidiorum > uidetur ex ijs Herbis,qua infra dixit*
  - quando
- p.213 - vue 231/393
- - 214 t / B E ^
  - quando ait \neque ab interpenfmis onerantur. f Interpenfiuaergo fupra imponebantur,& oneri erant iri 'adi-fic ijs, unde fulcra ejfe non poteram. Cauadia buiufmodinuilas circum habebant porticus, comphmium fim-plicifsimm habebam, & quia multumprominebant, ideo longe aquas arcebant, & in impluuium demitte bant. Secundumgenus Corinthium nominatur, nec dijfert a Tufcanico genere , quatenus complmium ualde prominebat, quemadmodum in Tufcanico. Sedhoc differebat, quoniam trabes ab atrij latitudine traietta
  - D. cauadium tefludinatum. M. celLe. V. lumen.
  - columnis imponebantur, qua circum cauadium erant dijfcofita, quemadmodum, in cauadij uefflgio1. 0 elementum ofendit. Tertiumgenus ejl tetraflylos nominatum, a columnarumiiimero; eft autem hoc genus fir-munifatis, fed non habet mterpenfiuorum onus. Tuto ego non n mis amplum fuifle huiufmodi cauadium, nant cum quaternis columnis tantum conflet, eaq; m angulis collocenturxft longum nimis, & latum fuijfet, inter- C+
  - columia
- p.214 - vue 232/393
- - S t X T v ~Si
  - colurmia mlde inter fe diflantiafuijfent, opusq; non habuijfet eamfimiratm, qumdicitVitru. Quartum genus diffilimatum dicitur, eo quod diflarafis, & diuaricatis prabibusiquadeliquia ducuntur,conflet, vm~ prcs ad duas partes demittente teUo, duos enim tdgenus habet imbrium cafus', alter in caulium, alterin partem exteriorem. Habet uero genus difjluuiatum, unde damnum fkcerepoffit, nam aqua per canales fluens, non poteti celeriter in fiflulas fubieftas defluere, unde infifiularm orificijs redundat, &*reftagnat,&? per parietes- defluit^fubgrundia, & feneflras.,& materiem omnem corrumpit y in quarum rerum reflUione* maxima ett difficultas. caterumid habent commodi, quod tricliniorum lumina non impediunt, quoniam non nimium prominent, fcd leniter pendent, huiufmodi cauadiacircumuallata erant (ut puto ) parietibus adis, (jt0 in quibusfeneflra, & ianua erant, atque area fub dio erat. .Quintum genuslefiudmtum dicitur a forma; *'' erant teEla in quatuor partes deupxa, habebant enim ex quatuor lateribus imbrium cafus, & ftillicidia. Hac arbitror teffafuifje, fuprdq; aulas, conclauiak.ampla habuiffefconitgnationesq; pulcherrimis colu-
  - mnationibus innixas,& ante ianuas fpeciem ufllibulorum & atriorum egregiam praftitiffe,mmo enim uetat» quin & atyia Hios adituunteUigamusfOpuf enjmeft, ut quinarum rerum rationem tenere udi i, ut mente, animoq; uoluatquid ejfe poterat, quis ufus, qua jpecies eorum conueniens indicari debeat. Schemata horum pofita funt, in quibns reflondentes literas appofuimus, ut quid quaque innuant, oftenderemus.Sei Comthij diagramma, in priuata adis dcfcriptione coUocauimus,
  - mtrijseomm. Cdp. 1111.
  - Triorvm uero longitudines, & latitudines tribus?generibus formantiiVj; &|primum genus diftribuitijr, utHongitucTo ctfmiri^uirfque^artfes diuifa fuerit, tres partes latitudini dentur. Alterum cum in tres partes diuidatur, dua: partes latitudini tribuantur. Ter-
  - ______ tium uti latitudo in quadrato paribus lateribus defcribatur,in eoq; quadrato diagonij
  - linea ducatur,& quantum fpatium habuerit ea linea diagonij,tanta longitudo atrio :detur. Altitudo eorum quanta longitudo'fuerit quarta dempta, fub trabes extollatur,reliquum lacuiiariorumj & arca: fu pra trabes ratio habeatur. *
  - ; . Quoniam flmul atrium, &( cOuadium inteUiguntur, non puto alio capite huiufmodi traUationem ejfe diui-
  - 3 0 dendam, quod etiam loquendi modus oftendit,cum dicat, f Atriorum uero longitudines. |, Atrium enim fla-txm ab interiori ianua introeuntibus occurrit, continetq; aream,in quam collega ex omni te&o pluuia defeen-dit. Teftum autem atrium 0, in rhedioprinkriam iantam ftabef, curpro potit? ianua adperiflyUd inducentes funt,aditusq; quidam ad loca,qua tablina dicuntur,per quos aditus iter ett ex tablino in periflylia,quemadmodum infla exponemus. Habet atrium dextra, ac finiflraalas, qua Graci pteromata dicuntur > Quod uero atrium fit primum adificium,quodab interiori ianua introeuntibus occurrat, oflendit Vitro. Capite oUauohuiusuoUminis, cum dicit, \ Atria in urbe proxima iatiuis folent effe.\ Quod autem atrium teflu ejfet,fimiliterfuperiori capite inmit, cum dicat, f Trabes indtrif latitudinetraieffasQuoddemuma triu, & cauadium idem fere fint, pari ratione inferios fignificabit, com dicet, \loca ejfe quadam in adibus communia, quibus etiam innocati fuo iure de populo pojfunt uehire, idefl uefiibula, caua adium, perifly lia, qfiaq; 4° eundem habere pojfunt ufum, f & fequitur. \ Igitur his qui communi funt fortuna, non neceffaria magnifica ueflibula, nec tablina, neque atria.} ecce quod hic atria dixit, &non caua adium, ficut fupra. Symmetria atriorum triplici proportiorium genere explicantur, primum genus e , cum dtrij longitudo in partes quinque diuiditur, & ex iis tres latitudini dantur, ut fit proportio fuperbipartiensiertios. Alterum e$t, com ex tribus longitudinis parpibus dua latitudini tribuuntur, mdefefquialtera comparatio emergite Tertium genus eft, cum longitudini datur diagonia quadrati latitudinis,ita ut fi ex ea quadratafieret longitudo, dupla quadrato latitudinis. Sedantequam ueniam ad harum partium expofitionem, afferam quaa Plinio cap. i. libri trigefimiquinti dicatur yuidetur enim ad rem facere, ut & atriorum ,&tablinorum ufurncognofca-mus : ficenmdit. imaginum.qjiidempiffura quam maximd fimiles in-auumpropagabuntur figura: quod in totum exoleuit. Aereiponuntur c.lypei, argenteafaciesfurdofigurarum diferimine, Ttatuarum capita per-$o mutantur, uulgatis iam pridem fatibus etiam carminum. Adeo matefidni malunt conftmmmes, qitam fe nofei. It inter hac pinacothecas ueteribus tabulis confmnt , alienasfli cflgiestfolunt:, ipfi honorem non nifi pretio ducentes, utflangat hares, furis detrahat laqueus. Itaque nullw effigie uiuente, imagines pecUnla, non fuas relinquunt: Iiiiem palaHras athletarum imaginibus, & ceromata fua exornant, <^r uultus Epicuri per-cubicnlageflant, ac circunferuntfecum. Tfatali eius uicefima Luna facrificant, fer.iasqj omni men/e cu-, ifpdiurit,quasicadasuocant,}nmaximd,quife. itaeflptofeCiofartesde-fldiaperdidit nfr quoniam animorum imagines nonfunt, rugligunturetiam corporum. Aliter apud maiores in atrijs ha erant, qua jpe£larentur t non flgna externorum artificum, Hec ai a , aut marmora. Exprefji aera uultusfingulis difponebantwrarmarijsrut ejfenf jmaginer^qua
  - defuniio aliquo, totus aderat familia eius, qui unquam fueraty populus. Stemmata uero limis difcnrrebant 6o ad imagines pilLts. • Tablinacodicibus implebantur, & monumentis rerum in magiftratu geflarum* Ati*-. foris,
- p.215 - vue 233/393
- - ai6 i i J i ’
  - ybWj, circa, limina animorum ingentium imaginesera»f> affixis kojlium ffiolijs,'qua nec emptori refringere liceret; triumpbabantq; etiam dominis mutatis ipfa domus,& erat hac Himulatio ingens, exprobrantibus te&is, quotidie imbellem dominum intrare in alienum triumphum. Ex allegato capite Vitruuiana leCHonis fenfus oftenditur, apparetq; quod in atrio tablinum erat, imaginesq;, e$r ftatua. pari forma Ouidius Jlmorum primo. Elegia o&aua,inquit. Tfec te decipiant ueteris quinque atria cara. Cum uellet oflendere antiquam^ eSr confirmatam: nobilitatem, cui non fatis effient atria quinque, in quibus maiorum imagines collocarentur. -
  - 0. esuum odium. T. ala. Q^ttiridaria. T. uefiibulum. Z. bafilica. r. tablinum.
  - yfus igitur atriorum, &parthm.qualesfuntala, & tablini, ex praaUegatis authoribus facile excipitur.. •' Vt igitur ordine procedamus in atriis deftgnandis, & fymmetrijs eorum dijponendis, ait,.quam primum ad icbnographiam effie ueniendum, & lineis Mrium.defcrikcndfm*fecundum longitudinem, & latitudinem , ea.
  - proportione»
- p.216 - vue 234/393
- - i z x r r s, z„
  - proportione,quam eligere nolumus ex Vitr.fiue mus quadrati, & dimidii, feu fecundum diagoniam lineam., fiue demum unius quadrati,& duarum tertiarum. Sed nos hoc loco fefquialteram proportionem fumpfimus* ut patet** litteris a b c d. indeaUdefignantur, quafunp dextra, acfinisfratantum, & funt porticus, vel columndtidhes > & quia pendent a proportione longitudinis atrii, ut cum ipfo atrio rejpondeant, neczjfe efifcire , qubt pedes longum atrium fieri debeat. T^os igitur hoc uefiigio pedum ofluaginta longum Jlatuimus atrium, ideo fuh eam regulam Vitruuianam cadet,qua ponitur atrium ab oUuagmta ad cetum pedes in partes
  - OtJHOG^ATHlU &QMVS ‘PtiJVATM*
  - quinque per longum partiri, ex quibus una dabitur alis, pars enim quinta oUuagmta in duas aquas difiribuU tur partes, dimidiumq; dextra, & dimidium finifira tribuitur ala. Sed in hac fumma non ponitur columnari craffkudo, namque ala angufta nimis ejfent. Ala igitur offo pedibus conflabunt in latitudine, nam fexdecim quinta efi pars oRuagmta.Atriu, ergo in uefiigio,et ichnographia noflra longum erip pedes ofluaginpa, latum quinquaginta tres,&pollices, quatuor habebit alas latas pedes otto dempta columnarum crajfitudine. <41* titudo uero atriorum eadem in omnibus ,ideft eodemmodo excipitur, nam demitur quarta longitudinis pars* fb reliquum datur altitudini, ideft a [olo ad trabes, quaefltefti catena, quaarcam, &tefttmfuftinet, demendo
  - 7 igitur
- p.217 - vue 235/393
- - Sl2.
  - L' K,
  - T wi B I / y M
  - igitur uiginti ex offuaginta relinquuntur fexaginta pedes,ex' his pedibus fexaginta facienda eft columnarum, epiftylij, %ppbori, & corona altitudo. dabimus igitur columnarum altitudini cum capitulis, & Jpiris pedes tres &‘quinquaginta, cum pollicibus quatuor, reliquum fitperioribus membris pro rata parte distribuetur, iqec eft quod miremur tantam columnarum altitudinem: ita enim adimn illarum amplitudo requirebat, pro-priaq; illis eft altitudo, & longitudo. Vnde Vitr. infra dicit \Mta atria \ & Virg. Mria longa pafPfcunt. nec eft quod recenfieam qua a , Plinio dicuntur de luxu Romanorum in adibusfabricandis, libro 3 6$& 3 7>
  - & quam copiosd Budaus libro 3, &q, de affie .illud tamen dicam,ut teftimonitmfaciam altitudinis colum naru,quud.f.ufq; ad coronam tcfti erigebantur. Quod Vliniusait. Veru efto,induiferint publicis uoluptatibus, etiam ne tacuerunt maximas earum, atque adeo duo de quadragena pedumLucullei marmoris in atrio Scauri collocari, nec clam illud, occulteq; fhtfum esi, fatis dari fibi damni infetti egit redemptor cloacarum cum in Talatiiim axtraberentur. Et bis uerbis (inquit Budaus) elicere pojfnmus, & intelligerc,quod diruto theatro, per menfemfkffo columna maxime in atrium domus.Scauri tranflatafuerint. ^Altitudines igitur columnarii magna erant, &,ideo Vitr. infra dicet. \ trabes liminares alarum ita altas ejfe, ut altitudines latitudinibus fint aquales, \ latitudinibus fcilicet atriorum. Hinc eff quod atrium cum fit latum pedes tres &iquinqua— gintacipn triente pari ratione ab epistylio ad planum pedes erunt quinquaginta tres cum trienti^. Vitru. uocat has trabes liminares, primo ut offendat non fuijfe atrij columnis impofitos arcus, deinde quoniam fimi-ksfunt liminaribus ianuarum. Hac igitur ita intelligerem.
  - ALis dextra, ac finiftra latitudo,cum fit atrij longitudo ab triginta pedibus ad pedes quadraginta# ex tertia parte eius conftituatur. Ab quadraginta ad pedes quinquaginta longitudo diuidatur in parces tres, & dimidiam, ex his una pars alis detur. Cum autem erit longitudo ab quinquaginta pedibus ad fexaginta, pars quarta longitudinis alis tribuatur. Ab pedibus fexaginta ad otloginta, longitpdo diuidatur in quatuor partes,& dimidiam,ex his una pars fiat alarum latitudo , Ab pedibus o&uqginta ad pedes centum, in quinque partes djuifa longitudo iuftam conftituerit latitudinem alarum, Trabes ,earum liminares ita altas ponamur»ut altitudines latitudinibus l]rn squales, 6°
  - Hoc loco quemadmodum, & alijs pluribus adieffio, detraffio, & permixtio proportionum maxima cer-i nitur. Quod fi quis ex qs regulis, quas volumine tertio dedimus, ratiocinari uoluerit, admirandam uim com-parationum cognofcet, efeffumq; iucundum, quem faciunt. Summa eff, quanto minus atria longa fimt, 40 tanto maiorem proportionem cadere in latitudinem alarum. Kfamfi proportiones alarum atriorum minorum minores effient, anguftx nimis aUuiderentur ,nec ufium haberent., nec ffeciem. hac fiatis nota r e confit de-rantibus erunt.
  - Tablino, fi latitudo atrij erit pedum uiginti, dempta tertia, eius (patio reliquum tribuatur. Si erit ab pedibus triginta ad quadraginta ex atrij latitudine tablino dimidium tribuatur, Cum autem ab quadraginta ad fexagintajatitudo diuidatur in partes quinque,& ex his duas tablino contribuatur. •Non enim^tria maiora cum minoribus eafdem pofliint habere fymmetriarum rationes,* Si enim maiorum fy mmetrijs utemur in minoribus, neque tablina, neque alas utilitatem poterunt habere.
  - Hoc declaratum eff fiuperius.anguftje enim aU redduntur, & tablina inuenuftam Jfeciem habent.cumnpn proprijs utimur proportionibus, ideo dicitur etiam, Si n autem minorum in maioribus utemur, uafta,
  - 5° & immania in his ea erunt membra.
  - Exemplo fit hoc. Si proportio alarum , qua fiunt inatrqs oUoginta pedes longis, quaesi quinta longitudinis pars. Sumatur in alis metiendis atriorum eorum,qua longa fiunt pedes triginta, certe ala angu-ffa nimis erunt. quinta enim pars triginta pedum, fex pedibus confiat, quorum dimidium eft pedes tres. Ecce audm arffa, & angufta eft alarum diffributio. Contra fi fumatur proportio atrij longi pedes triginta ad diftribuendas alas atrij longi pedes oUogmta, uafta ala, & immane tablinum erit .namtertiapars bffo-gintapartium dabitur alis. nanque lata erunt pedes uiginti fex pollices oho.hoc eft fingula pedes tredecim & triente.pari ratione in tablinisfieruanda eff proportio conueniens atriorum latitudini. Et quemadmodum in atrio longiori minor proportio fumebaturin alis dmdendis, ita in atrio latiori fiumitur minor proportio in tablino deformando. Ecce ab atrio lato pede.s uiginti dempta tertia reliquum pro latitudine tablini datur. & 60 ab atrio lato pedes triginta ad quadragintafiumitur dimidium, & a quadraginta ad do. latitudo diuiditur in
  - T 1 partes
- p.dbl.218 - vue 236/393
- - 11 o
  - 11 V E ^
  - partes quinque, & ex his dua tablino contribuuntur. Quis efi igitur, qui non uideat plus effe duas tertiat quam dimidium f plus dimidium, quam dua quinta ? Cum hac igitur ita fint confideranda,inquit Fitr.
  - Itaquegeneratim magnitudinum rationes exquifitas ,& utilitate, &afpe&ui confcribendas putaui.
  - Vtilitati feruit alarum latitudo, nam fi angufia funt, ambulationes impediuntur.Tablinum quoque in quo ftatua maiorum ponebantur, & armaria, fi anguflum fit, caret ufu, fi uaftum ,& amplum caret uenuftate. nam in re uafta dijfoluitur uifus,in angufia occupatur. Si tablinum ab atrio longo pedes uiginti Jumptum habuerit proportionem atrij longipedesfexaginta,nullum ufum habebit, oBo enim pedibus conflabit latitudo eius fi quinta dua fumantur, contra uero fi proportio permutetur,nimis uafium erit, nam cum dua tertia confiet illa proportio,tablinum erit pedum quadraginta, & offendetur afpeBus, cum ex atrio in tablinum paulo j 0 minus atrio ueniendum erit. Longitudo tablini ex ai rij proportione fumatur.
  - Altitvdo tablini ad trabem adiedta latitudinis odaua conftituatur. Lacunaria eius tertia latitudinis ad altitudinem adie&a extollantur.
  - Tablinum igitur noflra icnograpbia altum erit dua quinta latitudinis atrij, idefl paulo plus ped. n. Atrium enim latum efi ped. 5 3. unius tertij, altum pedes 12. unius oflaua, ad trabem, cui altitudini dabitur etiam tertia pars latitudinis tablini, ufque ad lacunaria,atque hoc modo expeditum erit atrium, ala,& tablinum, quantum ad comtnenfm, & fymmetrias eorum membrorumffeBat. Quoniam uero antiqui multa atria,caua adimi, perifiylia, columnationesq; habebant,’ideo fauces erant in eorum adibat, aditusq; ad illa membra,&partes. Quare Fitr.inquit.
  - Favces minoribusatrijs e tablini latitudine,dempta tertia, maioribus dimidia conftituantur.
  - Fauces,aditus funt, & traieBiones ex loco ad locum, nos anditut uocamus. huiufmodi partes fuis ornamentis ornatas fuijfe credendum efi. Quia uero tablinorum ufus in imaginibus maiorum collocandispofitut erat, ideo ut conuenientiloco alta ponantur, demonfirat Fitr.
  - Imagines item alta; cum fuis ornamentis ad latitudinem alarum fint conftituendae.
  - TS(os 0B0 pedes altas imagines in ortographia tablini pofuimus,tanta enim eft alarum latitudo, feliqua funt facilia, & regulis traditis libro tertio, & quarto comprehenfa.
  - Latitvdines oftiorum ad latitudinem > fi Dorica erunt, uti’Dorica: Si Ionica erunt, uti Ionica perficiantur. Quemadmodum de thyromatis, in quibus quarto libro rationes fymmetriarum fune expolitas.
  - ^ttque hac funt facilia ex quarto libro, <& nos in orthographia regulas fymmetriarum obferuauimus. Q
  - Implvvji lumen latum latitudinis atrij,ne minus quarta,ne plus tertia parte relinquatur j longi- * tudouti atrij pro rata parte fiat. Periftylia autem in traufuerfo tertia parte longiora fint, quam in-trorfus. Columnas tam altar, quam porticus latae fuerint. Periftyliorum intercolumnia ne minus triu, ne plus quatuor columnarum crafsitudine inter fediftent. Sin autem Dorico more in periftylio co-lumnf erunt faciendae,uti in quarto libro de Doricis fcripfi, ita moduli fumantur, ut ad eos modulos, triglyphorumq; rationes difponantur.
  - Impluuium locus efi fine teBo in adibus, quo impluere imber in domum pofjit. cum uero de impluuio fit mentio in atriorum deferiptione, fatis firmmi argumentum efi, atria, eJr caua adium ad idem r efficere,ut caua odium ratione impluuq. .Atria ratione circumcludentis fabrica dicantur, gr forte atria ab atro colore non fumi,fed parui luminis, quod habebant, dici poffunt.
  - De triclmijs, exedris, pinacothecis, & eorum dimen-ftomhus. Cap. V.
  - 40
  - Ricliniorvm quanta latitudo fuerit, bis tanta longitudo fieri debebit. Altitudines omnium conclauiorum,quar oblonga fuerint, fic habere debent rationem, ut longitudinis,& latitudinis menfura componatur, & ex ea fumma dimidium fumatur, & quantum
  - ___________ fuerit, tantum altitudini detur. Sin autem exedrae,aut Oeci quadrjtti fuerint , latitudini
  - dimidia addita altitudines educantur. Pinacothecae uti exedrae amplis magnitudinibus funt confti-tuendae. Oeci Corinthij.tctraftyliq;, quiq; Aegyptij uocantur. latitudinis,& longitudinis, uti fupra 5® tricliniorum fymmetriaeferiptae funt, ita habeant rationem, fed propter columnarum interpofitio-nes, fpatiofiores conftituantur.
  - HaBenus de communibus adificiorum partibus fermo habitus efi, nunc deproprijs agit,quales funt emacula, thalami, conclauiaq; ,& alia ad ufum priuatum pertinentia. Huiufmodi partes nominibus diuerfis nominantur. Triclinium, locus erat in quo canabant a tribus ftratis, leBisq; diBum, nam fuper leBos cubito irmitentes edebant, non tamen ibi dormiebant, forte Turcharum ijs,quos Mafiabeos uocant,fimiles erat, a numero leBorum dicebatur diclinium, triclinium, tetraclinium , & dccaclinium. Thilander multa reBe ad propofitum de triclinijs affert, ab uno menfa latere tantumftrati, in lefiulo edebant. menfa tripode fulciebatur, quam mutabant aduentu ferculorum, ita ut primis confumpttj ferculis, menfa prior auferebatur,inde alia nonis dapibus referta afferebatur, famina antiqua confuctudine fedebant. uiri cubito (ut dixi)mtentes fira-
  - ti ede*
- p.220 - vue 237/393
- - 221
  - SEX %T\r\ s.
  - tUdebant conclauedicitur habitaculum omne fub una clam conclufum. in oecis autem fiebant uirilia con~ uiuia. oeci quafi habitationes dicuntur,nos flandas dicimus, uel falottos. Exedra fimiliter locus audientia no-minaripoteft,item nojlro more fala, locus erat proximus uiridarfis, j hortis, a fidibus fic ditius, in quo etiam aflate in meridie dormire folebant. Tinacotbeca lacus ubi tabula pitia,j feripta feruabantuf. Huiufmodi partes, fcilicet exedra, pinacotheca, & triclinia maxime ornata, magnificentiam, & luxum potius praferebant,pitiuris, columnis, ftgnino opere, marmoribus iUufiria. Modo Vitru. omnium harumpar-tiumjymmetrias tum generalibus, tum particularibuspraceptis explicat. Triclinia primum expedit, eaq; ejfe dicit duorum quadratorum, id ejl longitudinem duplam latitudini. Ceneratim uero omne conclaue aip debere ejfe altum dimidio illius totius, quod fit ex compofitione longitudinis; & latitudinis, nam fi Latitudo fex fuerit pajfuum, longitudo autem duodecim componantur fex & duodecim, reddentur 18. quorum dimidium funt nouem. Quodfi exedra quadrata fuerint, altitudines erunt fexquialtera ad latitudinem. Tincc-cotheca uero ex maioribus debent proportionibus fieri, ex duplicibus fcilicet, & triplicibus. Oeci tetrafiylb Corinthi],& oeci quiMegiptfi dicuntur, tricliniorum proportiones feruant ,fed quoniam in ipfis columna interponuntur , ideo maiora jfratia occupare debent. Sed quid fit inter oecos Corinthios, j Megyptios diferi-minis declaratur,
  - .. Int er Corinthios autem,& Aegyptios hoc erit diferimen. Corinthi jfimpliceshabent columna?, aut in podio pofitas, aut in imo> fupraq; habent epiftylia coronas, autex inteftino opere,aut albario* prnerea fupra coronas curua lacunaria ad circinum delumbata. In Aegyptijs autem fupraicolumnas epiftylia, & ab epiftylijs ad parietes,qui funt circa,imponenda eft contignatio. Supra eam coaxatio, *lo & pauimentum lubdio,ut (it circuitus. Deinde fupra epiftylium ad perpendiculum inferiorum columnarum imponenda: funt minores quarta parte columna:. Supra earum epiftylia, & ornamenta, lar cunarijs ornantur, & inter columnas fuperiores fcneftrae collocantur. Ita bafilicarum ea fimilitudo, non Corinthiorum tricliniorum uideturelfe. *
  - Oeci Corinthij columnas habeant propi parietes, jfimplices. hoc ejl unius ordinis , nulldsq; alias fuper-pofitas habebant,qua columna autjlylobatis,& podio imponebantur, aut in imo, idefi fine podio fiatimafolo collocabantur. Supra columnas epijlylia erant, coronaq;, ea ratione fhtia,quain curia fieri debere diximus ex inteftino, uel albario opere. Supra coronas curua lacunaria non ad femicirculum,fed ad circuli portionem,nos remenatos appellamus, erant enim ad circinum fed centro longe inferius collocato, quam dimidiii circinationis poHulabat. Sed oeci Megyptfi parietem habebant circum, j interiores colummnas a pari— >3 o tibus diflantes. quemadmodum in bafilicas uidimus. Supra columnas erant epiftylia, & corona,fatiaq; inter columnas, & parietem habebant contignationem, fupra quam fhtia tignorum textura , fetiiles tabula fiemebantur. clauisq; figebantur, j tanquampauimento fub dio fubfirata coaxatione illa ad deambulationes; circum oecos accommodata erat, fupra epiftylia alius columnarum ordo, inter cmasfenefhra bafilica.ru, more follocabantur, unde lumen oecis ueniebat? Lacunaria uero , quoniam fupra epiftylia, j coronas fecundi ordinis ponebantur,altitudinem miram proferebant. Vfus autemadfetianda conuiuia , j choreas, aliaq;, qua in fis oecis fiebant, magnus erat, ita ut tricliniorumfedem, j dignitatem excederent,& bafilicis potius ejfentfimiles, quckmpriuatorum adibus, ..............
  - ‘De Oecis more Gruco.
  - Cap. VI.
  - Ivnt autem jetiam non Italica: confuetudinis oeci, quos Grxci cyzicinus appellant. Hi collocantur fpedhntes ad feptentrionem, & maxime uiridia profpiciente$,Va!uasq; habet in medio. Ipfi autem (int ita longi, & lati, uti duo triclinia-, cum circuitionibus inter (e
  - ___________fpe&antia pofsint efte collocata, habeantq; dextra, ac finiftra lumina feneftrarum ualua-
  - ta, uti uiridia de te&isper fpatia feneftrarum profpiciantur, altitudines eorum dimidia latitudinis addita conftituantur. In his xdificiorum generibus omnes funt faciendf earum fymmetriarum ratio* nes, quae fine impeditione loci fieri poterunt. Luminaq; parietum altitudinibus fi non obfcurabun* tur, faciliter erunt explicata, (in autem impedientur ab anguftijs , aut alijs necefsitatibns, tum opus •$o erit ut ingenio,& acumine de fymmetrijs detra&iones, aut adie&iones fiant, ut non difsimiles ueris fymmetrijs perficiantur uenuftates.
  - Oecos mearem magna triclinia, j triclinia paruos oecos, illa priuatis, hos publicis adifiefis dedicatos ,'cu jtero diferimenpofuerit Vitr. inter Corinthios oecos, j Mggyptios, ponit confuetudinem Qracorum in his oecisconftruendis. Quanquamuero uidetur Corinthios oecos Gracos ejfe, j Megyptios aGracisufurpatos, <& utrofque ab Italis etiam ftmptos : arbitror tamen ego oecos eos, de quibus modo agitur, Graea tantum confuetudinis, j non Italica extitiffe,& a Milefiorum oppido in Propontide Cyxjco nominatos fuijfe, ad feptentrionem uerfi uiridaria proficiebant, in medio ualuds habebant i duo triclinia continebant, j ambula* tiones circum triclinia, qua fibi oppofita erant, j ab eorum letiisperfeneflras,qua dextra, j finitira lu* tnen immittebant, kca uidebantur uirentibus arboribus confita, platanones, pomaria,& horti, eorumfym-<5o 'metri* aperte fatis a Vitr. ponuntur, cum difofitio libera efi,alioqmnnecefiitate cogente ingemo & deum*
  - T 3 ne de
- p.221 - vue 238/393
- - »«* l ! B Z %
  - ne $e fymmetrijs detrahendum, 'aut adijcmdum monet Vitr. quemadmodum fuperius alibi in multis operb busfaciendum effe docuit,
  - <*Adquas coeli regiones qmcfe &dtficiorum genera Jfteffare debeant, ut ufui, & falubritatifmt idonea. Cap. Vll.
  - Vnc explicabimus quibus proprietatibus genera adificiorum ad ufum, & coeli regiones debeant fpe&are . Hyberna triclinia, & balnearia occidentem hybernum fpe&ent, ideo quod uefpertino lumine opus eft uti; piseterea quod etiam Sol occidens aduerfum ha- **
  - ________ bens fplendorem, calorem remittens, efficit uefpertino tempore regionem tepidiorem.
  - Cubicula,«5cbibliothecae ad orientemfpedaredebent 3u(usenim matutinum poftulat lumen.Item in bibliothecis libri non putrefcent. Nam in his, qua» ad meridiem, & occidentem fpedtant, a tineis & humore uitiantur, quoduentihumidi aduenientes procreant eas, & alunt, infundentesq; humidos fpiritus, pallore uolumina corrumpunt. Triclinia uerna,& autumnalia ad orientem : cum enim pra> 'tenta luminibus aduerfus Solis impetus progrediens ad occidentem , efficit ea temperata ad id tempus , quo opus folitum eft uti. Aeftiua ad 1 eptentrionem, quod ea regio (non ut reliquas, qua» per vfolftitium propter calorem efficiuntur ajftuofa:) eo quod eft auerfa a Solis curfu, femper refrigerata» falubritatem, & uoluptatcm in ufu praeftat. Non minus pinacotheca:, & plumariorum textrina:, pi&orumq; officina:, uti colores eorum in opere, propter conftantiam luminis, immutata perma- 20 tieant qualitate.
  - Maxim reficiebant antiqui ad decorum, de quo nos primo uolumineplura, fimiliter & diflributionis cu* ram habebant, ut rerum ufui inferuirent. hinc Fitr.hoc capite de ijs agit, qua ad ufum,& commodumperti-nent,fequenti uero reficiens adperfonarum dignitatem, ea,qua decent,abfoluet. Quamquam uero non omnia, qua ad ufum parari poffunt Vitr. profequitur , tantum tamen luminis affert, utpoffimus ingenio, & acumine prouidere qua ad ufum reliquarum rerum erunt neceffaria. Docet igitur ad quas cceli regiones, quaq; aedificiorum partes feftare debeant, ut ufui, & falubritati fintapta. Ccenaculorum aliaaftiua, alia hyberna,alia mediaftina. Meftiua aquam, & uiridia pofcunt hortorum. Hyberna tepor em,& focum, in utrifque amplitiV-do, hilaritas, & lautities . Lautiffmum eft ccenacula non eadem habere aeftate, atque bruma; & iuxta Im±-fidium, non oportet ingenuum hominem deteriorem in forte effe, quam grues, atque hirundines. Mediaftina 3 ® ccenacula funt,in quibus autumno, & uere canamus, haec ad orientem debent feUdre. piflores aequalitatem luminis defiderant, item & qui acu pingunt, fiue {impliciter,flue tomento confarciant,ut ij funt,quos rec ama? tores, & imbotitores nominamus, quos latini plumarios uocant ;&ij, qui iit Flandria mantilia texunt, & aulaea, quos Jlra^os dicunt, defiderant enim aequalitatem luminis, & conftantiam, ut uere,quod uerum imitentur, quare eorum officina, uel textrina adfeptentrionem uergere debent.
  - De priuatorumfff) communium adijiciorum proprqs locis et generibus y ad quafcunque perfonarum qualitates con-
  - uenientibus. Cap. VIII. 40
  - Vm ad regiones cceli, ita ea fuerint di/pofita, tunc etiam animaduertendum eft,quibirt I ratl°n^us priuatis asdificijspropria loca patribus familiarum > & quemadmodum conv-
  - \Vmm munia cum extraneis aedificari debeant. Nanque ex his, qua» propria funt, in ea non eft poteftas omnibus introeundi, nifi inuitatis, quemadmodum funt cubicula, triclinia,balnea, caeteraq;, qua: eafdem habent ufus rationes. communia autem funt, quibus etiam inuocati fuo iure de populo poftiint uenire, ideft ueftibula, caua aedium, periftylia, qu*q; eundem habere poffunt ufum. Igitur his qui communi funt fortuna, non neceffaria magnifica ueftibula, nec tablina, neque atria, quod hialijs officia praeftantambiqndo, qua: ab alijs ambiuntur. Qui autem frudibus rufti- fo cis feruiunt, in eorum ueftibulis ftabula, taberna:, in aedibus cryptae,horrea,apothecae,exteraq;, qua: ad frudas feruandos magis, quam ad elegantia: decorem poffunt effe, ita funt facienda. Item foene-ratoribus, & publicanis, commodiora & fpeciofiora, & ab infidijs tuta. Forenfibus autem, & difertis jelegantiora, & fpatiofiora ad conuentus excipiendos. Nobilibus uero, qui honores, magiftratusq; gerendo praeftare debent officia ciuibus, facienda funt ueftibula regalia, alta atria, & periftylia am-plifsima, fylu£, ambulationesq; laxiores ad decorem maieftatis perfedae. Praeterea bibliothecas,pinacothecas, bafilicas, non difsimili modo,quam publicorum operum magnificentia comparatas,quod corumin domibusfaepius,&publicacpnfilia, &priuataiudicia conficiuntur. Ergo fi his rationibus ad fingulorum generum perfonas, uti in libro primo de decore eft feriptum, ita difpofita erunt aedificia, non erit quod reprehendatur. Habebunt enimad omnes res commodas, & emendatas ex- Co
  - plicationes.
- p.222 - vue 239/393
- - S ' E X T " V S.
  - 223
  - plicationes. Earum autem rerum non folum erunt in urbe aedificiorum rationes, fed etiam ruri, praeterquam quod in urbe atria proxima ianuis folent effe; ruri uero pfeudourbanis ftatim periftylia, deinde tunc atria habentia circum porticus pauimentatas, fpe&antcs ad palxftras,& ambulationes.Qifb ad potui urbanas rationes aedificiorum fummatim praefcripfi , ut propofui.
  - Expedita ea parte, qua ad difiributionem pertinebat, tam ad decorem uenit Fitr. Decor autem esi ratio perfonarum qualitatibus conueniens. Fafta igitur perfonarum diftinttione unicuique iuxtagradum, & conditionem propriam, adificia funt facienda, Mia igitur diffofitio reguli, alia nobilis, alia popularis domus erit,partes quoque adiumfiuepropria, fiue communes perfonarum qualitatem r efficere debent. Solebant . io antiquitus qui ijplendidd adiflcabant, ante fores uacuum locum relinquere, qui locus pars domus non erat, fed ad domum ducebat,in quo clientes, & qui falutaturi dominos accedebant,expedare folebant,donec admitterentur. ita dici poterat eos neque in domo, neque extra domum effe. Locus is ueflibulum nominabatur, & maxima dignitatis erit, (fatiofus, <&* columnationibus ornatus. Eius decor uia erat, ufus, poffe commodi cxpcffare: uoluptas, quoniam ibi iuuenes dominos expedantespila ludebant, narijsq; fe ludis exercebant. Erant ianua prima communes,&forte hac una erat ampla , ornata, in medio pofita, deinpriuata,ide{ladres intromittendas, inde erat fecreta ianua, ut nullo uidente, cum uellet, pojfet exire dominus, unde Horatius, Utria feruantempoBico falle clientem. poft ueflibulum aditus, atrium , tablinum, & periflyhum ordine di-ffiofitum erat. Scala fecundum dignitatem, & formam ampla , commoda, luminofa, in magnos oecos ducebant . unde mare, uiridia, hortiq\ profficiebantur .Jub his bibliotheca, exedra, & porticus ampla collocabantur . Cater a proprijs partibus, propria ratione fabricata, ufum, & commoditatem cummagnificentia, 20 & ornatu ccniungebant. Mia autem alios decent adificia, quod aliqui alijs officia praftant ambiundo, qua ab alijs ambiuntur. Vnde Thilander. Bpma uti erat inter pracipuos honores falutari, ita in maximis offi-cijs falutare, eratq; utraque res plaufibilis,&popularis, plurimumq; ad gratiam captandam ualens. Mediocris fortuna homines, qua ab humilioribus officia expellant, & maioribus praftant. In adibtts crypta,idefi fojfa teBudinata fubterranea,aut concaua loca, & fcrobes ubi triticum feruatur, apotheca, idefi cella ui-naria, cantinas noftri meant, puri uero pfeudourbanis ftatim periftylia. Filia, id cB domus ruralis in tres diuiditurpartes, urbanam, ruBicam, & jruftuariam. Frbanam Fitru. quod vrbis domum ementireturpfeu-dourbanam appellat, ea eft villa pars, quam fibi paterfamilias referuat. puftica pars uillici eB, familia . ibi funt bubilia, equilia, ouilia, caprilia. omne denique rufticum inftrimentum. EruUuaria pars continet cellam oleariam, torcularia, cellam uinariam, deftutoriam yfanilia, paleariaq;, & apothecas, & horrea. 3® Fitr.lib. i.cap. z. cum de decore loquitur, utitur his verbis \ beatis, & delicatis, f pro quibus hoc loco utitur his \forenfibus autem & difertis. § Similiter ibi quos potentes appellat,hic nobiles dicit,qui honores, magiBratusq; gerendo proflare debent officia ciuibus. Eum uero qui ueftigal populi pom. chndudit habet,publcanum appellamus, nam publici appellatio in compluribus caufis ad populum Ppm. rejficit. duitates enim loco priuat orum habentur, ut ait Cai. lib. 3. adedidum.L.16*
  - De ruflicorum adipiorum rationibus, £5* multarum partium eorum deferiptionibus, atque ufibus, Cap. IX,
  - ‘4° Vnc rufticarum expeditionum, ut fintad ufum commodae,quibusq; rationibus collo*
  - care °PorCeat eas» dicam;
  - Sunt Wdam modi loquendi apud Fitr. in quibusnifi aliquid fub inteUigatur,aut deeffe quip-piam uidetur, autfolacifmus ineB, quemadmodum <& fuperiori capite dixit \praterea bibliothecas, pinachothecas, baftlicas non diffimili modo, quam publicorum operum magnificentia comparatas.\ nam cafus ille accufandi a quo uerbo dependeat, non uidetur, forte aliquid fubintelligendum eB. Eadem ratione hoc loco ; in quo figura utitur, ea,qua ad perfficuitatempertinet, qua de didis, & de dicendis monemur, qua fimplirofis nominatur ,unde & uerba ifta melius cum fuperiori capite funteoniungenda, utfubin-teUigatur. 'EJuric ruBicamm domuum,ud odium rationes dicam, ut fint ad ufum commoda, & initium capitis fit, ut redi ait Thilander. . >
  - 3° Primvm de falubritatibus, uti in primo uolumine de moenibus collocandis feriptum eft, regiones afpiciantur, & ita uillae collocentur. Magnitudines earum ad modum agri copiasq; fru&uum comparentur. Chortes, magnitudinesq; earum ad pecorum numerum, atque quot iuga boum opus fuerit ibi uer(ari,ita finiantur. In chorte culina quam calidifsimo loco defignentur, coniun&a autem habeat bubilia, quorum prf fepia ad focum, & orientis coeli regionem fpe&ent, ideo quod boues lumen & ignem fpe&ando, horridi non fiunt. Itemagricolie regionum imperiti, non putant oportere aliam regionem coeli boues fpe&are ,-nifi ortum Solis. Bubilium autem debent effe latitudines, nec minores pedum Jenurn,nec maiores quindenum. Longitudo uti fingula iuga, ne minus occupent pedes feptenos. Balnearia item coniun&a fint culinae,ita enim lauationis ruftica? miniftrario non erit longe. Torcular item proximum fit colinaj, ita enim ad olearios fru&us commoda erit miniftratio, 4o habeatq; coniun&am uinariam cellam, habentem ad feptentrionem lumina feneftrar um • Cum enim
  - alia
- p.223 - vue 240/393
- - £•2*4 It S E 2^
  - alia parte habuerit, qua Sol calefacere pofsit, uinum,quod erit in ea cella confufum a calore» efficietur imbecillam. Olearia autem ita eft collocanda»ut habeat a meridie > calidisq; regionibus lumen.
  - Non enim debet oleum congelari, fed tepore caloris extenuari. Magnitudines autem earum ad frur &uum rationem, & humerum doliorum funt faciendae, qua: eum fint cullearia per medium occupare debent quaternos pedes. Ipfum autem torcular ii non cochleis torquetur, fed uedibus, & prxlo premitur, ne minus longum pedes quadraginta conftituatur, ita enim erit ue&iario fpatiuni expeditum. Latitudo eius ne minus pedum lenum denum , nam (icerit ad plenum opus facientibus libera uerla-tio, & expedita. Si autem duobus praelis loco opus fuerit, quatuor & uiginti pedes latitudini dentur . Ouilia, & caprilia ita magna funt facienda,.ut lingula pecora ares ne minus pedes quaternos, & femi pedem, ne plus fenos poisint habere. Granaria fublimata, & ad Septentrionem, aut Aquilonem /pedantia difponantur. ita enim frumenta non poterunt cito concalcfcere, fed afflatu refrigerata diu feruantur. Nanque caeterae regiones] procreant curculionem, & reliquas beftiolas, quae frumentis fellent nocere. Equilia quam maxime in uilla, ubi loca calidifsima fuerint, conftituantur,dum ne ad focum fpedent, cum enim iumenta proxime ignem ftabulantur, horrida fiunt. Item non funt inutilia prxfepia, quae collocantur extra culinam in aperto, contra orientem, cum enim in hyeme anni fereno coelo in ea traducuntur, matutino boues ad Solem pabulum capientes, fiunt nitidiores. Horrea, foe-nilia, ferraria piftrina extra uillam facienda uidentur, ut ab ignis periculo fint, uillae tutiores, li quid delicatius in uillisfaciendum fuerit,exfymmetrijs, qusin urbanis fupra fcriptafuntconftituta,ita diruantur, ut fine impeditione rufticae utilitatis aedificentur. 20
  - . 1\urisquoque peminiffe iuuat. namfiue utilitatem, fmeuoluptatm ff e fiemus, quid rure frufiuofms, quid delefiabilius effe pote fi. Multa multi de adificanda uilla non ignobiles auth ores trafiarunt, quorum pracepta alij colligere uoluere. Jqos autem fatis officio noftro feciffeputamus, fi Vitruuianapracepta ob* feruabimus, a quibus forte alij fua fumpfere. Eligendus igitur eft locus falubris ,nam ubi cum orcopaciCci-r-mur, non folum prouentus, fed uita dubia eft, immo mors ipfa certior eft, quam lucrum. deinde optimo con-
  - filio tammagna fabricanda eft villa Tqudm copiafiufiutm, agriq; cultura pofiulat. Mgrimodus, & men*
  - Jura ejfelebet. nam uerifiimum eft illud, quod dicitur. jLgrum colono ejfelebiliorem oportere, nam cum optima cultura indigeat, cum coloni uires non funt idonea ad colendum agrum, necefje eft multum jrufiuum deperire, undefape agrorum copia male minores affert prouentus, quam minor bene culta. Tantum igitur te* nendum e fi, quantumfuftinere pojjumus, nilenimprodeftuelle pofiidere, & nolle colere. Quod uero ad uilla pertinet adificationem, fugiendus eft Luculth&Sceuola modus. Lucullus enim ultramodum agrorum amplio- * reni uillam adificauit > ScaUola autem defecit,unde alteriminus fumptus,alteri euidens iafiura obijciebatur.
  - Sunt autem in urbe noflra, qui iam Lucullum incipiant imitari, quod nunquam laudare potero .fabricandum igitur e fi rure ita, ut neque fundus uillam, nec uilla fundum defideret. Ideo Vitn. inquit, magnitudines eam ad modum agri, copiasq; frufimm comparentur, ne anguftia uilla multos frufius inferuatos relinquat. poft~> quam igitur locifalubritatem quafierimus,adificandum e fi ad agrorum modum.caterum uilla liberiores funt» quam urbana ades, multaqfin illis commoditates a nobis quarenda, multa anatura habenda funt. Qui mediocris eft fortuna, commodam uillam habere fiudeat,ut libentius uxor ibi maneat, utilitati potius quam uoluptati inferuiat. Diuites uero ante '& dofnefiicis,& hojpitibus magnifice prouideant,uoluptatem quarant, amoueant a ui Uis quicquid uifirn, & odoratum offendere poteft, omnia demum cum dignitate fiant. coloni habitatio pro rebus,famulis, animalibus, inftrumentis diffiofita collocetur. Mrea Soli expofita, ampla,hefie ^ fubafia, in medio tumens, te fio proxima fit. Colonus iamaproximus dormiat;famuli in his locis, e quibus ad officia quifque fuaprompiior fit.' Culina ampla, lucida, ab igne & tuta fit: Ternaria commoda habeantur,fiabula item fuis locis collocentur, ut animalia, qua labori funt deftinata, refid habeant, ijs itero animalibus a quibus frufius exigimus, ut funt oues,porci, pulli, columbi, lepores, aues, pifces, & fimilibus, loca praeparentur naturis, & qualitatibus eorum accommodata. Granum, & femen omne humore marcefcit, calore pallet, arfiatum covitur, calce contafiu corrumpitur. ideo in contignationibus, fo fublimatis locis
  - ponitur, aut nuda terra fub caua ad boream collocatur. Torna frigidis locis, tabulatisq; feruantur. Cella urnaria fubterranea, occlufa, a meridie, uentisq; auftralibus auerfa , a fir.epitu remota. Lumen habeat ab oriente, aut a borea. Vapor omnis, foetor item, & humor ab ea debet abejfe, itapendeat, & fitpauimenrr tata, ut effujum imumfacile colligi pofiit. Vafauinarid amplifiima '<& firma fint. Boues ab burno edant*, aquis fanum a pariete propendeat,paries autem non fithumidus ,.humenti enim cum capite fint, in motu exficcantur, & ita bene habent, quare caumdunLeflne lumenJLuna in earum fiahula fubintret. Luna enim equorum oculi laduntitr. Mula calidis, obfcuris, & depreffis locisfurit.Menfuras ftabulomm, & quantum quodq; area occupet animal, iam Vitr. deckrauit. Agricola infirumenta fuis locis, & prompta diffionatur. Currus, iuga, aratrum, corbes, funes fub te fio collocentur. Torculari.detur locus amplus, de cuius menfura fatis e fi a Vitru. difitm. Quod autem dicitur dedolijs, qua cum fint cullearia»fciendum eft culleare v.as uiginti amphoras continere, amphora autem quadraginta feXtdrios, Culleus amphoras uiginti capiti ut collegit Thilander. ideft tibras menfurates. quibus fcilket reimQl.es, #on pondus exigere mille fexcentas , amphora urnas duas, ideft libras o fiogintai Vma congios quatuor, Ideft libras quadraginta V Congius fexr tariosfex, td efilibras decem. Sextarius heminas duas, ideft fejfewtfiue mcm.uiginti : hmm, $9*
  - qua
- p.224 - vue 241/393
- - S E~ X T V S. a:j
  - qua& cotyla, ‘quartarios duos, ideft uncias decem, quartarius acetabula duo, ideft uncias quinque. acetabulum fcfquicyathum, & uncias duas cum dimidia. Cyathus ligulas quatuor, ideft fiefcuncidfy drachmam, &r.fcrupulum. \Ipfum autem torcular fi non cochleis torquetur, f cochleam nostri uidam appellant, circulis enim constat tanquam anulisffirisq; fe fe fubfequentibus,& continuis intermediis, ftrijs, & canaliculis:quod fi canalis unus eft, ftmplex; fi geminus,duplex; filemus triplex cochlea nominatur. Scapus tortilis mas dicitur , id uero in quod nertitur flemina nuncupatur. Tralum igiturperforatum efl, & femina locum [ubit, &Jpiratim attollitur, & deprimitur in torculari, uefiibus,ideft baculis eam machinam traieflis.
  - Omnia aedificia, ut luminofa fine oportet curari, fed quae funt ad uillas, faciliora uidenturefle, ideo quod paries nullius uicini poteft obftare. In urbe autem, aut communium parietum altitudines aut anguftiae loci impediundo faciunt obfcuritates. Itaque de ea re fic erit experiendum.Ex qua parte lumen oporteat fumere, linea tendatur ab altitudine parietis qui uidetur obftare, ad eum locum, cui lumen oporteat immittere,& fi ab ea linea in altitudinem cum profpiciatur, poterit fpatium puri coeli amplum uideri,in eo loco lumen erit fine impeditione, fin autem officient trabes,feu limina,aut contignationes de fuperioribus partibus aperiatur,& ita immittatur. Etadfummamitaeftgubernan dum,ut e quibufeunque partibus coelum profpici poterit, per eas feneftrarum loca relinquantur, fic enim lucida erunt cedificia. Cum autem in triclinijs, ca?teris<^; conclauibus maximus eft ufuslumi-num,tum etiam in itineribus,cliuis, fcalisq;, quod in his fxpiusalij alijs obuiam uenientes,ferentes far cinas,folent incurrere. Quq ad potui diftributiones operum noftratium,uti fint aedificatoribus non obfcura;,explicui. Nunc etiam quemadmodum Graecorum confuetudinibus aedificia diftribuan-2,0 tur, uti non fint ignota, fummatim exponam.
  - Toftquam neccffaria udlarim dijpofitio> & collocatiopoftta eft, fime ufum,fiue uoluptatem, ftue utilitatem jpeiletjde lumine, & feneftrarumpofitione agit.Lumina ruriminus impedita ejje folent, quam in duitate . multa enim aduerfa,& contraria urbanis adificijs ejjepojfunt,quibus mederi quandoq; difficile,& incomo dum eft. C at erum in omnibus confiderandns eft lucis effetius, & cafus ,unde ueniat.nam certum esi lumen haberi ab ea parte minime poffe, a qua cadere, & immitti nonpotesl. Crqffitudines parietum fispe lumen impediunt, unde nonnulli procidere murum folent, in quo fcneftra ponenda funt, ab exteriori parte in interiore per muri c rajfitudinem penetrantes, ita ut praei fio illa pendens & demiffa /it, & ab hac ratione forte non eft Vitruuij mens aliena . Qua uero diretie linea duci poteft ab apertis, & patentibus coeli regionibus, ab his fine dubio lumen immitti poteft, cum uero id a later ibus parietum non eft expeditum ,fiuperius aperiendum, S® & immittendum efl lumen, cuius ufus eft iucundiffimus, quare curandum eft, ut partes omnes luminofafint maximi, & praflrtim ea, in quibus itinera, ideft trdnfitus ab uno loco ad alium, fcala, & fcalarum fimiles cliui fieri folent; nam fine impeditione, quifarcinas ferunt obuiam uenientes ire debent. De feneftris, <&* apertionibus alio loco diximus explicati,
  - 40
  - Deq meorum nidificiorum, eorumif partium dijfoftione, atque differentibus nominibus fatis ab Italicis moribus, 6T ufibus di-ferepantibus. # Cap. X.
  - Triis Graeci quia non utuntur, neque noftris moribus aedificant, fed ab ianua introeuntibus, itinera faciunt latitudinibus non fpatiofis, & ex una parte equilia, & ex altera hoftiarijs cellas, ftatimq; ianua: interiores finiuntur . Hic autem locus inter duas ianuas
  - _______ gra:ce SvpwpSov appellatur. Deinde eft introitus in periftylium . Id periftylium in tribus
  - partibus habet porticus, in ea parte, qux fpeiftat ad meridiem, duas antas inter fe fpatio amplo di-ftantes, in quibus trabes inuehuntur, & quantum inter antas diftat, ex eo dempta tertia, fpatium datur introrfus. Hic locus apud nonnullos proftas,apud alios paraftas, nominatur. In his locis introrfus conftituuntur oeci magni, in quibus matres familiarum cum lanifici] s habent fefsiones. In proftadis autem dextra, ac finiftra cubicula funt collocata, quorum unum thalamus, alterum amphi-5° thalamus dicitur. Circum autem in porticibus triclinia quotidiana, cubicula etiam & cella: familiarica conftituuntur. Haec pars a:dificij gyngeonitis appellatur, coniungunturautem his domus ampliores habentes latiora periftylia, in quibus pares funt quatuor porticus altitudinibus, & una, qua: ad meridiem fpeclat, excelfioribus columnis conftituitur. Id autem periftylium, quod unam altiorem habet porticum, Rhodiacum appellatur. Habent autem ha: domus ueftibula egregia, & ianuas proprias cum dignitate, porticus^periftyliorum, albarijs, & tectorijs, &ex inteftino opere lacunarijs ornatas, & in porticibus,qua:ad feptentrionem fpe&ant, triclinia Cyzicena, & pinacothecas,ad orientem autem bibliothecas, exedras ad occidentem, ad meridiem uero fpe&antes oecos quadratos, tam ampla magnitudine, uti faciliter in cis triclinijs quatuor ftratis, miniftrationum, ludorumq; locus pofsit effe fpatiofus. in his oecis fiunt uirilia conuiuia. Non enim fuerat inftitutum matres fami-6® liirum «orum moribps accumbere. Ha:c autem periftylia domus andronitides dicuntur, quod in ijs
  - uiri
- p.225 - vue 242/393
- - »1$
  - n ? e n
  - wiri fine interpellationibus mulieruih uerfantur t Pra?terea dextra, ac finiftra domunculae conftituun-tur, habentes proprias ianuas, triclinia, & cubicula commoda, uti holpites aduenientes non in peri-ftylia, fed in ea hofpitalia recipiantur, Nam cum fuerunt Graeci delicatiores, & ab fortuna opulentiores, hofpitibus aducnientibus ingrue* bant triclinia, cubicula, cum penu cellas, primoq; die ad coenam inuitabant, poftrc-mo mittebant pullos , oua, olera, poma, reliquasq; resagreftes,. Ideo piatores ea quae mittebantur hofpitibus imitantes,xenia appellauerunt, Ita patres familiarum in hofpitio non uidebantur efie peregre’, habentes fecretam in his hofpitalibus libertatem . Inter autem ha?c periftylia, & hofpitalia itinera funt,qua? mefaulse dicun tur, quod inter duas aulas media fuht iri-terpofita. Noftri autem eas andronas appellant. Sed hoc ualde cft mirandum, nec enim grasce, nec latine poteft id conueni-re.Grxci enim andronas appellant, oecos ubi couiuia uirilia folent efie, quod eo mu lieres non accedant. Item alix res funt fi-miles,uti xyftus, prothyrum,telamones,& nonnulla alia eiufmodi. Xyftosenim grx-. ca appellatione, eft porticus ampla latitudine, in qua athletae per hyberna tempora exercentur, Noftri autem hypxthras ambulationes , xyftos appellant, quas Graeci peridromidas dicunt. Item prothyragrx-ce dicuntur, qua: funt ante in ianuisuefti-bula. Nos autem appellamus prothyra, quae grxee dicuntur diathyra. Item fi qua tiirili figura figna mutulos,aut coronas fuftinent, noftri telamones appeljant, cuius rationes quid ita, aut quare, ex fiifto-rijs non inueniuntur, Graci uerq eos at-lantas uocitant, Atlas enim hiftorice formatur fuftinens mundum , ideo quod is primum curfum Solis & Luna?,fyderun% omnium ortus & occaftjs, mundique uer-fationutn raftqnes uigqre animi, folertiaq; curauit hominibus tradendas, eaq; re a pictoribus,& ftatuarijs deformatur pro eo beneficio fuftinens mundum , filiaeq, eius Athlantides (quas nos Vergilias, Graeci autem Pleiadas nominant) cum fyderibus in mundo funt dedicata? f Nec tamen ego Ut mutetur confuetudq nominationum, aut fermonis, ideo ha?c propofui, fed ut ea non fint ignota, philologis exponenda iudicaui,Quibus coqfuetudinibus ^dificia.
  - Italico more,& Grazcorum inftitutis conformantur, expofni; & de fymmetrijs fin-gulorum generu proportiones perfcripfi.
  - Ergo quoniam de uenuftatc,decoreq; ante eft feriptum, nunc exponemus de firmitate, quemadmodum ea fine uitijs per-.
  - manent, & ad uetuftatem collocetur, *
  - Quoniam multa erantportium,& memhoru uocohula, nuo aliter a Crocis,diter a Latinis ufurpabantur% ideo ne uaria nomenclatura errandi anfamproberei, ea diltinguit Vitr. & differentes fumendi modos Italo-VHM ab Crocis exponit • Sed primum aliquot Crocorum odi fidorum partes diffofitwes enumerat, ut' 60
  - diuerfaf
- p.226 - vue 243/393
- - $ ;« x t r :s.
  - Gracorim ades earumq; partium diffofitimes«
  - *A. pcriftyliitmamplum. E. peristylium primum. C. aditus amplus. D. aditus ab uno ad aliud periflylium. E. proflas ubi erant dua anu. F. G. Untithalamus. Ii. I. gymconitides. K. cubicula muliebria. L. S. oeci,& bibliotecx,& ubifwntpittores. M. pinacotheca, Tf. cy^kena. triclinia. 0. porticus adfeptcntrionem. T. celUhosliari*. oeci quadrati. T. V. porticus ad friclinia ci%cena. x- hyp&thra loca. T. oeci magni ubi matres familiam cum lanificijs habent fefjimes• *Z. hojpitalia. t. thirorium. i. Equilia. 5. cubicula. 4. mefaul&&andron#. 5. tricliniaquor tidiana. 6. poHbalamus. 7. thalamus, 8. porticus [Bjjodiaca altior.
  - G l?
  - diuerfas aedificandi confuetudincs Gt acorum, & Italorum oftendatt. Atrijs Gr&ci quia non utebantur, neto cejfe erat, cum apud l\pmanos ejfent prope iarnas, meorum loco aUquideJfet apu4 Gracos. Quarejfytim
- p.227 - vue 244/393
- - ***$ - i i '2 'S %
  - ab iamta introeuntibus Croco more aditus erat, atque iter quoddam non nimis latum, utrinque uero quoniam equis delegabantur ,\eqmlia erant ab una parte, ab alia uero oftiarij cello, & locus ofiiarij, uel ianitoris pylorion dicitur, interim primo tanua occurrebat , deinde iter illud, quod ab alia parte, idefl in fronte aliam ianuam habebat, unde ffiatium itineris illitus, quod inter duas ianuas interponebatur, thyrorion, dicebatur, a portis defumpto uocabulo, & hic locus pro atrio > uel uettibulo erat, ab fecundis ianuispoft thyrorion, introitus erat in perijlylion, quod a tribus partibus habebat porticus, fed pro fronte, quo ad meridiem uergebat>
  - 'erat hiatus, & apertio fatis ampla fecundis ianuis oppofita, utrinque uero in angulis pilas, & antas habens» quo magifiram trabem tanquamfulcrafuBinebant. Sub!natu huiufmodiffiatium quoddam teftum erat tertia parte minus, quam hiatus, & locus is proflas,uel parastas, ab ipfts antis dicebatur. Sed in oppofitopa- , viete introrfus erant magni oeci» in quibus matres familiarum fedebant lanificio operi incumbentes .Seda dextra, & a finiftra proftadis cubicula erant uiri, & uxoris, quo thalami dicebantur, & ancillarum cubicula , ne longius abejf mt ab imperio domino, quo amphithalami, uel antithalami uocabantur. Sed circum in porticibus periflylif triclinia quotidiana erant, idefl loca, ubi ordinarii difeumbebant, & cubicula, & cella familiarium, & domefiicorum. Fniuerfa uero pars hoc gynoconitis appellatur, quia mulier um habitationibus erat dicata, unde Crocorum odificiorum commoditas ,& dignitas maxime Jpetfanda cernitur> qui odificium duas in partes diftribuebant, nam pars una erat, in qua uiri fine feminarum interpellationibus uerfabantur, quam andronitiden a uiris nominabant: alteram uero in qua congruerent mulieres lanificio, & textrino operam dantes. Gynodjs comungebantur domus amplioresperiftylijs, porticibusq; ornatas,proprias ianuas, ueftibulaq; egregia habentes, in quibus nihil defiderabatur, quod ad magnificentiam pertine- -hat, non triclinia Cyzicena, non pinacotheca, non exedra, non bibliotheca, non oeci quadrati, non Jpeffa-cula requirere poteras fuis quaq; locis dijpofita,&certas coeli regiones freUafitia. Quid uero dignius,ac regium magis erat, quam ita hojpitibus, & peregrinis prouidiffe, ut in hofpim nulli effe peregre uiderentnr. yfque adeo fecreta, & commoda hojpitibus libertas parata er at, cum fep arato domuncula illis , & commo-doinflruerentur* certe & delicatorum & opulentorum figna hoc erant. nolebant enim ipfi ab hojpitibus impediri, nolebant & ipfi hofpites impedire, quare etiamaperiflylijs in hofpitalia itinera faciebant, quo me-faula dicebantur, quod inter duas aulas, quo quafi atria erant, media fint interpofita»Latini ea uocant an-dronas,noslrianditus dicunt. Expofitis Crocorum odificiorum partibus ad nomenclationes ,& uocabula rerum, quo aliter a Latinis, aliter a Grocis fumebantur, declaranda uenit Vitru. in qua re prudenter feciffe uidetur,cum dicat. 7S[ec tamen ego,ut mutetur confuetudo nominationum aut fermoms, ideo hoc propofui,fed , ut ea non fint igriotaphilologis, exponenda iudicaui. non uult enim de uerbis contendere, cum de re confiat. 3 ® omnia fer e funt facilia, illud tamen eflanimaduertendum, quod xyftos neutro genere feribendum monet Vhi latider, uel testimonio quorundamueterum codicum, diathyra autem repagula dicit effe lignea, quibus arcentur equi, & currui ab odium ueflibulis, forte nos diathyra raflellos ante portas urbium meare poffe-mus. De Montibus uero, & Telamonibus inquit, fe a Seruio habuiJfe,quod a yitr.ignoratum animadvertit.
  - De firmitate, & fundamentis adificiorum. Cap. XI.
  - Editicia» qua? plano pede inftruuntur, fi fundamenta eorum fa&a fuerint, ita uti in prioribus libris de muro, & theatris a nobis eft expolitum, ad uetuftatem ea erunt fine du-bitatione firma,fin auitem hypogea concamerationesq; inftituentur, fundationes eo-
  - __________rum fieri debent crafsiores, quam qua: in fuperioribus asdificijs ftru&urje funt futura:,
  - eorumq;parietes, pila:, columna:, ad perpendiculum inferiorum medio collocentur, uti folido re-fpondeant f Nam fi in pendentibus onera fuerint parietum, aut columnarum, non poterunt habere perpetuam firmitatem»
  - Quod odificandum fumimus firmitatem,utilitatem, & uenufiatem habere debet, ut diftiim efluolumine primo,idproceptumpafiimaVitr. obferuatum uidimus ,tmi inprimo cum de manibus collocandis ageret• tumiiitertiojcum de fundationibus, & columnis tam in locis folidis, quam in congeftitijs trabtaret,tum etiam in quinto eum theatrorum rationem exequeretur, femper enim habita ratione utilitatis, & uenuftatis ad firmitatem operum refpexit, quod & inpriuatorum odificifs, etiam obfer nandum cenfet. cum ergo traffauerit f o de utilitate, & decore, reliquum efl ut de.firmitate agat. Quoniam uero in antiquorum odificiorum ruinismul ta odium membra fubterraneafuijfe reperimpur, eademq; concamerata, & fornicis modo delumbata magnitudine ampla, & ornatu magnifica, ideo forte erit, quod defideremus, qua ratione fundationes eorum fieri debenr,utfine dubitatione firma fint. Ideo hoc loco de ijs rebus procepta traduntur. Aedificia partes habent imas, grfubterr aneat, item & partes plano pede flruffas, item & contignationes, quemadmodum plano pede odificia infhtuta fundentur ,praaUegatis locis declarauit. nunc de fubterraneis, quo hypogea nominat, & concameratis fundandis monet, fundamenta eorum odificiorum craffiora effe debere omdbus odificiorum fbru6luris,quafupra futuro funt. Craffiores certd omnes fubfiruftiones effe debentftrufturis fupe-fioribus, fed ho quo hypogeorum odificiorum fiunt, mira craffitudm effe debent, quod in antiquis obferua-fum eft, maxima enim onera fuftinenpy&humiditatibus obnoxia funhquare fundamentorum firmitati pro- 60
  - uidendum
- p.228 - vue 245/393
- - S E X T r S. 229
  - uidendum efl. Esi & aliud praeceptum, quam minime in nofira duitate obferuatum. jltque illud eft, noii debere nos columnas, aut pilas, aut parietes fupra collocare, qui ad perpendiculum inferiorum columnarum pilarum, aut parietum non cadant, tum quia error ejl fuperiora ab inferioribus nonnafei,tmn quia periculum ruina adificiorum cito imminet cum paries tranfuerfus fupra contignationem ducitur nullo pariete fub-icfto, quod nojlri in aere fabricare uocant. Vitr. dicit fi in pendentibus onera fuerint parietum,aut columnarum, non poterunt perpetuam habere firmitatem, inde ad aliudpraceptumprogreditur.
  - Praetfrea inter limina fecundum pilas, & antas, poftes fi fupponantur,eiui?t non uitiofse,limina enim & trabes ftru&uris cum fint onerata» medio Ipatio pandantes frangunt fub lyfi ftrudtu-10 ras, cum autem fubiedi fuerint, & fubcuneati poftes non patiuntur infidere trabes,neq; eas laedere.
  - Vbi limina, & fupraliminaria,&trabesfunt, qua a lateribus pilas, feu antas habeant, quas nos ertas uocamus, quemadmodum in ianuis, &feneflris ejfefolent, oportet, fifra&ionem liminum,&ftruffurarum qua fub liminibus fiunt, euitare nelimus, ut posles a capitibus liminumfubijciamus, nos relaJJ os uocamus, li-‘ minum enim capita fuper eos poftes collocantur, fpatium nero quod fub liminibus efl uacmmrelinquitur, & limen nihil habet inferius, quod contingat, unde non frangitur, necferuBuram fub eo frangi permittit. Quod autem Vitr.dixit {frangunt fub lyfi (iruffuras \ ita intelligo, quod fi trabes aut limina incuruata ponderi ce~> dunt, franguntur. & fub lyfi, ideft fub plano frangunt firu&uras. Lyfimenim fupra diximus effefiyloba- tis, & podij planam illamfuperficiem lapidis, in qua baluflia imehuntur. Vocabulum architefionicu efl.
  - Item adminiftrandum eft uti leuent onus parietum fornicationes cuneorum diuifionibus , & ad centrum rcfpondentes earum conclufurae, cum enim extra trabes, aut liminum capita, arcus cuneis 20 erunt conclufi , primum non pandabit materies leuata onere; deinde fi quod e uetuftate uitium coeperit, fine molitione fulturarum faciliter mutabitur.
  - Hoc in antiquis adificijs Igoma mdeturjn parietibus enim funt arcus cuneis ad centrum reffiondentibus,<fr fupra portarum limina, & fupra feneflrarum trabes, qui parietum onera maxime leuant, cum reclefafii fint, & extra liminum, uel trabium capita pefiti. ac fi quid esi uitium ob uetufiatem, non neceffe erit admonere fu lcimenta,fi quid erit immutandum, fulturas nospunteUos uocamus, quibus non efl opus, cum parietes fornicantur cuneorum diuifionibus, & ad centrum reffondentes fint earum conclufura, modo extra trabes, aut liminum capita(ut dixi) arcus cuneis non concludantur.
  - Item q; quee pilatim aguntur aedificia, & cuneorum diuifionibus coagmentisad centrum refpon-dentibus, fornices concluduntur, extrema» portae in his latiores fpatio funt faciendae,uti uires eae ha-3° bentes refiftere pofsint, cum cunei ab oneribus parietum prefsi per coagmenta ad centrum fe prae-mentes extruderint incumbas. Itaque fi angulares pila; erunt fpatiofis magnitudinibus continenda cuneos, firmitatem operibus praedabunt.
  - Ter pilas quadratas aguntur adificia, & ffiatia inter eas fwt arcubus conclufa, cuneiq; lapidum ad centrum refpondentcs fornices, arcusq; conficiunt, de ijs adificijspracipit Vitr. ut qua in angulis pila funt futura, latiores & craffiores fiant, quam media, cuius ratio efl, quoniam fornici ei arcuum coagmenta pondere parietum premuntur, & itaprejja extrudunt incumbas, id t ft impefias ab imponendo quasnos dicimus, id esi eam pila partem, ubi anus innituntur, rnedij enim arcus fomicesq; in medianis pilis incumbentes, alter alteri fubfidio efl, fed extremis pilis impefiti, ni fi craffitudmem pilarum pro fulcimento habeant, facile dilabuntnr>. & difjipantur, extrufis in diuerfas partes incumbis. Videtur hoc loco Vitr. genus illud innuere, quod nos 4® ruflicum appellamus, quod magnis lapidibusflruitur, coagmentis dinifum, qua nos bugnos nominamus, nam cuneorum diuifiones coagmenta uocat, cunei utro diuerfis modis coagmentantur., grdiuerfam fpeciem proferunt. modo enim rudibus lapidibus, modo planis fiunt, interim aliter, atque aliter diuiduntur. qui uero in arcus,fomicesq; cadunt, ad centrum omnes refpondere debent, medius autem folus ad perpendiculum rnedij centri cadat oportet.
  - Cvm in his rebus animaduerfum fuerit, uti ea diligentia in his adhibeatur,non minus etiam obfer-uandum eft,uti omnes ftrudune perpendiculo refpondeat,neque habeant in ulla parte proclinatioes.'
  - jLliud praceptum maxime obferuandum affert Vitr. ut diligentiffime prouideamus quod omnes firu&ura perpendiculo refpondcant, nihil proclinatum, nihil fit extra folidum, <& uiuum, ut nos dicimus, perpendiculi formas duas ponit Tbilander, quibus paffim utimur. nos hoc loco ea deferibemus. Regulam capimus in 5o cuius longitudine media, quam longa fit, lineam deferibimus ab extremo altero eius regula plumbum e filo pendeat,in altero extremo ad finem linea foramen fit tanta magnitudinis,ut ere&a regula pendens e filo plumbum intrare poffit. i\egula fic compofita ftru&uris admonetur, quafire&a erunt, & in nullam partem proclinabunt, filum e quo pendet plumbum, per totam longitudinem lineam deferiptam tanget. Si aliqua fue rit inclinatio, ipfum filum extra lineam cadere oportet.
  - MAxima autem debet dfecura fubftru&ionum, quod in his infinita uiriafolet facere temecon geftio; ea enim non poteft efle femper uno pondere, quo folet efle per ceftatem, fed hybernis temporibus recipiendo ex imbribus aquae multitudinem crefcens, & pondere, & amplitudine difrumpir, & extrudit ftru&urarum feptiones. Itaque ut huic uitio medeatur, fic erit .faciendum, uti primum pro amplitudine congeftionis crafsitudo ftru&urae conftituatur; deinde in frontibus anterides, fiue 60 erifm£ fint,una ft ruantur,ese q; inter fe difterit tanto fpatio, quanto altitudo fubftrucUonis eft futura,
  - V crafsitudine
- p.229 - vue 246/393
- - 230 L I B E
  - crafsitudineea,qua fubftru&io. procurrant autem ab imo,per quam cralsitudo conftituta fuerit fubftru&ionis, deinde contrahantur gradatim, ita uti fummam habeant prominentiam, quanta operis eft crafsitudo. praeterea introrfus contra terrenum j uti dentes coniun&i muro ferratim, uti finguli dentes ab muro tantum difcedant, quanta altitudo futura erit fubftru&ionis. Crafsitudinis autem habeant dentium ftru&urae uti muri. Item in extremis angulis cum recefliim fuerit ab interiore angulo, fpatio altitudinis fubftru&ionis in utranque partem fignetur, & ab his (ignis diagonios ftru&u-ra collocetur, & ab ea media altera coniuncta cum angulo muri. Ita dentes,& diagonix ftru<ftur£ non patientur tota uipremere murum, (ed difsipabuht retinendo impetum congeftionis.
  - 7yil prodeffel pofles Liminibus fupponere, parietes fornicari, arcus cuneatm ducere ,fuperiora adperpen- 10 diculum inferiorum refpondere, inferiora ejje crajfiora fuperioribus , ftrufiuras nullas habere proclinationes, nififubftrufiio.& fundatio refii fufiapoffet tot onera fujlinere: quare maximam curam fubftrufiionis habendam monet Vitr. atque ea de caufa pracipue, quoniam terra congeftio infinita uitia facere folet, quibus medendum efi quamprimum, &prouidendum ante quam periculum ruina immineat.probat autem ab ipfa terra natura uitiafieri poffe, terra enim alio pondere per afiatem,alio per hyemem ejfe folet; aftate enim Jfic-citate coafia leuior efi; per hyemem autem imbrium humorem recipiens, zr pondere, & amplitudine crefcit, unde cum ampliorem locum requirat, contineaturq; ftmfiurarum feptionibu*, fi pondus, & amplitudo eius praualet, difrumpit, & extrudit ftrufiurarum fepta, unde quicquid fuperfiruitur, neceffarib ruit, cum fnfti-neri abextrufa fubftrufiione nonpofiit. imaginemur igitur aream quadratam, in qua fit adificandum, primo prouidendum eft in fubftrufiione, ut eius ftrufiura pro amplitudine congeftionis crajfafiat. circumdabit igitur fubftrufiio aream uniuerfam, & partes area fecundum partium adificij dift>ofitionem,& ueftigiiw om- 20 nium membrorum deformabit, tunc confiderandum efi feptionem ftrufiura ab exterioribus frontibus, & ab interioribus partibus ejfe muniendam, ita ut duplici uitio, quodpotefi fieri ex terra congefiione, amplitudine,
  - & pondere, prouideatur. TSe igitur amplitudo terra difrumpat, <& extrudat ftrufiura feptionem& ambitum area fubftrufiione fundatum, pro fontibus ,& ab exteriore parte anterides, quas nosco ntrafortes, drffierones dicimus, Graciuero erifmata uocant, urid ftruantur. harum officium eft obniti muris, ne extrudantur ab crefcente, & intumefeente terreno. pedes erifmatum, feu anteridum tantum procurrere debent, ab imo, quantum craffitudo fubftrufiioniseft futura . Gradatim uero contrahantur nfque ad fummamfub-firufiionem,itautcumfubftrufiionisfummitate conueniant, efficiantq; quafi trigonum refiangulnm, cuius fubtenfafit ab extremo pede ad fummam fubftrufiionem. diflent uero inter fe anterides tanto fpatio , quanto altitudo fubftrufiionis eft futura, atque itaprouifum erit, ne amplitudo terra difrumpat, & extrudat 3 ° ftrufiura feptionem. T^e autem pondus congeflionis, murorumq; premat inferiores ftrufiuras, ita ut difft-penturjfic erit faciendum. confideretur ftrufiura iam di fia feptio .habet illa angulos introrfus iuxtadifto-fitionem parietum.habet & partes uerfus aream rejpicientes, <&• in ea terra congeftio eft, quare introrfus contra terenum ftruendifunt dentes coniunfii muro ad modum ferra,quemadmodum libro primo cap. >. expolimus , tantum uero finguli dentes ab muro difcederedebent, quanta altitudo erit fubfirufiionis, fmtaute tam craffi, uti muri, caterum uti hi dentes contineantur, & firmitatis initium habeant, recedendum eft ab interioribus angulis, & oppofitis tanto fpatio, quanto erit altitudo fubftrufiionis, & m utranq; partem fignum faciendum eft in terminis receffionis, & ab his fignis diagonios ftrufiura collocetur, hoc erit intium firmitatis,
  - & colligationis dentium, modo ab ea ftrufiura media altera fit coniunfia cum angulo.muri. Ita dentes, & diagonia ftrufiura non patientur tota uipremere murum, fed diffipabunt retinendo impetum congeftionis, hoc 4° quoque libro primo dixit cap. 5. cum enim fic erit fhfium, tunc ita oneris, terreni magnitudo diftributa m paruaspartes, neque uni uerfa pondere premens, poterit ulla ratione extrudere muri fubftrufiiones.
  - Qvem ad modvm opera fine uitijs oporteat conditui, & uti caueaturincipietibus expofui. namq; de regulis, aut tignis, aut a Aeribus immutandis, non eadem eft cura, quemadmodum de his, quod ea quamuis fint uitiofa faciliter mutantur . Ita qu? nec folida quidem putantur efle, quibus rationibus hxc poterunt efie firma, & quemadmodum inftituantur, expofui.
  - . Sunt uitia, quapracauere incipientes debent, funt & quafafiis iam operibus emendantur. de ijs quapra-caueri debent, maxime curandum eft, ante quam incipiamus, nam poftea nullam habent medellam. De illis uero, qua iamfhfiis operibus aliqua de caufa fiunt, quam facillime mutantur, non eade eft habenda cura.in promptu enim eft tignorum, afib'umq; mutatio, aliarumq; rerum refefiio, ut quotidianus ufus docet, quonid f o uero, ut initio diximus, res primo funt, deinde ornantur, ornari enim quod non eft, nihil poteft. ideo pofitisiam rebus adificijsq; fecundum genera quaque fua ad eorum ornamenta ueniendum eft, ne uero aliquid defidere-tur, pauca quadam de refefiionibus, & emendationibus dicemus in fine huius libri, ne uero diftributionis im-memor in priuatis adificijs uideatur effe yitru. monet nos hoc modo i quemadmodumprimo libro & alibi etiam fecit .
  - . Qvibvs autem copiarum generibus oporteat uti, non eft Architedi poteftas, ideoquodnonin omnibus locis omnia genera copiarum nafcuntur, uti in proximo uolumine eft expolitum. Praeterea In domini eft poteftate utrum lateritio , aut caementitio , an faxo uelit aedificare.
  - Quemadmodum orator a clientefmgrapha, comentiones, t eft es, & res alias habere debet, quae poftea m ordinem probati anum ponit, auget* omatq; ex artispraceptis, nec in fua eft poteftate res efficere,qua caufa 60
  - ipfa
- p.230 - vue 247/393
- - S E X T V S. - i
  - ipfafoletafferre:ita & Architefti non esi copiarum genera, quibus oportet uti ,femper habereprompta, nam ea natura ipfapraftare folet; natura uerb non in omnibus locis omnia generat, non enim ubique eflpul-uis puteolanm, neque in omnibus locis arena foffitia, nec amentorum, nec abietis, nec fapinorum, nec marmoris copia, fed aliud alio loco nafcitur. utendum autem esi, ubi non efi arena foffitia, fluuiaticas aut marina lota. impia quoque abietis, aut fapinorum uitabmtur, utendo cupreffo, populo,ulmo, pinu, ut ait libro primo cap. i. item eodem libro cap. . f De ipfo autem muro, e qua materiajhuatur, aut perficiatur, ideo non eft prafiniendum, f & reliqua, praterea licet natura rerum copias afferat, tamen in domini poteflate eft eligere utrum his uel illis copijs utiuelit. inibit enim Architecto eft imputandum,fi materia decJt;quod utro Archi-tetto tribuitur, & domino, & artifici, eft quod fitr. dicit. co It aqve omnium operum probationes tripartito confiderantur, ideft fabrili fubtilitate, magnifi-» centia, & difpofitione. cum magnificenter opus perfe&um afpicietur ab omni poteftate impenf* laudabuntur.cum fubtiliterofficinatoris probabitur exadio. cum uerouenuftate, proportionibusy8c fymmetrijshabueritauthoritatem, tunc fuerit gloria Archite&i . Haec autem rede conftituuntur, cumis & a fabris , & ab idiotis patiatur accipere fe confilia . Nanquc omnes homines, nonfolum Archite&i, quod eft bonum, poflunt probare, fed inter idiotas, & eos hoc eft difcrimen, quod idiota nifi faftum uiderit, non poteft fcire quid futurum fit; Architc&us autem fimul animo conftituerit* antequam inceperit, & uenuftate, & ufu, & decore, quale fit futurum habet definitum* Quas res prk uatis asdificijs utiles putaui,& quemadmodum fit faciendum,quam apertifsimepotui,perfcripfi. De expolititionibus autc eoru,ut fint elegantes & fine uitijs ad uetuftate,in fequenti uolumine expona. io Eft modificatione qui dijponit., eft qui operatur, eft qui impenfamfhcit. Ar ebite ffus diffonit; officinator, feufiiber operatur; dominus impmfam facit. Laudatur Arebit e ffus,qui uenuftate,ufu ,& decore dijponit. Laudatur faber qui fubtiliter manibus efficit, & operatur. Laudatur, dominus, qui magnifici expendens pra-ciofas,& amplas copias fubmmftrat. materia igitur dominum, forma Architeftum, opus artificem commendat. magnificentia a domino, fubtilitas ab artifice, diffiofitio ab Architeffo prouemt. maxime autem, <£r optime fortuna eft,fi optimus Architeftus liberalem dominum, & fubtilemfabrum inuenerit, nam omnis opervi laus in ipfum demum Architeffum redundat, qui domino liberalitatem confuluiffe, & fabro refte ordinaffb iudicatur. Quare monendus eft Architeflus, ut expertos quandoque audiat, & operarios, & eorum n ott temnat confilia, nam quemadmodum non omnis tellus omnia fert, ita non omnis homo omnia intelligit. Contentus fitArchitettus, & fe diferimine ab idiota feiungi, quod multo anu prouideat, probet q; qugdfutum $° eft, quam opus uideat. & idiota nil nififhttumcognofeat.
  - M- VITRV VII D E
  - ARCHITECTVRA
  - LIBER S E P T I M V S.
  - 1
  - Trocemiurru.
  - Aiores cum fapienter, tum etiam utiliter inftituerunt per commentariorum relationes cogitata tradere pofteris; uti ea non interirent, fed fingulis aetatibus crefcemia uoluminibus editagradatim peruenirent uctuftatibns ad fummam dotftrinarum fubtilitatem. Itaque non mediocres,fed infinitae funt his agendas gratiae, quod non inuidiofi filentes praetermiferunt, fed omnium generum, fenfus confcriptionibus memoriae tradendos curaue-runt. Namq; fi non ira feciflent, non potuiflemus fcire, quae res in Troia fuiflent geftae,nec quid Thales,Democritus, Anaxagoras, Xenophanes, reliquiq; phyficifenfiflent de rerum natura,quasq;Socrates,Plato,Ari-ftoteles, Zenon, Epicurus, alijq;Philofophi, hominibus agendas uitae terminationes finiuiflent, feu Crcefus, Alexander, Darius, caeteriq; Reges, quas res,aut quibus rationibus gefsifient, fuifient notas, nifi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae ad pofteritatemcommentarijs extu-liflent. Itaque quemadmodum his gratiae fimt agendas, fic contra, qui eorum feripta furantes,pro fuis praedicant, funt uituperandi, quiq; non proprijs cogitationibus nituntur feriptorum, fedinuidis moribus aliena uiolantes gloriantur, non modo funt reprehendendi, fed etiam quia impio morcuir 60 xerunt, poena condemnandi . Nec tamen has res non uindicatae curiofiys ab antiquis effe memorarv-
  - V x tur
- p.231 - vue 248/393
- - l$z L I B E ^
  - tur, quorum exitus iudiciorum qui fuerint, non eft alienum, quem admodum fint nobis traditi, explicare., Reges Attalici magnis philologiae dulcedinibus indu&i, cum egregiam bibliothecam Pergami ad communem delegationem jnftituiftent. Tunc item Ptolomams infinito zelo, cupiditati&q; incitatus ftudio, non minoribus induftrijs ad eundem modum contenderat Alexandri* comparare. Cii autem fumma diligentia profeciffet, non putauit id fatis effe, ni fi propagationibus in feminando curaret augendam. Itaque Mufis, & Apollini ludps dedicauit, & quemadmodum athletarum,fic communium fcriptorum uicloribus prannia > & honores conftituit. His ita inftitutis, cum ludi adedent, Judices literati, qui ea probarent , erant legendi. Rexcumiam exciuitate fex leftoshabuiftet,nec tam cito feptimum idoneum inueniret, retulitad eos, qui fupra bibliothecam fuerant, & qua?iiit, fi I(> quem nouiffent ad id expeditum:. Tupc ei dixerunt, effe quendam Ariftophanem, qui fummo ftudio, fummaq;diligentia quotidie omnes libros ex ordine perlegeret. Itaque inconuentu ludorum, cum fecretaefedes iudicibuseffient diftributae,,cum. caeteris Ariftophanes citatus, quemadmodum fuerat Jocus ei defignatus, fedjt. Primo Poetarum ordine ad certationem indu&o,cum recitarentur feripta
  - J)Qpulus eundus fignificando monebat indices, quod probarent.. Itaque cum ab lingulis fenrentia: imt rogat*, fex una: dixerunt, & quem maxime animaduerterunt multitudini placuiffe, ei primum praemium,infequenti fecundum tribuerunt. Ariftophanes uero cum abeo fententiarogaretur, eum primum pronunciariiufsit, qui minime populo pkcuiffiet. Cum autem Rex,& uniuerfi uehementer indignarentur j furrexit, & rogando impetrauit, ut paterentur fc dicere. Itaque filentio fa&o docuit, unum ex his eum effe poetam, casteros aliena recitauiffie; oportere autem iudicantes non furta, fed feripta probare. Admirante populo , & rege dubitante, fretus memoria e certis armarijs infinita uo- 20 lumina eduxit, & ea cum recitatis conferendo coegit ipfos furatos defe confiteri. Itaquerex iufsit cum his agi furti, condemnatosq; cum ignominia dimifit. Ariftophanem uero amplifsimis mune ri-bus ornauit, & fupra bibliothecam conftituit. Infequentihus annis a Macedonia Zoilus,qui adopta-uit cognomen, ut Homeromaftixuocitaretur, Alexandriana uenit,fuacj; feripta contra Iliadem, & Odifleam comparata regi reeitauit. Ptolomaeus uero cum animaduertiffiet poetarum parentem,phi-lologiaeq; omnis ducem abfentem uexari, & cuius ab eundis geutibus feripta fufpicerentut, ab eo uituperari, indignatus nullum ei dedit refponfum. Zoilus autem cum diutius in regno fuiftet inopia preffius ,fummifitadregempoftulans,ut aliquid fibi tribueretur . Rex uero refpondiffe dicitur Homerum, qui ante annos mille decefsiffiet*uo perpetuo, multa millia hominum pafcere, item debere, qui meliori ingenio fe profiteretur, non modoie unum, fed.etiam plures alere poffe. Et ad fummam 3® mors eius, ut parricidij damnati uarie memoratur. Alij eum fcripferunt a Philadelpho effe in crucem fixum, nonnulli in eum lapides effe coniedos, alij Smyrna: uiuum in pyram conie&um,quorum utru ci acciderit, merenti digna conftitit poena. Non enim aliter uidetu.r promereri, qui citat eos, quoru refponfum quid fenferint feribentes, nonpoteft coram iudicari. Ego uero Caefar, neque alienis indicibus mutatis interpofito nomine meo id profero corpus, neque ullius cogitata uituperans, infti-tui ex eo me approbare, fed omnibus feriptoribus infinitas ago gratias de egregijs ingeniotum foler-tijsex*uocollatis,abundantesaIijs, alio genere copias pr*parauerunt. Vnde nos uti fontibushau-rientes aquam,& ad propria propofita traducentes, & expeditiores habemus ad feribendum facultates; talibusq; confidentes authoribus audemus inftitutionesnouas comparare. Igitur tales ingreffus eorum habens, quos ad propofiti mei rationes animaduerti pr*paratas, inde fumendo progredi cce- 4° pi. Namq; primum Agatharchus Athenis Aefchylo docente tragicam fcenam fecit, & de ea commen tarium reliquit, ex eo moniti Democritus,, & Anaxagoras de eadem re fcripferunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum, radiorumq; extenfionem certo loco centro conftituto ad lineas ratione naturali refpondere,uti de incerta re certa: imagines azdificiorum in fcenarum pi&uris redderent fpecienv; & que in diredfcis, planisq; frontibus fint figurat* alia abfcedentia*~alia' prominentia effe ui-•deahtur. PofteaSilenus de fymmetrijs Doricorum edidit uolumen,de sede Iunonis, qu* eft Sami, Doricai Theodorus, Ionica Ephefi.qu* efl Dianx, Ctefiphon, & Metagenes; de fano Minerux, quod eft Priene,Ionicum,Phileos. Item de £ de Mineraa: Dorica, quae eft Athenis in arce, l£tinus,& Car-pion, Theodorus „Phoceus de tholo, qui eft Delphis. Philo de aedium facrarum fymmetrijs,& de armamentario, quod fuerat Pyrxi portu. Hermogenes de xde Dianae Ionica, quae eft Magnefiae pfeu- 5® dodipteros, & Liberi patris Teo monopteros. Item Argelius de fymmetrijs Corinthijs, & Ionicis ,Trallibus Aefculapio,quodetiamipfe fuamanu dicitur feciffie. De Maufoleo Satyrus, & Pytheus,quibus uere felicitas fummum maximumq; contulit munus. Eorum enim artes aeuo perpetuo nobilif-fimas laudes, & fempiterno florentes habere iudicantur, & cogitatis egregias operas praeftiterunt. •Namque fingulis frontibus finguli artifices fumpferunt certatim partes ad ornandum, & probandu, Leochares, Bryaxes,Scopas,Praxiteles, non nulli etiam putant Timotheum, quorum artis emjnens excellentia coegit ad feptem fpeftaculorum eius operis peruenire famam. Praeterea minys nobiles «nulti praeceptaiymmetriarum confcripferunt, ut Nexaris, Theocydes, Demophilos, Poliis, Leonides, Silanion, Melampus,Sarnacus, Euphranor, non minus de machinationibus, uti Cliades, Archii*
  - tas, Archimedes,CtefibiuSjNimpbodorus,Philo Byzantcus,DiphilojjCharidas,Polyidos, Ph.yros, Co
  - Agefiftratos.
- p.232 - vue 249/393
- - S t T T tM V S.
  - Agefiftratos. quorum ex commcntarijs, qua» utilia efle in his rebus animaduerti, 'colleda, in unum :coegi corpus. & ideo maxime, quod animaduerti ea in re ab Griecis uolumina plura aedita ab noftris oppido quam pauca. Fufsitius enim mirum de his rebus primus inftituit edere uolumen. Item Te-t rentius Varro de nouem difciplinis,unum de Architcdura. Publius Septimius xluo; Amplius ucro in id genus feripturae adhuc nemo incubuiffe uidetur, cum fuifTent & antiquiciues magni Architedi, qui potuiflent non minus eleganter fcripta comparare: Namq; Athenis, Antiftatcs, & Callefchros,& Antimachidesj&PotinosArchitedi, Pififtrato aedem Ioui olympio facienti fundamenta conftituei-runt, poft mortem autem eius propter interpellationem Reip. incepta reliquerunt. Itaque circiter annis ducentis poft Antiochus Rex , cum in id opus impenfam eflet pollicitus, cellae magnitudinem* & columnarum circa dipteron collocationem epiftyliorum,& caeterorum ornamentorum adfyrm metriarum diftributionem magnafolertia,fcientiaq; fumma,ciuisRomanus Coffutius nobiliter ek Architedatus. id autem opus non modo uulgo, fed etiam in paucis a magnificentia nominatur. Namr quatuor locis funt aedium facrarum marmoreis operibus ornatas difpofitiones, e quibus propria: do his nominationes clarifsima fama nominamur, quorum excellentia:, prudentesq; cogitationum apparatus fufpedus habent in Deoium fefsimonio. Primumq;a:des Ephefio Diana: Ionico genere ab CtefiphonteGnofio, & filio cius Metageneeft-inftituta, quampoftea Demetrius ipfius Diana: fertius^ Peonius Ephefius dicuntur perfecilTe. Mileti Apollinis,item Ionicis fymmetrijs, idemPeo-nius,Daphnisq; Milefius inftituerunt; Elcufinae Cereris, & Proferpinae cellam immani magnitudine, Idinus Dorico more fine exteriorioribus columnis ad laxamentum ufuslacrificiorum pertexit. Eam 40 autem poftea cum Demetrius Phalereus Athenis rerum potiretur, Philon antetemplum in fronte columnis conftitutis proftylon fecit. Ita audp ueftibulo laxamentum initiantibus,operisq;fummam adiecitaudoritatem. In Afty uero Iouem olytnpium amplo modulorum comparata Corinthijs fym-inetrijs, & proportionibus,('utifupra feriptum eft) architedandum Coflutius fufeepifle memoratur, Cuius commentarium nullum cftinuentum: nectamena Collutio folum de his rebus fcripta funt defideranda,fed etiam a C. Mutio,qui magna fcientia confifus aedes Honoris,& Virtutis Mariang cellae columnaruniq; & epyftiliorum lymmetrias legitimis artis iriftitutis perfecit.Id uero fi marmoreu fuiffet, ut haberet quemadmodum ab arte fubtilitatem.,fic a magnificentia, & impenfis authoritatem* in primis & fummis operibus nominaretur. Cum ergo & antiqui noftri inueniantur, non minus quam Graeci fuifle magni Architedi, & noftra» memoriaefatis multi ,& ex his pauci praecepta edidiffent, 3° non putaui fi lendum , led difpofite fingulisiuoluminibus de fingulis exponendum. Atque quoniam fexto uolumine priuatorum aedificiorum rationes perfcripfi, in hoc, quod feptimum tenet numerum, de.expolitionibus, quibus rationibus & uenuftatgm, & firmitatem haherepofisint exponam.
  - . Septimus liber expolitiones continet, e*r ornamenta., ita enim riatur& ordo pottulat, ut prius res fintypoftea expoliantur, & ornentur, nam (ut dixi) quod non eft, ornari nonpotefi. Aedificiorum igitur ditiorum par-tes fuas habent expolitiones & ornamenta primum plana»deinde parietes, mox lacunaria, & tetta. plana enimpauimentis,ruderationibusq;fternmtur»te£la albarioopere»piClurisq; ornantur t tfr marmoreis cruftis ueftiuntur s lacunaria, & te&a contignationibus, fornicibus ,atqub etiam pifihms , figninisq; operibus pul-chriora redduntur. Quoniam uero non folum polita, ornaU.q;res effe debent, fed firma» ac durabiles, ideo non tam pulchritudini, quam firmitati confulit. Vitruuius hoc uolumine, cui pro#mium pulcherrimum pro-4° ponit, in quo primum commendatur antiquorum confuetudotquod feriptain commentariorum relatione po~ nentesy maximas humano generi utilitates, & delegationes reliquere ymox damnabiles, & damnandos eos eft e ofiendit, qui aliena pro fitis ufurpant, ahenisq; operibus fua nomina proponunt. Vnde, eJr aliquorum pcenas ab antiquis regibus infliffas huiuifmodi furibus fuiffe ofiendit • mox enumerando quot egregij Archia tefti fuerint, quaq; fcripta reliquerinttam de procisquam de Romanis mentem fuam aperit ,o(lenditq; quo propoftto de Architetfura fcripferit, & quibus auUoribus fit ufus ,&qupd feptimo uolumine contineri uelit. Finito autem prooemio quatuor primis capitibus pauimentorum& parietum expolitiones, tam in ficcis, qua in humidis locis, quomodo fieri debeant: a 'quinto ad feptimum, de pingendi ratione & marmorum incrnfta-tione loquitur: a feptimo ad finem libri de coloribus tam naturalibus, qudm arte fkUis multa commemorat m iniucunda. nos ubi opus erit»infiftemus, ut in hac parte etiam ftydiitm noftrum non defideretur.
  - TteT^uderatione commode facienda,
  - Cap. /.
  - Ri MVMq; incipiam de ruderatione,qua: principia tenet expolitionum, uti curiqfius,fum-maq; prouidentia folidationis ratio habeatur. Et fi plano pede erit ruderandum, qua»-ratur folum, fi fit perpetuo folidum, & ita exsequetur, & inducatur cum ftatuminc rudus: fi aut omnis, aut ex parte cpngeiUtius locus fuerit,Educationibus cum magna cura fo-r Jidctur . in contignationibus uero diligenter eft animaduettendum, ne quis parjies, qui non exeat ad fummum, fit extrudus fub pauimentiimi fed potius relaxatus fupra fe pendentem habeat coaxatione, $9 Cum enim folidns exit conagnat(Qmjbu$ arefcentibns , aut pandatione fidentibus * permanenti ftru ? k V 3 durat
- p.233 - vue 250/393
- - 234 l 1 R E ^
  - dur» foliditate, dextra ac finiftra fecundum fe facit in pauimentis neceflario rimas. Item danda efl opera, ne comifceantur axes efculini quemis, quod querni fimul ac humorem perceperunt fetorquen tes rimas faciunt in pauimentis jfin autem efculus non erit, &necefsitas coegerit propter, inopiam uti quernis,ficuideturefle faciendum, utfecentur tenuiores: quo minus enim ualuerint, eo facilius clauis fixi continebuntur. Deinde in fingulis tignis extremis partibus axis bini daui figantur, uti nui» la ex parte pofsint fe torquendo anguli excitare. Namque de cerro , aut fago, feu farno, nullus ad uetuftatem poteft permanere. Coaxationibus fodis, , fi erit filex, fi non, palea fubfternatur, uti mater ries a calcis uitijs defendatur. Tuncinfuperftatuminetur non minore faxo ,quam quod pofsit manu implere: ftatuminibus inducis ruderetur. Rudus fi nouum erit ad tres partes una calcis mifceatur, I(> jnrediuiuum fuerit, quinque ad duum mixtiones habeant relponfum. Deinde rudus inducatur, & ue-«jbus ligneis decurijs indudis crebiter pinfationefolidetur,& id non minus pinfum abfolutum fit xrafsitudine dodrantis . Inluper ex tefta nucleus inducatur mixtionem habens ad tres partes unam cab cis, uti ne minore fit crafsitudine pauimentum digitorum fqnum. Supra rudum ad regulam, & libeb-lam exada pauimenta ftruantur, fiuefedilibus,fiuetefleris. Cum ea extruda fuerint, &faftigiaex-trudiones habuerint, ita fricentiir, uti fi Fedilia fint, nulli gradus in fcutulis,aut trigonis, aut quadra» tis, feu fauis extern, fed coagmentorum compofitio planam habeat inter fediredionem:fi teflerisftru durii erit,ut eae omnes angulos habeant aequales, nullibiq; a fricatura extantes; Cum enim anguli hoii fuerint omnes f qualiter plani, non erit exada,uti oportet fricatura. Item teftacea fpicaea tibur» tina.funt diligenter exigenda, ut non habeant lacunas, nec extantes tumulos , fed fint extenfa, &ad regulam perfricata, fuper fricaturam lcuigationibus,& polituris cum fuerint perfeda, incernatur mar mor, & lupra Ioric» ex calce, & arena inducantur.Sub dio uero maxime idonea faciunda funt paui-menta, quod contignationes humore crefcentes, aut ficcitate decrefcentes , feu pandationibus fidentes mpuendo fe faciunt uitia pauimentis. praterea gelicidia, & pruina? non patiuntur ea integra permanere. Itaque fi necefsitas coegerit, ut minime uitiola fiant, fic erit faciundum. Cum coaxatum fuerit fuper altera coaxatio tranfuerfa fternatur, clauisq; fixam duplicem prsebeat contignationi loricationem: deinde ruderi nouo tertia pars teli» tufa? admifceatur,calcisq; dua? partes ad quinque mortarij mixtionibus prteftent relponfum. ftatuminatione foda rudus inducatur, idq; pinfum ablo-lutum ne minus pede fit craflum. Tunc autem nucleo indudo , ( ut fupraferiptum elt) pauimentum e teflera grandi circiter binum digitum caela ftruatur, faftigium habens in pedes denos, digitos bi- ^ nos. quod fi bene temperabitur, & red^e fricatum fuerit, ab omnibus uitijs-erit tutum. Vti autem in- * ter coagmenta materies ab gelicidijsnelaboret, fracibus quotaAnis antehyemem faturetur, ita non patientur ia fe recipere gelicidij pruinam, fin autem curiofius uidebiturfidi oportere tegule bipeda» les inter fe coagmentat» fupra rudus fubftrata materia collocentur, habentes fingulis coagmentoru frontibus, canaliculos digitales, quibus itfndis implfeantur calce ex oleofubada , confricenturq; inter fe coagmenta comprelfa.ita Calx qUse c&t ha;rens in canalibus , durefeendo non patietur aquam, neque aliam rem per.coagmenta tranfi^e. Cam ergo fuerit hoc ita perftratum,fuper nucleus induca-» tur, & uirgis esedendo fubigatur, fupra autem fiue ex teflera grandi,fiue ex fpica teftacea ftruantur fa-ftigijs, quibus eftfupra fcriptum ;& cum fic erunt fada, non cito uitiabunturi
  - Trimas partes inter expolitiones tenent ruderationes ,&bpauimenta. de ijs hoc capite agitur. Rudera funt lapides contufi, & calce admixti, qm pauimentis faciendisfubftemuntur; unde ruderare efl buiufmodi 4° opusflernere, nosJgroJfare dicimus, uelterraygdre* Antequam igitur ad pauimentum ueniamus ideflad ultimam illam» &fummam folifuperficiem expolitam, primo flatuminandum, deinde ruderandum, mox nucleus inducendus, demumpanimentum flruendum * Statumen dicitur, quicquidpro fulcimento ttermtur idefl pauimentorum imum liratum,quod ex grandioribus[axis conficitur.pofl flatuminationem ruderatio [equitur; qua quid fit, tam diximus, fubtilior enim permixtio ruderationi adhibetur, quamflatuminationi,mox nucleus, inducitur idefl crufla&lia, fiue corium, quod medium efl inter ruderationem , & pauimentum, ideo ab Italis anima nominatur, de quo infra fuo loco dicetur. demumpanimentum fuperflruitur, & is ordo in ruderatione [eruatur. Puderandwm autem efl uelpede plano, uel in contignationibusfub tefio, uti fupra contignationes fub diuo. omnibus his locis commune efl, ut flratum, quod fubflernitur folido, & aequabili loco nitatur ,fe4 alibi maior diligentia efl adhibenda ob uitia, qua fieri pojfunt in pauimentis Hruendis, ut durent ad uetuflate. 5 ° Cum igitur plano pede ruderandum efl, uel locus omnis [olidus ell, vel exparte uel omnino congeftitius. In plano, & per totum folido nihil aliud faciendum efl, ni fi curandum, ut exaequentur plane j inde inducatur cu fiatumine rudus. Si uero congeflitius aliqua exparte uel omnino fuerit palationibus, palis, autfublicis uflu-latis confixis , & machinis ada&is[olidetur^&fiftucis exaqketur, & firmetur, & ita inducatur cum fiatumine rudus,idefl & primum, & fecundum flratum, atque id obferuafrdum efl in locis ; quaplano pedefiunt.
  - In contignationibus uero , rton eadem exaequandi cura eft adhibenda, cum tpfa exaquatio perfefa£lafit, fed maioriftudioprouidendum , ut exaequatio conferueturnam femper parietes fubfunt, quodnon ad fummurn perueniimt. Vnde coaxatio non onmis inpatietes incumbit, quare licetplanauideatur,fitq; uere, antequam pondus aliquod immittatur ^ tamen adiunko ,& fuper impofito pondere ruderationis i &pauimentipandat, atque oneri cedit ea parte, qua paries nm ad fummum-peruenu. Tericulum item eflex arcfa&is,&ficce- 6o
  - flentibus,
- p.234 - vue 251/393
- - ' S E P T t M V S. 13 5
  - fctntibus,&uipandatione fidentibus contignationibus. Item mixtione axium diuerforum lignorum, quorum vilia fua natura humore percepto torquentur, alia in fta firmitate permanent; fieri folet, ut altera fubfidente, altera durante imqualiter pondus fuHineatur: quare ijs uitijs medendum efi, primo ne dextra , a&finiHra in panimentis rimae fiant 0 b arefcentes,aut.pandantes contignationes permanentefiruBumfoliditatei Ts(fim fi 1quo loco aut paries, aut trabs ualde robuHior caeteris fubietta fit, eo loci findetur pauimentum, at^ue uiila-bitur. • Curandum igitur efi , ut offa quibus ftiftinetur,uiribus fmt ualida , & infer fe coaequalia, deinde hc mifcedntur axes diuerft generis lignorUm. Et fi necejfitas coegerit. , prouideatur, ut axes 3 quod damnum fk-cerepofiunt, cum torquentur tenuiores , & fubtiliores fecentur, nam ita minus ualebunt & facilius dauis continebuntur, tanto magis fi franfuerfi, atque direfii duplici tabularum ordine ponantur; deindein fingulis 0 tignis extremis partibus axis bini claui figantur i uti nulla ex parte pojfint fe torquendo anguli excitar e. Itat igitur prouifim erit,utperpetuo tenore folu. exaequatu HerndtUr,& coaxatio temperetur3mox filice autpaleat flemenda efi coaxatio ne ligna a calce uitientur. Calx'enim ( ut alias diftum esi) materiem uitiare folet; inde rudiorifaxoflatumen, hoc dlprimum Stratum struatur, faxum autem non.minus effe debet3quam quod foffit manumimplcre. Toftquam igitur ftatuminatum fuerit tunc ruderandum efi. 1%udus duplex efi nouu; & uetus: nouum fit ex faxis contufis, flue teiiis fraftis, <&glarea cum calce. Fetus fit expauimentis iam dirutis. Si ergo rudus nouum erit adtres partes maedicis mifceatur;fi uetus, quod rediutuum dicitur at Fitr.idefi e tiettri renouatu quinque ad duum mixtiones habeant refponfum.lnduBo rudere ueBibus, & baculis ligneis,pinfandu efi crebiter , ut folidetur, claffes uero pinfantium immittendae, quae non minores, qudm denum hominum facienda, quas antiqui decurias appellabant, & maxime probabant, quod is numeri mo— 10 dus in opere commodiffme cuflodiretur, nec praemitis monitoris diligentiam multitudo confunderet, ut ait Columella, altitudo ruderis,uel craffitudo ita pinfatione crebra folidata3fit non minus nouem pollicibus. Itat enim dodrantem intelligo, uncias pollices in pedem effe dixi, pedem inundas duodecim diuifum oftendens. Solidato ruderi nucleus inducendus ideSt anima, & medium corium inter rudus ,& pauimentum > quod fit
  - Pauicnentorum genera.
  - ex tefia contufa & temperata ad tres eius partes una calcis appofita, cuius nuclei uel pultis crafiitudo non fit minor fenis digitis. InduBo nucleo tanquam flrato, pauimenti ratio efi habenda; ‘Pauimentum multis modis flruebant. Tqum primo piBa fuerant, & uerficolori ruderatione fh$a. (Secretum enim marmor colla cafei albumine oui fubaBa, & calce adhibita, coloribus intinBum ttarijs ad libitum formisq; ligneis, quibus uolueris inclufum efficiet opus pauimenti coloratum, &. depiftajpoft pitturampauirnentoru lapidibusflerni cceperUnt, lapides aute, aut inparuas cruftasfecabdntur,&fic feBiles dicebantur\jqui cum uaribtafe colorum •componerentur, opus faciebant, quod nos Mufaycum uocamus, alij amufeatum, uel muficum :-aui quadrata 5° grandiori formd conflabant lapides i & ita tefiera meabantur . fecabantur ueTolapidesuatijs modis, alij 'enimfcutulari, hoc efi rotunda figura, alij triangulari, alij tetragona, nonnuHi etiam fkuorurri hoc efi cellarii apium modo hexagohifiebant, componebantur itern in pauimentis accuratifiima & exquifitifiima diligentia iapilliparui, & minuti, ita ut pifcium,& aliarum rerum effigies, uarijs coloribus penitus imitarentur. Ex iAlberto aUteDurero haberi pojfunfuaria figurationes pduimentorum,itemq; ex primario templo Senis,piBti ras&Fenetijs,F^omaim antiquis ruinis, alibiq; magna opera-, &preciofbrumlapidum ftrata pauimenta uiderepoffmnus, qua diligentiam ueterum commendant. In omnibus autem, pauimerttis Hruendis ta diligentia adbibenda effi ut nulli extent anguli, aqHaliafinfcoagmetita, plafia omnium direttid, quod fiet, fi ita frictntur, cumfeBiliafint, ut nuUigradus infcutults-, auf trigonisi aut quadratis",feufhuis extcnt , &fupra nucleumfintprius ad regulam, & libellam exaBa pauimenta, uelfi tefferisflruantuV omnes habeant angu-fos aquales. Quoniam uero & tefiacta pdumtenta fiebant arena,
  - «alce%
- p.235 - vue 252/393
- - -X l $ E K,
  - calce, tefiti, & quarta parte Tyburtinifaxi contufi ,in qua laterculi pollicis crajjimdinej & femipedali longitudine inferebantur,ordine fricato, ut defcriptio oftendit , & repertum ejl in ueterum monumentis. Ideo Vitr. eq diligenter exigenda dicit, ut non habeant lacunas uel extantes tumulos, idefl utnonfintinuentrem concreta, uel fofficulas faciant, fedfint extenta, & ad regulam perfricata - buiufinodi pauimentum ita fiet-bat, ne humor, & aqua liquor ad contignationem, uel coaxationempertingerent, Supra nero contufimarv morti, & arem crufta calce permixta, quam loricam uocat Vitr. inducebatur, qu# opus fricatum tegebat. jltque h<ec ratio ad pauimenta fub teftoin contignationibus Hruendapertinent, Subdiuo autem alia cura adhibebatur ob uitia, qua inejje poterant, nam & contignationes modo humore crefcentes,modo ficcitate de-r crefcentes, modo etiam pandationibus fidentes, mo uentur, ex quo motu uitia fiunt, rimaq; inpauimentis, <£r j0 gelicidia, & pruina ipfis pauimentts damnum inferunt, quibus uitijs medendum esi, & primum illi uiiio > quod habent a contignationum motione faccurendum efl, mox illi, quod agelicidijs, & pruinis contrahere folentt Direffie igitur & tranfuerfe coaxandum eft, ita ut duplex loricatio coaxationis habeatur, clauisq; utraque figenda e fi, ita enim plana, & folida fiet, mox ruderi nono tertia pars tefla tufa adjnifceatur, calcisq; dua partes ad quinque mortarij mixtipnibm proflent refronfim. Mortarium hoc loco pro rudere, <&• materia fumitur,non pro lacu, ubi rutro fubigitur .unde T Unius inquit, neceffarium ruderi nouo tertiam partem tefla tufa addi,deinde rudus,in quo dua quinta calcis mifceantur. Statuminatione fhfta rudus inducatur, idq; pinfwn abfolutum, ne minus pede fit craffum pofiea nucleo indu flo craffo fex digitos, ut monet Tlinius., pa-uimentum & teffera grandi circiter binum digitum cafit flruatur. Digitus e fi fextadecima pedis pars ,ficut pollex duodecima, oportet aut pauimentum fhfiigium, & tumorem quendam in medio habere, ut aqua dila-, z Q bantur&non firmentur: habebit igitur pauimentum fkfiigiwn inpedes denos digitos binos, ideft fefqumce idcft unciam cum dimidia, atque ita totum opus bene temperatum, & reffi fricatum cum fuerit ab omnibus uitijs erit tutum. Si uerogelicidiorum damna ettitare noluerimus, fic monet Vitr. effe faciendum; Vti inter coagmeta materies abgelicidijs ne laboret. ir ne gelu offendat ligna,oleifacibus e retrimento olei, quotannis an te hyemem faturetur;fraccs dixit Vitr. quafunt olearum carnes, & inde faces. Craflities ,enim olei non permittit aqua humorem penetrare. Sed quia adhuc aliqui maiori diligentia sludent prouidere ne pruina, & gelicidia offendant pauimenta , ut perpetuo durent: Sic monet eos Vitru. ut ait Talladius, tunc antequam rudus ficcetur bipedas tegulas, qua per omnia latera canaliculos habeant digitales, iungemus ita, ut calce uiua ex oleo temperata bipedarum canales, qui inter fe conneflendi funt, impleantur, & earum conimBione rudus omne cooperiatur; nam ficcata omnis materia unum corpus efficiet, & nullum tranfmittet humorem.
  - Cum autem fuerit hoc ita perflratum,fupra nucleus inducatur, & refiftens illud corium de quo fupra, & uir- 3 ® gts cadendo fubigatur, ut folidetur:fupra autem, fiue ex tejfera grandi, fitue ex frica tefiacea, quam Itali pifeisfrinam uulgo uocant, & nos fupra eius formam aliter quam Thilander delineauimits ,fafiigijs utidiflu efl, idefl in pedibus denis digitos binos habentibus,habeas autem quo aqua defluens aut in cifternas excipiatur, aut in cloacas demetur. Subigendi autem pinfandi, & exaqnandi ruderis, uel pauimenti modum noftrior-fare dicunt. Mccipiunt autem plumbum,aut filicem multi ponderis funibus alligant, trahuntq; & retrahunt fupra pauimentum, arenam afreram continuo,&aquam frargentes, & ita exoquatur pauimentum,quod pofiea lini oleo perfundentes lucidiffimum reddunt, humecto autem aere gaudent pauimenta, dum fiunt, & in umbrofo, atque Ifumido firmiora & integriora feruantur, & pauimentis nocua in primis funt, ut ait Ml-bertus folis infirmitas,&repentina exficcatio,nam ueluti reiteratispluuijs denfatur in amis tellus,ita,&paui-menta abundi humeftata unam,integramq; in foliditatem ferruminantur. Quo uero in loco pauimenti 49 ex fiftulis teftorum imber cadens excipitur lapideam pofuiffe oportet crufiqmper quam integram, admo-
  - dum folidam, ne impetentium guttarum ajfidud, iit ita loquar, improbitate, refodiatur, atque unietur.
  - De maceratione calcis fidenda.
  - ia operat tefforia per^ Cap. 11.
  - Vm a pauimemorum cura difceflijm ucrit * tunc de albarijs eperibus efl explicandum . jd autem erit re&e fi glebae calcis optime ante multo tempore quam opus fuerit macerabup tur, uti H qua gleba parum fuerit in fornace co&a in maceratione diuturna liquore defer- 5o
  - ________ _ uerecoa&a, uno tenore concoquatur. Nanque cum non penitus macerata, fed reccnjs
  - fumitur,cirm fuerit indu&a habens latentes crudos calculos puftulas emittit , qui calculi in opere uno tenore cum permacerantur, diflbluijnt, & difsipant te&orij politiones. Cum autem habita erit ratio maceratipnis ,& id curiofius opere praeparatum erit, fumatur afcia,& quemadmodum materia dolatur, fic palx in lacu macerata afeietur , fi ad afeiam offenderint calculi» non erit temperata: cumqj ficcum, & purum ferrum educetur indicabit eam euapidam , & fiticuiafam, cum uero pinguis fuerit,
  - & re<Se macerata, circa id ferrameptum uti glutinum haerenspmni ratione probahit fe effe temperata. Tunc autepi machinis comparatis, camerarum cfifpofitiones in conclauibus expediatur , nifi lacuna* ribus ea fuerint ornata.
  - fa$ilis efl c4fti masexatio, & bene gnacerat^probatio ex his qu$fecundilibro diximus , itemhoc Iqco 6»
  - foti*
- p.236 - vue 253/393
- - S E T T t M r s. H7
  - fatis aperti Vitr. nos monet qua ratione praeparetur ad albaria, & tettoria opera, quod .autem in folo cfi pauimetumfid in pariete ett tettorium, ideft illimenpum quoddam parietum^ztque incruflatio&os intonicaturd dicimus , hac fit aut calce pura, & albarium opus uocatur ,prafertim cum extremamanus imponitur: aut gypfo, quod Thilander gypfatum opus non fine ratione appellari pojfc dicit: aut calce, & arena & dicitur arenatum: aut marmore & calce, & marmoratum nominatur, nos ftuccatum dicimus. Maceranda igitur eft calx, idefi in aqua ponenda ut extinguatur,& dijjoluatur, cum uero optimafit,& conueniat albarijs ope-. iribus s qua. lenta eft, & glutinofa, curare oportet , ut multo tempore ante quam opusfuerit, in lacu id eft in foffa, & conceptaculo maceratione foluatur, quod ad minus trium menfium ffiatio perficitur: tempore enim io & diuturna maceratione fiet ut gleba, in quas ignis calcarij,ideft loci, in quo excoquitur calx, minus potuerit,difioluantur , deferuentes enim in maceratione.diuturna ob liquorem concoquentur uno tenore cum reliquis glebis bene excolis. Si uero hoc non fuerit fk£lum,fiet ut calculi latentes3 & non macerati3 cum fuerit calx parietibus.indufta, puftulas quafdam facient, & prominentespartesqftendent, quapuflula, feu calculi, cum tempore permacerantur, diffbluunt polituras parietum, nam puflula illa tanquam bulla inflata difrimpuntur. Maceranda igitur .diutiusgleba funt illa, poftea afcia, & infirumento illo dolabra fimili afcientur in lacu diligenter, & curiose,.ita enim fiet, ut uno tenore calx diffoluta ad albariumpraparetur. Signa autem beni fraparata calcis , & optima funt., Trimum fi ad afciam non offenderint calculi, duri enim quando funt, offendunt,& fentiuntur,nec funt temperati, pofteafi ferrum afcia poft afciationem educatur ficcum, &puru» cuiq; nihil adhaferit, fignum erit calcem efje raram, inanem, uanidam., &fiticulofam, cum oporteatpin—
  - . guem, lentam, uifcofam, uelglutinofam efje. Bene macerata, & temperata calce, ftatim machina compa-2 ° rari debent, nos armaturas appellamus, ut ad cameras afceniamus, & commodi tefforia inducamus. Camera funt qua curuantur, alia in teftudines, quadam in hemifpharia, quadam ad circinum delumbantur,di-uerfisq; arcuatis operibus, uel fimplicibus, uel compofitisfieUuntwqua omnia opere albario , & tefforio amantur lacunaria uero, tra b eationesq; propria contignationum funt.
  - De camerarum dijpofitione, TruUiJfatione, & te£torio : ' opere. Cap. III.
  - Vm autem camerarum poftulabitur ratio, fic erunt facienda;. Afferes diredi difponantur inter fe, rie. plus fpatium habentes pedes binos, & hi maxime cuprefsini, quod abiegni ab carie, & a uetuftate celeriter uitiantur: hiq; afferes cum ad formam circinationis fue-_____________. rint diftributi catenis difpofitis ad contignationes, fiue teda erunt, crebriter clauis ferreis fixi religentur, ea;qj catenae ex ea materia comparentur, cui nec caries, nec uetuftas, nec humor pofsit nopere, ideft buxo, iunipero, olea,robore, cupreffo,caeterisqj fimilibus praeter quercum,quod -ea fe torquendo rimas facit, quibus ineft operibus. Afferibus di fpofitis, tum tomice ex fparto Hjfpa-jMco, arundines Graecae tufae ad eos ( uti forma poftulat) religentur. Item fupra Cameram materies cx calce, & arena mixta fubinde inducatur, fi quae ftillx ex contignationibus, aut tedis ceciderint fu ftineantur, fin autem arundinis Graecae copia non erit), de paludibus tenues colligantur, & mataxae, & tomicae ad iuftam longitudinem, una crafsitudine alligationibus temperentur: Dum ne plus inter 49 duos nodos alligationibus binos perdes diftent, & hae ad afferes, uti fupra feriptum eft , tomicae religentur, cultelliq,- lignei in eas cqnfigantur. Caetera omnia, ( uti fupra feriptum eft) expediantur. Cameris difpofitis, & intextis, imum coelum earum trulliffetur, deinde arena dirigatur, poftea aut ereta, aut marmore po-liatur. Cum camerae politae fuerint, fub eas coronae funt fubijciendae j exq; quam maxime tenues, &fubtiles oportere fieri uidentur. Gum eninvgrandcs funt pondere deducunt tur, necpofliintfefuftinere, in hisq; minime gypfum debet admifeeri, fed excreto marmore uno tenore perduci, uti ne prgeipiendo non patiatur uno tenore opus irtarefeere. Etiamq; cauenda; funt in cameris prifeorum difpofitiones,quod earum planitiae coronarum graui podere impendentes funt periculofg. Coronarum autem aliae funt pura;, aliae celatae, conclauibus,aut ubi ignis, aut plura lumina funt ponenda, purae fieri debent, ut eae facilius extergantur . In aeftiuis, & exedris, ubi mini-5° .me fumus eft, nec fuligo poteft nocere, ibi celatae funt faciendae. Semper enim album opus proptet' fuperbiam candoris, non modo ex proprijs,fed etiam ex alienis aedificij^ concipit fumum. Coronis .explicatis parietes quam afperrime trulliffentur,poftea autem fupra tulliffationefubarefcente defor-jnentur direftiones arenati, ut longitudines adjregulam» & lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam refpondentes exigantur» Namque fic emendata tedpriorum in pifturis erit fpe-cics, fubarefcente iterum, ac tertioinducatur.Ita quo fundatior erit exarenato diredura,eo firmior erit ad uetuftatem foliditas te&orij. Gum ab arena praeter trulliffationcm, non minus tribus corijs fuerit deformatum, tunc e marmoreo grano dirediones funt fubigendae, dum ita materies temperc-tur, uti cum fubigitur, non hsereat ad rutrum, fed purum ferrum e mortario liberetur. G rano indu- do, & inarefccnte, alterum corium mediocris dirigatup. Id cum fubadum fuerit, & bene fricatum, 6o fubtilius inducatur. Ita cum tfibuscori;s, aren^j-& item marmoris folidati, parietes fuerint, neque
  - rimas
- p.237 - vue 254/393
- - Id
  - 20
  - 3°
  - 138 I 1 B E ^
  - rimas,neque aliud uitium in fe recipere poterunt,fed & baculorum fubadiohibus fundat* foliditates, marmorisq; candore firmo laeuigatae, coloribus cum politionibus indudis, nitidos expriment fplen* dores. Colores autem udo tedorio cum diligenter funt indudi, ideo non remittunt , fed funt perpe* tuo permanentes quod calx in fornacibus excodo liquore, & fada raritatibus euanida ieiunitate coacta,corripit in fe, qua: res forte eam contingerunt, mixtionibusq; exalijs poteftatibus collatis femi* nibus, ceuprincipijs unafolidefeendo inquibufeunquemembris eftformata,cum fitarida, redigi* tur,utifui generis proprias uideatur habere qualitates. Itaque tedoria, quae rede funt fada, neque uetuftatibusfiunthorrida, neque cum extergentur, remittunt colores, nin li parum diligenter, & in arido fuerint indudi. Cum ergo ita in parietibus tedoria ^fada fuerint (uti fupra feriptum eft) & firmitatem ,& fplendorem, & ad uetuftatem permanentem uirtutem poterunt habere/ Cum uero unum corium arena:, & unum minuti marmoris erit indudum, tenuitas eius minus ualendo faciliter rumpitur, nec fplendorem politionibus propter irpbecillitatem crafiitudinis proprium obtinebit. Quemadmodum enim fpeculum argenteum tenui lamella dudum incertos, & fine uiribus habet re-mifsiores fplendores, quod autem e folida temperatura fuerit fadum, recipiens in fe firmis uiribus politionem, fulgentes in afpedu, ccrtasq; confiderantibus imagines reddit: fic tedoria, qua: ex te* nui funt duda materia, non modo fiunt nmofa, fed etiam celeriter euanefcunt. Qua: autem fundata arenationis, & marmoris foliditate funt crafsitudine fpiffa, cum funt politionibus crebris fubada» non modo fiunt nitentia , fed etiam imagines expreflas afpicientibus ex eo opere remittunt. Gratco* rum uero tedores non folum his rationibus utendo faciunt opera firma, fed etiam mortario collocato, calce,& arena ibi confufa decuria homipum induda ligneis ucdibus pinfantmateriam, & ita ad certamen fubada tunc utuntur, itaque ueteribus parietibus nonnulli cruftas excidentes pro abacis utuntur, ipfaq; tedoria abacorum, & fpeculorum diuifionibus circa fe prominentes habent expref fiones. Sin autem in craticijs tedoria erunt facienda, quibus necefte eft etiam in arredarijs,& tranfi uerfarijs rimas fieri, (ideo quod luto cum linuntur, neceftario recipiunt humorem, cum aute arefiunt extenuati in tedorijs faciunt rimas) id ut non fiat, b*c erit ratio. Cum paries totus luto inquinatus fuerit, tunc in eo opere canna: clauis mufcarijs perpetuae figantur, deinde iterum lutoindudo, fi priores tranfuerfarijs arundinibus fix* funt, fecundae eredis figantur, & ita (uti fupra feriptum eft) arenatum, & nsirmor, & omne tedorium inducatur. Ita cannarum duplex in parietibus ordinibus tranfuerfis fixa perpetuitas, nec figmina,nec rimam ullam fieri parietur. *
  - De camerarum diffofitione, deq; earum tunicis,& te florio opere, non tam in ficcis qudm in humidis locis tertio, & quarto capite agitur, non refle autem ageretur de te florio, & albario opere,nifiprius camera, & parietes earum dijponerentur ad recipiendas expolitiones, ideo docet qua ratione camera incuruentur, ut ornamenta fujiineant. & qua ratione fuperiores, & inferiores earum partes tegere debemus, & expolire.mox ad coronas ducendas fub arcubus, & cameris perueniens, demum ad parietes dealbandos, fiue teflacei fint, fiue craticijprogreditur, nullum e neceffarijs praceptis, utilibus pratermittens, Mbertus fummatim. de
  - hac re commemorat. Diuerfa funt camerarum diferimina , qua nos inquirere diligenter oportet, quibus lineis, terminisq; prafiniantur, etenim fornix eft, & camera.,<& bemiftharium, & arcus illi, qui funt harum quota partes . Hemiftharium, quod media pila jpeciem habet ,fuapte natura ex circinatione ueftigijs, & icbnographia circulariprouenit; camera quadratis areis comenit, ficuti fornices quadrangularibus. Fornix excauati montis fimilitudinem fert: eft enim in arcum flexa, & protcnfa curuitas. imaginemur parietem 4° amplum, qui afummo finuetur, & fie flatur per porticus latitudinem tranfuerfe. Camera uero arcum refert a meridie in feptentrionemfe fle flentem, qui & alium habeat tranfuerfum ab oriente in occafum; cornua enim flexa pr ater hemifrharium concurfius efl multorum arcuum aqualium in centrumlmedij culminis, funt & plura curuationum genera alia delumbata ad circinum, uel qua lunulata uocantur,& fi quo alio modo te-fiudinata fint, qua multorum angulorum figuras oftendunt, quorum omnium incuruandorum ratio una eft.
  - Jit omnia pr adi fla genera rationem parietis ,fuper quem imponuntur,fequi debere uidentur. ^famque fulcra earum, & offa ( ut ita dicam ) qua ab imo ad flummum eriguntur a fulcimentis, & ofjibus parietum erigi debent^ unumquodq; tamen fecundum proprium genus in parietem incumbere debet idefl fecundum ea formam, quam curuatura dare proponimus. Ojfa huiufmodi inter fe dislare oportet ffatio quodam certo, & prafinito. Vitr.inquit \ afferes direfli difponuntur inter fe ne plus jfatium habentes pedes binos. | Sunt affe- ^ 6 res oblonga, & flrifla trabecula, qua direfld dijponuntur circa parietes fecundum eam formam, quam camera, & curuatura imponere proponimus, huius modi afferes ita difpofiti ligneis uinculis, qua catenas Fl-tru. ab effefiu nominat, inter fe compingi debent, eorum fumma capita crebriter clauis ferreis fixa ad contignationes, uel te fla religentur. Spatia uero inter afferes, qua offa ab ^ilberto dicuntur, repleri oportet,fed in hoc differunt, qua fiunt in parietibus complementa ab ijs, qua inter offa, afieresq; infarciuntur, quod inpa rieteadreftam regulam, normamtf;, & libellam lapides , & finguli ordines coagmentantur, atque componuntur . lntefludine autem ordines ad flexam regulam,& lapidis omnes conclaufura ad fui arcus centrum diriguntur . .Ait autem poHea ueteres offa nunquam induxiffe, nifi cocio ex latere, eodemq; ut plurimum bipedali, & complementa tesludinum abfoluenda effe e lapide leuifiimo, ne muri ab iniquo eorum pondere fatigentur. Trater ea, & illud monet, quo etiam artifices utuntur arcubus, & teftudinibns finiendis arma- 60
  - mento
- p.238 - vue 255/393
- - mento ejje opus. Efl autem amamentum,quod nos armaturam dicimus, extmporanea quadam eonfignatio ad flexa linea ambitum diffinita, cui pro corio* & cute* aut crates, aut arundines, aut uilia ifliujmodi eon-ftemuntur,utfuflineant teftudinis flrufturam donec indurejeat. Cat erum non omnes tefludities armamentum requirunt, qualis e(l reBa fpharica , quoniam ea non ex arcubus fotum conslat ,fel ex coronis , & pracin-Bionibus,nec habetur unde mitium diruptionis effepofiit., cunBis prafertim cuneis unum centrum petentibus, singularem quoque teftudinem Jpbaricam modo per eius craffltudinem reBamfpharicam interflruxeris,nullis armamentis attollere poteris, Curuatiomm uero cater arum capita firmijfimis fedibus commendanda fimt, neque incumbis fidenda funt ob infirmitatem, & inconflantiam operis. Vacua uero inter affurgentes inflexus tefludinum , & parietem cui adhareant reliBa, quem locum fibri coxam nuncupant* infarciantur flruBura 10 ordinaria, & flabili,parietiq\ iterum atque iterum connexa. Et placent* qui leuandi oneris gratia,fiBilia iiaja aquaria uacuaper coxarum crajjitudines indidere rimofa * atque inuerfa, ne quid colleBa illic humiditate in-grauefcent, & camenta fuperinfundere ex lapide minimigraui , fed alioquin tenaci. Tota demum in teftu-4ine, uticunque illa fit * naturam imitabimur * qua quidem cum offa adiunxit offibus, tum gr carnesipfas intexuit uillulis* nexura per omnes diametros inierduBis in longum* in latum * in profundum. Quibus autem arcubus fulcimenta fubijciuntur fuper his flatim*& fine intermiffione flruendum efl. Quibus uero armametis opus non e§l in fingulis ordinibus intermifliones fieri debent.quarum rerum ratio efl in promptu. Eallentanda funt armamenta flatim aliquatenus, ubi testudines fummis conclufa fuerint cuneis, ut recentiadhuc in opere commiffl cunei non natent inter fomenta &fultum calcis ,fedcoaquabilem interfe acquiefcendifedemfuis libratis ponderibus occupent: Modus lentandi is eSi. Mrmamenti capitibus cuneos ligneos ad bipennis fimi-10 litudinem acuminatos fubigere folemus, bos cum rallentare opus libuerit* malleolo diftrudes fenfim* quoad uo-ks fine periculo . Toft dies aliquos pro operis magnitudine adhuc plufculim rallentato. denique non ante integram perpeffam byemem armamenta fubdemes. Hac de arcubus,& flexibus Mbertus, nos ad Vitr. cuius intentio iterum explicabitur. T^amplura de arcuum origine * aliamulta idem Mlbertus dicit libro tertio
  - capite decimo tertio, & fequenti, qua curiofis reliquenda funt. Dijponit igitur primum cameras hoc modo. Erigit trabes oblongas, & non minus latas circa parietes inter fe duos pedes diftantesyhas afferes uocat * uultq; illos effe e cupreffo ob ligni firmitatem, & foliditatem * quod nec cariemfentiat * nec humore corrumpatur. MJJeres hi circum cameram difpofiti uinculis e buxo uel olea, uel cupreffo ligneis coniungendifunt ciauisq- crebris ad contignationes religandi. Catenis expeditis, afferibus dijpofitis,&confeBis, tunc tomica, qua funt leuiter torta tefles ex Jparto arundinibus, iunco,palma, & fimilibus, fed Vitr. eas ex Jparto Hijpa-3° nico*quod efl quoddam genus iunci * uel ex cannis Gracis contufis,quas nos cannas ueras, ( ut puto ) appellamus, tunc inquam tomica ex his rebusfiBa ad eos afferes fecundum formam, quam uolumus cameram habere, religentur; ita enim deformatur caelum camera, cuius dua funt fuperficies conuexa una * qua teBum, vel contignationem refpicit, concaua altera ad pammentum uerfa ,fupema ex calce, & arena materies mixta inducatur, ut fi qua fiilla ex contignationibus, aut teBo ceciderint ,fubflineantur. Si uero arundinis Grpca copia non erit, tunc tenues canna palu§lr es fumenda, & mataxa, & tomica ideftreftes * quas nos floreas meamus religentur adiuHam longitudinem aquabili crafiitudine iuncis, aut funiculis retortis, modo nodi inter fe non plus binos pedes diftent. ha tomica, & craticula ad afferes proditios figantur, ueruculis ligneis* qua cultellos uocat Vitr. a forma * & ita fupernapars temperetur,ut ditium efl. Imum uero coslum trullif-fandum efl, nos fmaltare * & crajfiori quodam modo inducere arenam, ut calcem dicimus. Et inde dirigenda 4° efl arena, poftea creta, aut marmore poliendum. To,litis cameris coronarum cura habenda efl; cameris enim ad maximum ornamentum corona fubijciuntur '.coronarum enim opus fubtilem camerarum ornatum uocauit, Corona igitur leues, & fubtiles facienda funt ne pondere nimio pendentes rumpantur, quare gypfum efl omnino ab illis amouendum. E coronis alia funt fimplices, puraq; alia calata, & elaborata. Simplices in ijs locis fiunt, ubi fumus, uelfuligo, lumina, &puluis effepotefi: calata,uero, idettfoliis vel figillis ornata,in afiiuis, & exedris fidenda fimt. Tslam ibi candor a fuligine tutus, fuftinet omnem operis fubtilitatem, alioquin candoris fuperbia magna ctl, nam non modo ex proprtjs, fed etiam ex alienis adificijs concipit fumum, ornato enim camerarum calo, dutiisq; coronis, expoliendifunt parietes,qui aut exfiruBura funt, aut crati -cij,utrorumq; ornandorum praceptaaVitruuio traduntur. Omnibus igitur cruciationibus, arenationum tunica plures adhibendafunt. ne minus autem tres adigenda funt, qua prima inducitur ,tanquam aliatum 50 firatumparietem craffiori modo tegendo arBiffime prehenfat; & reliquas arenationes ajperitate fua continet. Suprema expolitijfima efl, & colores,lineamentaq; &Jplendore venuflatis exprimit. Media tam prima,qua fuprema uitia emendat, atque utranque firma foliditate conmttit * nam fi acris eU fuprema eo modo, quo illa prima, qua infimum locum tenet, efje debet,crebras rimas ficcefcendoficiet,contra uero fi infima mollis erit» qualis fuprema fidenda efl, non continebitur arde paries, ut defideramus. Caterum illud Vitruuio pro conflanti habetur, quo plures fimt arenationes, eojplendidius lauigabitur, & expolietur paries, & folidius ad uetuflatem ornamentum eius durabit. Trima igitur induftiones ajperrima funt fidenda ex fofiili arena, & teslaglandulofa non nimis tunfa ferd ad palmi craffitudinem uel paulo minus. Medijs tunicis fluuialis arena commoda eft, uel fofiitia fubtilius excretaea tamen & ajperitate carere non debent, ut ultima adhareant qua nitidiffima facienda funt. Ideo pro arenam ijs marmor candidifjimus contunditurdr excernitur.has femi 4o digitum fer e crajfas inducimus * nam crafiiores fifierint uix exficcantur.paries quo erit recentior, quo ue
  - ajperior
- p.239 - vue 256/393
- - iqo L 1 B E
  - afperior eo arenationes denfius continebit. Vnde Mlbertus inquit, Si inter astruendum, & dum uiretopus primam quamuis tenuem arenationem induxeris, captus praflabit fiuperinducendis tenaces, & indelibiles.
  - De tempore aut incruflcyidorumparietum fic monet, poft aufrros autem commocttfimd omne erugationis opus inducetur, per boream, & frigora, & aflum aeris indu fla prafertim cutis ultima infcabrefcet. Cruflationum uero alia inducuntur, alia, adiguntur . inducere efl tefeorium addere; inducuntur calx, gypfum, arenatum, marmoratum ; & hac omnia inducuntur infirumento, quod trullam uocant. Colores uero, & cerapenicil-lo inducuntur. Gypfum non ni fi ficcifjimo esi in loco utile. adiguntur lapides, marmora, uitrum,&fimilia. Induflarum hafumfpecies Mbaria, pura,infignita, pifloria,ad qua maceranda, & praparanda calx efl ut Vitr.monuit. In iam indu flas cutes, uel cruflas fubarefi entes alia inducenda funt, & curandum efl, ut om~ x 0 nes uno tenore fimul inarefcant,leuibus autem explanationibus & bacillis uerberatacrufiationes denfantur.
  - Fit ima uero cutis in puro albario diligenter perfricata fplendorem dabit fpeculi, lauigabitur quidem bona, fi fapone albo tepenti, aqua foluto modice inter lauigandum fuperajperferis. nam multa inunfiura expallcfcet, Signorum duo funt genera, alterum prominens, alterum cafiigatum, illud nos omnino releuatum, hoc ex de— prejfo appellamus, ubi paries erefius efl, ibi prominentia figiUa commodius apponuntur. Coelo autem tefludi-mm retufa magis conuenient, ne onere fuo pendentia cadant. Tifloria cruslationes alia in udo, alia in ficco fient,udis color omnis fiatiuus ex lapide,terra,mineris,&buiufmodi fumptus comeniet. Fafiitius autem coalor ex igne qui mutatur,ficca defiderat: calci, luna, auftro inimicus; fed hac fuo loco, quemadmodum & de adafJis crufiis dicemus. Maxime curandum eft autem (ut optimi: Vitru.monet)ut altitudines fint ad perpendiculum, longitudines ad lineam, anguli ad normam fiant, quemadmodum antiquorum parietesfiifii inueniun a Q tur, tam aquales ut linea ubiq; contingat; tam folidi, ut pro abacis utamur eis, tam expolitis, ut fi panno de-tergantur, tanquam (fecula fplendorem emittant, quemadmodum Fitru. dicit :commendatq; te florum Gra-eorum diligentiam. Voft hac craticiorum expolitiones oftendit quomodo facienda funt, ut perdurent, qua omniafacilia funt. Vocat autem ibi clauos mufearios umbettatos, & capite latiore , ut ait Thil. & expaffo in orbem cacumine, nifi forti clauos quofdam intclligas, quibus pro umbella erat exprejfa, & extans mufea, qualis repertos audiamus in grandi marmorea arca, qua Maria Honortj Imperatoris coniugis credita efrfe-pulchrumfiiijfe, quod ab ijs, qui aderant, flatim receptum fuijfe tradit Thil.fcilicet ut ij Vitruuiani mufea-rij claui ejfent. Caterum fi quis ufum, & effeflum eorum clauorum in Vitruuianis camis affigendis confideret, non affentietur mufeam eorum capitibus exprejfam fuijfe, neque enim eos farreos, aut ex metallo aliquo fuifle puto.
  - ‘Depolitionibus in humidis locis. Cap. IIIL
  - Vi b vs rationibus ficcis locis tedoria oporteat fieri, dixi; nunc quemadmodum humidis locis politiones expediantur, ut permanere pofsint fine uitijs, exponam; & primum con clauibus, qua: plano pede fuerint ab imo pauimento alte circicer pedibus tribus pro arenato tefta trullifletur, & dirigarur, uti ex partes tectoriorum ab humore ne uitientur, fin autem aliquis paries perpetuos habuerit humores, paulum ab eo recedatur, & fi ruatur alter tenuis di-Itaris ab eo, quantum res patietur, & inter duos parietes canalis ducatur inferior quam libramentum conclauis fuerit, habens nares ad locum patentem. Item cum in altitudinem pcrftrudus fuerit,relin- 4° quantur fpiramenta: fi enim non per nares humor & in imo, & in fummo habuerit exitus, non minus iunoua ftrudurafedifsipabit. Hisperfedis paries tefta trullifletur, & dirigatur , & tunc tedorio poliatur. Si autem locusnon patietur ftruduram fieri, canales fiant, & nares exeant ad locum patentem. Deinde tegula bipedales ex una parte fupra marginem canalis imponantur,ex altera parte befla-libus laterculis pila fubftruantur, in quibus duarum tegularum anguli federe pofsint, & ita a pariete ex diftent, ut ne plus pateant palmum: deinde infupercreda hamata: tegula ab imo ad fummum parietem figantur, quarum interiores partes curiofius picentur,ut ab fe refpuant liquorem. Item in imo, ,
  - Si in fummo fupra cameram habeant fpiramenta,tum autem calcc ex aqua liquida dealbentur,uti trul-liflationcm teftaceam non refpuant. Namque propter ieiunitatem, qua eft a fornacibus excoda, trulliflationem non poflfunt recipere, nec fuftinere, nifi calx fubieda,utrafqueres inter fecongluti- fo net , & cogat coire. Trulliflationeinduda pro arenato tefta dirigatur. Et catera omnia, (utifu-praferipta funt intedoriorum rationibus) perficiantur, ipfi autem politionis eorum ornatuspro-rias debent habere decoris rationes, uti & ex locis aptas, & ex generum diferiminibus non alienas abeant dignitates. Triclinijs hybernis non eft utilis haec compofitio, nec megalographia, nec camerarum coronario opere fubtiiis ornatus; quod ea,& ab ignis fumo, &ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur. In his uero fupra podia abaci ex atramento funt fubigcndi,& poliendi cuneis filaceis, feu miniaceis interpofitis. Cum explicatae fuerint camerae purae, & politae, etiam pauimentorum non erit difplicen$,(fiquisanimaduercerc uoluerit)Graecorum hybcrnaculorum ufus,qui minime fum-tuofus eft, fed utilis apparatus . Foditur enim intra libramentum triclinij altitudo circiter pedum inuro, & folo fiftucatp inducitur > aut rudus» aut teftaceum pauknemum,ita faftigiatum,ut in cana- 6m
  - li habeat
- p.240 - vue 257/393
- - SE? T I ~M V S. i4t
  - li habeat nares. Deinde congefhV&rfpifTe caecatis carbonibus inducitur ex fabulone, & calce, & fa-uilla mixta materies crafsitudine femipedali ad regulam, & libellam, & fummo libramento cote de-fpumato redditur fpecies nigri pauimenti, ita conuiuijs eorum, quod & poculis, & fputifmatis effunditur, fimul atque cadit, ficcefsit: quiq; uerfantur ibi miniftrantes,& fi nudis pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eiufmodi genere pauimenti.
  - Mira antiquorum induVtria in aedificando ad aeternitatem, & uenuttatem ubique cernitur. 7qam & qua parte natura , aut impedire, aut ferre ornamenta non poterat, arte nitebantur natura difficultates & uitia fuperare. Quoniam uero nihil eft, quod expolitiones omnes, & cruftationes magis offendat, diffipet, & cor-io rumpat, quam hu mor, nulli dubium eft, quin cum humiditati reparatum fuerit, pulchritudo fuum confequa-tur effettum. Igitur cum Vitr.praecepta expolitionum in locis ftccis expedierit, nunc aggreditur expolitiones, & ornatus in humidis locis. Humoris uitia aut ab imo ob terreni naturam,aut a fummo prouenit cum parietibus , aut folum humidum, aut etiam montes imminent. Si ab imo furgit, oportet in his qua plano pede funt cameris, fodere infiapauimenti libramentum etid planum adpedes tres, teftisq; cauationem illam implere,& firmiter exaquare .huiufmodi materies exficcatum humorem femper tenebit. Sed fi forte aliquis paries ab humore continuo ladatur, tunc alius pariesfubtilis aliquantum ab eo diHansaftruendus eft, uel inter utrof-que parietes canaliculus ducendus inferior pauimenti plano,qui exiet in apertu, oportet autem & jpiramenta a fummo relinquere,nam ft canalis profundior aliquanto fuerit,& nullaeffet uia jfiiramentis religa,marcefce-ret,& dijfolueretur opus omne. Oportet igitur inferius fauces fuperius Jpiramenta facere. Conslrufto eo moda % Q pariete trulla inducemus rudiorem materiem, mox fubtiliorem cutem, demum ultimam expolitionem. Quod fi anguftia loci alteru illum pariete fieri non patietur,fatis erit canales in apertum locum effluentes conftruere> & altera marginum ipforum canalium parte tegulas fupra ponere altitudine bipedali, ab altera uero mu- rulos, feu paruas piits erigere ex lateribus beffalibus, ideftpollicum o£lo,fuper quibus duarum tegularum anguli imponi poflint: non diftent autem huiufmodi tegula a primario pariete plus palmo, & ita canalis, & eius tegumenti ftru&uraperfetta erit. jit uero ut primarij parietis Imniditas queat defeendere ab imo ad firnmum parietem cincinatas, & hamatas tegulas collocare fupra frontem parietis oportet: qua fe tanquam hamis contineant, funt autem ex tegulis aliqua piam, aliqua in canaliculi modum dutta, alia habent margi nes utrinque extantes: has hamatas nominat hoc loco Vitr. quarum partes interioris uerfusparietem pice liquata inungenda oblinendaqyfunt, ut humorem omnem a pariete defluentem rejpuant ,finantq; incana- lem defeendere. Itahuiufmodi tegula loco muri fubtilis erunt, ( quales nos plurcs Poma uidimus ) idemq;
  - * efficient, nam inter illas, & parietemfatis eft jpatij ad humoris fluxum, quin etiam exitus, fkucesq; illi, & nec
  - res praparandafunt, &fupra etiam Jpiramenta. Vt uero trulliffationem non rejpuant huiufmodi tegula,qua parietis loco expolienda funt, calce ex aqua liquida dealbentur.trulliffatione indnffa pro arenato tefta dirigan tur, & ea fiant omnia qua fuperius feripta funt. Quid uero in huiufmodi locis, e*r fimilibus pro ornamento fit faciendum, monet Vitr. iqon enim omnibus locis fubtilitas ornamentorum requiritur, necpi&ura magni fumptus, & rerum magnarum, qua megalographia dicitur, poftdatur in triclinijs hybernis, nec camerarum coronario opere fubtilis ornatus ob fumum, ob fuliginem, ob puluerem, qua omnia ornamenta difiipare folet, Melographiam uero interpretatur Vitr.fequenti cap. quid fit. Sed fupra podia tricliniorum hybernorum fu-bigendi funt abaci ex atramento, & poliendi cuneis filaceis, & miniaceis. Sil autem aut purpureo, aut luteo colore erat. ^Atticum fil erat de quo infra dicetur, quo ad lumina utebantur, ad abacos uero non nifimar-Sj-o mor ofo, quoniam marmor in eo refislit amaritudini calcis. De minio dicemus poflea. ^Abaci autem erant ad feffum habiles, quos uulgns uoce trunca bancos appellat.Varii! autem fedebant,&fulti difeumbebant antiqui, fed initio herbis,ligno, ramisq; humi toti ftemebantur, mox ftruffiles fhtli funt, atque etiam e marmore ; &Tlin. fecundusepiflolarumLibro quinto, ut retti animaduertit Vhilander indicat hac, Delicatiores marmoreis cruftis ueftiebant, aliqui ueterum parietum excifis teftorijs marmorum uarietates imitati funt. , 'JSJon defuerunt,qui atramento te&orio fubigerent inter (parfis cuneis piftis, hoc eft paribus triangulis ita iun-Bis, ut quadrangulum efficerent alternantes colores. Fecerunt & ex inteftino opere, quod genus feffui non ingratum atees noftra retinuit. Figura non una fuit & reliqua. Caterum ego ornamenta hac parietum non fcamnorumputo effe, in triclinijs enim hybernis ad formam abacorum diftinfias fuiffe diuifiones per quadra, ut nos dicimus in parietibus interpofitis cuneis piffis, ut diBum eft. erant etiam, & depifitapodia, fuper qua 50 huiufmodi piftura cuneorum diuifionibus abacos ex atramento fubaff os habebat. Fnde commendat utilem Crocorum hybernaculorum ufum, minimefumptuofum in quodam genere pauimenti ftruendo, cuiusra-tio hoc modo abfoluebatur. jL triclinij plano circiter pedes duos infra fodiebant,&folidato fiftucationibus, & ueffibus folo, aut rudus, aut tefta inducebatur pro pauimento,quod quidem itafkftigatum erat, ut in canali haberet nares, mox calcatis carbonibuspermifcetur materies ex fabulone, calce, &fhuilla,& induci* tur craffitudine femipedali ad regulam, & libellam, & lanigato, & cote depolito pauimento, nigra eius ffic-cies redditur, & id efficitur,ut in conuiuijs eorum, & quod poculis, & fputifmatis e funditur, fimul atque cadit, ficcefcit, quiq; uerfantur ibiminiftrantes,& fi nudis pedibus fuerint, non recipiunt frigus ab eiufmo* di genere pauimenti. ex carbonibus enim ficcitas & exfauilla prouenit. Carbonum autem mira eft uirtus. : Vnde D.fAug.cap.q.lib. 11 .de ciuit. Dei, fic inquit :Tqon ne miranda res eft,& tanta infirmitas,ut iftu leuif-Co fimo frangatur,&prejfafacillimi conteratur,&tanta firmitas, ut nullo humore corrumpantur, nulla atate
  - X uincatwr
- p.241 - vue 258/393
- - zqz L I B E 1{
  - uincatur yufquc adeo, 'Ut eos fubflemere foleant, qui limites figunt ad conmncendum litigantem, quif-quis pofl quantalibet tempora extiterit, fixumq; limitem non ejje contenderit. Quis eos in terra humida, in fofia ubi ligna putrefierent, tandiu durare incorruptibiliterpojfi, nifi rerum ille corruptor ignis efficiat tjlc-cedente igne fic uertuntur in contrarium, ut de lignis pulcherrimis tetri ,fiagilesq;, de duris, imputribiles de putribilibus fiant. S ed nos ad rem, fi aduertamus primum,qua quibus temporibus jaciendafunt. T^am alia fundamentis fodiendis, alia complendis, alia parietibus attollendis , alia teHudinibus imponendis, alia craflis inducendis tempora, atque anni,aerisq; modus, & facies debentur, ut admonet libertus libro tertio cap.ul-timoinquiens. Etenim fodiuntur quidem commodiffimi per caniculam, atque ipfum per autumnum tellure arenti, & humoris exuberantia foffiones non impediente. Complent etiam haud omnino incommode adprimu i o ner,maxime ubi profundiorafint, nam ab aflatis ardoribus fatis protegentur tellure obfidente atque circum-fouente,fid longi commodius complebuntur ad bruma initium, modo ea regio non fit fub coeli axe,&eiuf-modi, ut euefiigio gelet potius, quam cohareat. Varies quoque cum aftus nimios , tum & acres algores, atq; fubitas gelationes, atque pracateris aquilones uentos odit: & in primis tefiudo omnium maximi aquabilem,
  - & contemperatam coeli tempefiatem optat, quoad obfirmauerit opus fe fi, atque duruerit. Cruflasper quam attemperate inducemus ad uergiliarum ortum, &per eos demum dies quibus multo afflarint, bumettarintq; auflri.Ts^amniprorfushumeftum fit, quod cruftaaut opere albario uefiiatur, non cobarefient appofita,fid pafiim diffifa,difierptaq; decident, crebraq;fiabritie opus dehoneftabitur.
  - De ratione fingendi in adijtcijs.
  - Aeteris conclauibus,ideftuernis,autumnalibus,asftiuis,etiamatrijs,&periftylijsconr ftitutas funt ab antiquis ex certis rebus, certas rationes picturarum.Namque pidura imago fit eius, quod eft,feu poteft efle, uti hominis, asdificij, nauis, reliquarumq; rerum, c quaru formis, certisq; corporum finibus figurata fimilitudinefumunturexempla,exeo antiqui, qui initia expolitionibus inftituerunt, imitati funt, primum cruftarum marmorearumuarie-tates,&collocationes,deinde coronarum,&fiIacearum,miniaceorumq; cuneorum inter fe uarias diftributiones; poftea ingrefsi funt, ut etiam jedificiorum figuras, columnarumq; & faftigiorum eminentes proieduras imitarentur, patentibus autem locis uti exedris propter amplitudinem parietum* jp fcenarum frontes tragico more,aut comico , feu fatyrico defignarent: ambulationibus uero propter fpatia longitudinis uarietatibus topiorum ornarent, ab certis locorum proprietatibus, imagines exprimentes, pinguntur enim portus, promontoria, littora, flumina, fontes,euripi, fana, luci, montes, pecora, paftores, nonnullis locis item fignorum megalographiam habentem Deorum fimulachra,feu fabularum difpofitas explicationes, non minusTroianas pugnas,feu Vlyfsiserrationes pertopia.caste-raq;, quas funt eorum fimilibus rationibus ab rerum natura procreata. Sed hasc quas a ueteribus ex neris rebus exempla Tumebantur,nunc iniquis moribus improbantur. Nam pinguntur teftorijs monftra potius, quam ex rebus finitis imagines certas, pro columnis enimftatuuntur calami* pro fa-ffigijs harpagi netuliftriati cum crifpis folijs,& uolutis. Item candelabra aedicularum fuftinentia figuras fupra taftigia earum Turgentes ex radicibus cum uolutis coliculi teneri plures habentes in fe fine ratione fedentia figilla. Non minus etiam ex coliculis flores dimidiatahabentes ex fe exeuntia figilla* 49 alia humanis, alia beftiarum capitibus fimilia. Hasc autem, nec funt, nec fieri poffunt, nec fuerunt. Ergo itanoui mores coegerunt uti inertia mali iudices conniueant artium uirtutes. Quemadmodum enim poteft calamus uere fiiftineretedum, aut candelabrum asdiculas,& ornamenta faftigij,feu coliculus tam tenuis, & mollis fuftinere fedens figillum,aut de radicibus, & coliculis, ex parte flores, di-v midiataq; figilla procreari ? At haec falfa uidentes homines non reprehenduntur, fed deledantur,nre-que animaduertunt, fi quid eorum fieri poteft, nec ne. ludicijs autem infirmis obfcuratae mentes,non ualent probare, quod poteft efle cum audoritate,& ratione decoris. Neque enim pid uras probari de bent, quas non funt fimiles ueritati, nec fi fa&as funt elegantes ab arte ,ideodehisftatim debent repente iudicari, nifiargumetationis habuerint rationes fine offenfionibus explicatas,etenim etiam Tral libus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu finxiffet fcenam in minufculo theatro, quod ecclifiaT 59 ftirium apud eos uocitatur, in eaq; feciflet pro columnis figna, centaurosq; fuftinentes epiftylia, tho-Iorum rotunda te&a, faftigiorum prominentesuerfuras,coronasq; capitibus leoninis ornatas, quas omnia ftillicidiorum e tedis habent rationem .preterea fupra eam nihilominus epifeenium , in quo tholi,pronai,feaaifaftigia, omnisq; te&i uarius pidoris fuerat ornatus. Itaque cum afpe&us eius fce* nas propter afperitatem eblandiretur omnium uifus,&iam id opus probare fuiflent parati; tum Licinius mathematicus prodijt,& ait Alabandeos fatis acutos ad omnes res ciuiles haberi,fed propter non magnum uitium indecentias infipientes eos effe iudicatos, quod in gymnafio eorum quas funt fta tuas, omnes funccaufas agentes,in foro autem difeos tenentes, aut currentes,feu pila ludentes. Ita indecens inter locorum proprietates ftatus fignorum publice ciuitati uitium exiftimationis adiecit., Videamus item nunc ne Apaturijfcena efficiat, & nos Alabandeos, aut Abderitas. Quis enim uni- fio
  - uerfum
  - Cap. V.
- p.242 - vue 259/393
- - uerfum ddmos fupra tegularum teda poteft habere, aut columnas ,feu faftigioram explicationes ? Haec enim fupra contignationes ponuntur, non fupra tegularum teda. Si ergo quae non poirunt in ueritate rationem habere fadi,in piduris probauerimus, accedemus & nos his duitatibus, quae propter haec uitia infipientes funt iudicat». Itaque Apaturius contra refpondere non eft aufus,fed fuftu-litfcenam ,&,ad rationem ueritatis commutatam, pofteacorredamapprobauit. Vtinam dijimmor tales feciflent, ut Licinius reuiuifeeret, & corrigeret hanc amentiam, tedoriorumq; errantia inftitu-ta.Sed quare uincat ueritatem ratio falfa>non erit alienum exponere. Quod enim antiqui infumentes laborem, & induftriam probare contendebant artibus, id nunc coloribus & eorum eleganti fpecie 1Q eonlequuntur, & quam fubtilitas artificis adijeiebat operibus audoritatem, nunc dominicus fum-ptuserficit, nedefideretur. Quis enim antiquorum non uti medicamento minio parce uidetur ufus efle ? At nunc pafsim plerunque toti parietes inducuntur. Accedit huc chryfocolia, oftrum, Armenium , Hsec nero cum inducuntur, & ft non ab arte fint pofita, fulgentes tamen oculorum reddunt uifus ,& ideo quod preciofa funt legibus excipiuntur, ut a domino non a redemptore reprefenten-tur. Quae commonefacere potui, ut ab errore difcedatur in opere tedorio fatis expofui; Nunc de apparationibus , ut fuccurrere potuerint, dicam; & primum; quoniam de calce initio eft didum, nunc de marmore dicendum reftat.
  - Quid in diuerfts conclauibus pingendum fit, pro rei dignitate,partimfuperiori capite,partim hoc monemur a Vitr. Expifiura diffinitione argumentatur id quod decet, poftea libere reprehendit, qui a uera antiquorum pifforum, te retia, ratione difceflere. qua in re acriter inuehitur in id pitlm&genus, quod nothi Grottefcam 2,0 uocant, ut pote qua res fit, ut nullo modo flare poffit. nam cumpitlurafit rerum, qua funt, uel qua efle poffunt imitatio,qui fiet,ut rette futium iudicemus quod in eo genere tentatur, te efficiturf* animalia fcihcet ades ferentia , cannas, arundinesq; columnas fignificantes, monflrorum articuli, naturarum diflimilitudines, te variorum generum mixtiones, quas fieri minimi natura patitur. Certi quemadmodum fiintafia confufa in fomnis rerum imagines nobis affert , fapeq; res natura diffmiles Jpetiris aggregarifolet, haretiepoffu-mus dicere ab eo pitiuragenere fieri, quod pifiurafomnium retti nominare poffumus. Simile quid in dicendi arte, uel loquendi peritia uidere folemus. Eqam dialetlicus rationi nititur fatisfhcere, orator fenfibus, territioni,poeta aliquanto magis fenfui, quam rationi, Sophifta uero monftraparit ,te huiufmodi, qualia nobis phantafia folet afferre,cum fenfus a fomno opprimuntur. Quam uero commendandus fit Sophifta dicant ij qui diferimen inter uerum, te fklfum, inter uerum, te" uerifimile ponere poffunt. Certe fircus colorum te1 la-3° boris effugium ,& uera artis ignorantia eo deduxit pi flores, ut mna oblectationi inani re fatisfkciant. Credo etiam ego primum hmufmodigenus, quod nullius eft laboris, te aliqua uoluptatis in hypogeis, te cry-ptfis,quasgrottas,unde nomen habent,inuentum, te neri digna locopiflura, in qua colorum proflantia potius , quam artificis manus , te ingenium commendatur. Excufant fepiflores artificiofamq; rem dicunt, te quafi hieroglyficam, fignis, te monumentis praclaram, eam piflurajpeciem uolunt efle,neque omnibus datum: efle dicunt,pojfe apti, &.concinne eam efficere, ut pifiura fubtilitas, partium reffonfus, fignificationum uis> inventionum pulchritudo, lineamentorum traflus, concinnitas inde fpe flabilis habeatur; fed hac quam uere. eosexcufent, alij uideant, fed nos ad res, non adfomnia intendamus* Tiflura quemadmodum c ater a, qua ab hominibus, hoc eft ab ratione utentibus fierifolent, propofitum, te intentionem habeat aliquid imitandi*, te reprefentandi, ad idpropofitum omnis compofitio eft referenda, te quemadmodum poeta fabulisprodeffe 4® hominibus debent, te mufica fuum ad effeftum aliquem finem habere. Ita qua pifiura imitamur, non folum oculis, fedanimo aliquid utilitatis afferre oportet. cumef; pifiura, te poetica uaria fintpro rerum qualitate,• qua triplici genere continentur, fummo, medio, tejnfimo, ita qua maieflatem habent publicis, te praftan-tifiimorum operibus adhibebuntur, unde megalographia dedufla eft, qua uero mediocribus conueniunt ,juis\ locis ponantur,quemadmodum infima docet Kitrmiius fuis locis pingenda.Toft dignitatis,uenuflatisq; confide-rationem ars adhibenda esi, qua rerum formas fuis numeris ab folatus, certosq; corporum fines, figuramus, fymrnetrias , te proportiones partium inter fe, te ad corpus relatas obftruamus: item alius ,geftusq;, te uiuacitatem reprefentare oportet, affeflus demum, te mores, quod paucorum eft, te noflris temporibus uix confideratur, in quo artisperfeclio eft collocata, fines corporum ita terminare ut interminati uideantur,quiq; fint tam leniter, leuiterq; duUi, ut etiam intelligatur, quod non cernitur, putetq; oculus fe uidere, quod non 5 ° uideat (fumatamffeciem iftam nofiri dicunt,) ita enim corporum qmrundam fuperficiem natura terminauiti ut linea, finesq; eorum tenui quadam ratione duffa uideantur fuauem, te dulcem, te teneram fugam noftri dicerent in horigonte, ac terminatione uifus, quemadmodum in planis, qua optice artis diligentia, te fubtili-r tatepinguntur. Idq; quod aio efle, te non ejfe uidetur, te maximo iudicio, te experientia perficitur, ignorantes obleBat, te fciemes mirarifacit, praterea colores,eorumq; compofitiones fubtiles, efficacesq; uirom imitationes , te fflendores, teneritudinemq; membrorum muliebrium & effeftam, fed parum expreffammu-fculorum partitionem came ita reCie ueftitam, te tettam, ut fubeffe fentbntur mufculi, qui in uirili corpore , ita fub pannis, & ueftibus corpus efle intelligatur, te nuditatem in ueftitu oftendamus, flexus, te ftria fuauiter ducantur nihil efficientes,quod uenuflate careat,te rem non reprefentet ut efi, proxima uel remota, direffauelabfcedens, alta uel'depreffa, uifus demum conueniens ratio habeatur. Sed mens noHranoneH 6o hoc loco diffufius halc pertraftare, neque de alijs orn amentis agere, cuiufmodifunt ohelifli, pyramides, fepulr
  - X a chra}'
- p.243 - vue 260/393
- - »44 L t * X K
  - chra, tituli, columna t quartm rerum defcriptiones, ex ueterum monumentis defumpta, iam typis excufit, omnibus nota funt, de quibus etiam Mbert. lib. nono. de coloribus autem, de quibus agit Vitru. hoc capite poflea fuo loco dicam.
  - De marmor eyquomodoparetur ad teSor ia. Cap. VI.
  - Armor non eodem genere omnibus regionibus procreatur, fedquibufdam locis gleba;,
  - (ut falis) micas perlucidas habentes nafcuntur, quas contufa?, & molitas prasftant te&o-rijs, & coronarijs operibus utilitatem. Quibus autem locis has copia? non funt casmenta marmorea, fiueaffula? dicuntur, quas marmorarij ex operibus deijciunt, pilis ferreis contunduntur, cribrisqj excernuntur. Ea? autem excretise tribus generibus feponuntur, & qua? parsgran-dior fuerit, (quemadmodum fupra fcriptum eft,)arenatp primum cu calce inducitur, deinde feques, ac tertio, quas fubtilior fuerit. Quibus indu&is, & diligenti tectoriorum fricatione lasuigatis,de coloribus ratio habeatur, uti in his perlucentes habeant fplendores, quorum ha?c erit differentia & apparatio.
  - Supra mentionemfecerat de arenato, & marmorato, nil autem docuerat qua ratione marmor ad teBoria rapararetur: ne igitur id defideraretur hoc loco explicat, facilis huius ratio efi, & a Vitr< fatis expedita.
  - 20
  - De coloribus, primum de ochra. Cap. VII
  - Olores alij funt, qui per fc certis locis procreantur, & inde fodiuntur, nonnulli ex alijs rebus traftationibus, aut mixtionum temperaturis compofiti perficiuntur, uti pras-ftent eandem in operibus utilitatem. Primum autem exponemus,qua? pcrfe nafcentia fodiuntur , uti quod gra?ce ochra dicitur. Hxc uero multis locis ( ut etiam in Italia ) in-uenitur, fed quae fuerat optima, Attica, ideo nunc non habetur, quod. Athenis argenti fodina? cum habuerunt familias, tunc fpecus fub-terra fodiebantur ad argentum inueniendum. Cum ibi uena forte inueniretur, nihilominus uti argentum profequebantur. Itaque antiqui egregia copia filis ad politiones operum funt ufi. Irem rubrica: copiofie multis locis eximunt, fed optimae paucis,uti Ponto,Sino- 3° pe, & Aegypto, in Hifpania Balearibus, non minus etiam Lemno, cuius infula? ueftigalia Athenienfi-busfenatus.pppulusq,- Rom.concefsitfruenda. Para?tonium ueroexipfis locis, unde foditur habet no men. Eadem ratione Melinum, quod eius uis metalli infulg Cycladi Melo dicitur effe. Creta uiridis item pluribus locis nafcitur,fed optima Smyrna*. Hanc autem Gtxci theodotion uocant, quod Theo-dotus nomine fuerat, cuius in fundo id genus creta? primum eftinuentum. Auripigmentum, quod arfcnicum Gra?cc dicitur, foditur Ponto. Sandaraca item pluribus locis, fed optima Ponto, proxime flumen Hypanim habet metallum. Alijs locis ut inter Magnefi^, & Ephefi fines funt loci unde effoditur parata , quam nec molere, nec cernere opus eft,fed fic efl; fubtilis, quemadmodum fi qua efl: manu coritufa, & fubcreta.
  - Colorum differentias primum ponit Vitr. mox temperaturas. Colorum aliquifunt natiui, alij fafticij: ex 4° natiuis alij fine ullapraparatione, & tritura funt ad opus utiles, alij aliquo modo temperantur. Sunt autem natiui colores, qui fodiuntur, & ut uulgus uocat minerales, ut finopis, rubrica, par atomum, erethria, & au-ripigmentim.de ijsVitr.cap.feptimo, ottauo,& nono loquitur,docetq; quibus in locis optimi reperidtur,& qua ratione, aliqui ex ijs temperentur. Fafficij funt ,quimixtura,& arte finguntur ad maiorem rerum exprefiionem inuenti, de quibus reliquis capitibus mentio fit. Ochra, nofiris etiam ochrea dicitur, & terra gialla,ideH lutea, hac uftafitrubra, & pro fundo ea pittor es utuntur ochra non uSla. Fundus enim & umbra obfcuriori colore effe debet. Videtur autem quod Graci ochra efi,fillatint* dici. Tfam cum Vitru. hoc capite rationem reddit, cur ochra optima ideft Mica copa non haberetur fuis temporibus, commutato Herbo ochra in filem, ait; itaque antiqui egregia copia filis ad politionem operum funt ufi, nos uero ex tam mamfefia Vitruuij leftione non quaremus anfam ex aliorum ditiis contendendi; cum & quid fit ochra ,& f 6 unde ueniat, iam notum omnibus habeatur. Bjibrica optima Sinopi inuenta,&primum in Tonto inde nomen a Sinope urbe,nafcitur & Aegypto, Balearibus, ^Aphrica, fed optima in Lemno, & in Cappadocia effoff z ex fpeluncis. Qua faxis adhafit, excellit:glebis fuus colos , extra maculofus. Hacq; ufi funt ueteres adJplen-dorem. Bjibrica autem efl terra rubra, qua piftores, & fabri materiarij utuntur,mylton Grace dicitur. Ta-ratonium uero dicitur a loco ^Aegypti, unde foditur. Tliniuslib.$ 5. cap. ult. feribit ex Jpuma maris folidata cum limo i candidis coloribuspinguifiimum,& tetlorijs tenacifiimum propter liuorem candidum. uult Tlinius par atomum effe. Fodem ratione melinum, meliamuocatTheophr.optimum in Melo infula, undenomenfum pfit. Quod fi alterius coloris effe Melinum dicatur, utgilui, & lutei, puto ego cum fua natura candidum fit, poffe commodi aliqua temperatura, & mixtione alios colores fubire, ac magis in hunc quam in illum uerti. Creta uiridis,ut ait ThiLeainteUigitur, quam Veneti terram uiridem uocant, forti,& Verdettum montanum 60
  - aut
- p.244 - vue 261/393
- - S E T T 1 M r S. l4f
  - aut quod alij Piridem agurrum dicunt. hac autem creta optima Smyrna uafcitur, qua quoniam in Theodo-tij fundo inuenta eji Theodotium Graci nominatur. Ea ueteres ad nauium piituras utebantur, pro hac fafti-cia utimur ex plumbo, & aceto. Auripigmentum, quod Grace arfenicum dicitur, quid fit & quo colore, & quomodo eo utanturpittores iam notu eft. In Syria fodi Plin.dicit in fiumma tellure auri colore, fedfragili, lapidum Jpecularium modo. Sandaraca, & nattua, <& arte fatta efl optima, "Ponto nafcitur, & proxime flumen Hypanim fodinam habet, ea efl arancijpomi colore; faffiti* efl ex cerufa adufla], qua & ita a noflris dicitur minium.
  - io
  - De Afinij rationibus.
  - Cap. VIII.
  - 20
  - 30
  - f #MNSrediarnunc ^in'J rat*onesexplicare.id autem agris Epheliorum Cilbianis primum me «iH isHu moratur inuentiuri, cuius & res, & ratio fatis magnas habet admirationes. Foditur traMl |R8 cn'm » Su* Anthrax dicitur, antequam tra&ationibus ad minium pcrueniat, uena uti ferreo magis fubrufo colore, habens circa fe rubrum pifluerem. Cum id foditur, & plagis ferramentorum crebras emittit lachrymas argenti uiui,qux a fofforibus ftatim colliguntur* Hx glebxcum collc&g funtin officinam, propter humoris plenitatem conijciuntur in fornacem ut inarefeant, & is qui ex his ab ignis uapore fumus fufeitatur, cum refedit in folum fumi, inuenitur efle argentum uiuum. Exemptis glebis guttx eae, qux refidebunt, propter breuitates non poflunt colligi, fed in uas aquae conuerruntur, & il*i inter fe congruunt, Bc una confunduntur. Eae autem cum fintquatuor (extariorum menfurx, cum expenduntur, inueniuntur efle pondo centum. Cum in aliquo uafe eft confufum, fi fupra id lapidis centenarij pondus imponatur, natat in fuitimo, neque cum liquore poteft onerefuo premere, nec elidere,nec difsipare; centenario fublato, fi ibi auri Icrupu* lum imponatur, non natabit, fed ad imum per fe deprimetur. Ita non amplitudine ponderis, fed genere lingularum rerum grauitatem efle non eft negandum. Id autem multis rebus eft ad ufum expeditum. Neque enim argentum, neque aes fine eo poteft re&e inaurari. Cumq; in ucfte intextum . eft aurum, eaq; ueftis contrita propter uctuftatem ufum non habeat honeftum; panni in fiftilihus uafis impoliti fupra ignem comburuntur. Is cinis conijcitur in aquam, & additur ei argentum uiuum, id autem omnes micas auri corripit in fe, & cogit fecum coire. Aqua defufa cum id in pannutn infunditur, & ibi manibus premitur argentum per panni raritates propter liquorem extra labitur > aurum comprefsione coa&u intra purum inuenitur.
  - 7^-0« indiget Fit)-, hoc loco,&multis alijs aliorum auBoritatefulciri, cum ipfe pro fejatjsfit explicatus, & alios docuerit, quare ad reliqua.
  - De mini] temperatura.
  - Cap. IX.
  - Euertarnunc ad minij temperaturam. Ipfx enim glebx cum funt aridx, pilis ferreis contunduntur, & moluntur, & lotionibus, & cocturis crebris efficitur ut adueniant colores. Cum ergo hxcemifla erunt, tunc minium propter argenti uiui relidionem, quas in fe
  - _____naturales habuerat uirtutes relinquit, & efficitur tenera natura, & uiribus imbecilla.
  - Itaque cum eft in expolitionibus conclauiumtedorijsindudum, permanet fine uitijs fuo colore. Apertis uero, ideft pcriftyli js, aut exedris, aut caetcris eiufmodi locis, quo Sol, & Luna pofsit fplcn-dores, & radios immittere, cum ab ijs locus tangitur, uitiatur,& amifla uirtu*e coloris denigratur. Itaque cum & alij malti, tum etiam Fabcrius feriba, cum in Auentino uoluiflet thabere domum eleganter expolitam, periftylijs parietes omnes induxit minio, qui poft dies triginta fadi funt inuenu-fto, uariojfj; colore. Itaque primo locauit inducendos alios colores. At fi quis fubtilior fuerit,& Uoluerit expolitionem miniaceam fuum colorem retinere, cum paries expolitus, & aridus fuerit,tuc caeram punicamigni liquefadam paulo oleo temperatam feta inducat. Deinde poftea carbonibus 5« in ferreo uafe compofitis, eam exram apprime cum pariete calefaciendo, fudare cogat, fiatq; ut peraequetur, poftea cum candela linteisq,-puris fubigat, uti ligna marmorea nuda curantur . Haec autem xaSmf Grxce dicitur,ita obftans exrx punicx lorica non patitur, nec Lunae fplendorem,nec Solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem. Quae autem in Epheliorum metallis fuerunt o£-ficinx, nunc traiedx funt ideo Romam, quod id gentis uenae poftea eft inuentum in Hifpanix regionibus, ex quarum metallis glebae portantur, & per publicanos Romae curantur. Ex autem officinae funt inter xdem Florx & Quirini. Vitiatur minium admixta calce. Itaque fi quis uelit experiri id fine uitio efle, lic erit faciendum . Ferrea lamna fumatur, in ea minium imponatur, ad ignem collocetur , donec lamna candefcat, cum e candore color immutatus fuerit, critq; ater, tollatur lamna ab igne, & fi refrigeratum reftituatur in priftinum colorem, line uitio fe efle probabit, fin autem pergo manferit nigro colore, iignificabit fc efle uitiatum. Qux fuccurrere potuerunt mihi de minio dixi.
  - X 3 Chryfo-
- p.245 - vue 262/393
- - z^6 L I B E \
  - Chryfocolla portatur a Macedonia, foditur autem ex his locis, qui funt proximi aerarijs metalli. Mir-nium,&Indicum nominibus ipfis indicant, quibus in locis procreantur.
  - Fxplicauit cap. offauo minij inuention em, nunc eius temperaturam docet. Minij color e floridis efl, nam ut ait Tlinius, funt colores aufteri, aut floridi: utrumque natura, aut mixtura euenit. Floridifunt quos dominus fingenti proflat, de quibus dixit Vitr.fiupra cap.fexto. Accedit huc chryfocolla, ofirum, armenium.
  - !Tlinius addit Cinnabarim, Indicum, purpuriflum. hac uero cum inducuntur,& fi non ab arte funt pofita,. /&-gibus excipiuntur, ut ab domino non ab redemptore reprafententur. Redemptor enim efl, qui recipit extruen* dam, c'r inducendam domum, bi igitur floridi funt colores; cateri aufleri. Minium igitur e floridis efl, magna olim authoritatis inter pigmenta, & quoniam apud Rymanos, non folum maxima ,fed etiam facra j 0 religionis, ut locus ipfius flmulachrifaciem diebus feftis minio illini folitam affirment, triumflbantumq;,flcq; Camillum triumphajfe. Cuius rei caufam miratur Tlinius, quanquam & fuo tempore id expeti conflaret athio pum populis ,totosq; eo tingi proceres j kuncq; ibi deorum fimulachris colorem effe * Theoph. tradit inuen^ tum minium a C allia Athenienfi initio fler ante aurum poffe excoqui arena rubente in metallis argenti, nona-ginta ann. ante Trafibulum Athenienfium magiflrum, quod tempus exit in Poma ducentefimum quadrage-fimum nonum annum, fieperiri etiam iam tum inHyflanijs,feddurumarenofum, optimum uerofupra Ephafum Cilbianis agris arenam cocci colorem habere; Vitr. puluerem rubrum dixit. Vena vtiferreo magis fubrujfo colore, teritur, deinde lauatur in furinam,&quod fubfidet, iterimlauatur; Milina Graci uocant minium ,• pomaniminium a loco Hy(pania, unde inuehebatur celeberrimum, exSifaponenfiregione in Batica miniario metallo uefligalibus populi Romani nullius rei diligentiori cuflqdia. 3s(p n licebat ibi perficere ,& Z9 excoqui, fed Ppmamperferebatur uenaftgnata ad dena milHa feti pondo annua. Ephefium miniumdere-linquere pomani, quia curatio magni operis erat, & virtutis acre exiftimabatur,unde qui minium in officinis poliebant, faciem laxis ueficis illigabant, ne in reflirando pernitialem .puluerem traherent, & tamen ut per illas fle&arent Argentum imum, quod in ijsglebis erat nocumenti caufa. Inducebatur minium claufis locis, nam apertis, Sole, Luna, aereq; infirmabatur, cum nec aslus, nec fligor a toleraret. Adhibebatur tum remedium quoddam. ls{am aura punica idefl alba liquata igni, & paulo oleo temperata feta, &pen* nicillo inducebatur. Iterumq; admotis galla carbonibus adurebatur adfudorern ufq.ue,posiea candelis, fit * bigebatur, ac deinde linteis puris, eadem ratione qua marmora curantur, & nitentia fiunt; illa autem aduftio xoJjo-is Graci dicebatur ab incendio; illita ergo cara illa cohibet laii colorem a- Sole, Luna, aereq;, &vfllen-dorem conferuabat, eo modo quoque nos inducimus pifluris eam,quam uemicem nominamus, licet, & nouu. . Q inuentum fit oleo linaceo, uel ab nuce colores induci contra omnes aeris, ejr coeli iniurias , modo ficcus, & minime idiginofus fit paries ubi inducatur. Quomodo autem adulteretur minium, & deprehendatur docet Vitr.calce enim adulteratur,deprehenditur lamina candentifiuperimpofitum, fl in priflinum colorem refrigeratum nonuertatur & nigrefeat. Quomodo autem cara candida fiat, docet Tlin. libr. z i. cap. 14.. ite quomodo res inaurentur lib. 33. cap. 6. Chryfocolla, quia eam aurifices uendicant in agglutinando auro, ita dicitur, quafi auri colla, temperatur cypria arugine, & pueri impubis urina, addito nitro, teritur cyprio Are in cyprijsmortarijs ,fiuernam uocant noflri, ita ferruminatur aurum. - ChryJbcoUa humor efl in puteis per uenam auri defluens craffefcente limo rigoribus hybernis ufque in duritiem pumicis: laudatiorem eande in ararijs metallis, & proximam in argentarijs fieri compertum efl. laudatiffima in Armenia, fecunda in Mar cedonia, largiffima in Hifpania. fiumma commendationis efl, ut colorem herba [egetis lata uirentis quam fimiUime reddat; Vifumq; tfiiamTSleronis principis fleflaculis arena circi chryfocolla fterni, cum ipfe con- 40 colori panno aurigaturus effiet ,indufla opificum turba.. Indicum noflri endegum' uocant. Caruleus eflilli color, & quia ex India apportatur, Indicum uocatur, ficuti minium a fluuio Iliffiania fic di flo. -
  - De coloribus, qui artefiunt.
  - Cap. X.
  - Ngrediar nunc ad ea, quae ex alijs generibus tra&ationum temperaturis commutata refpi* ciunt colorum proprietates : & primum exponam de atramento, cuius ufus in operibus magnas habet necelsitates, ut fine nota:, quemadmodum praeparentur certis nationibus
  - _____ ___ artificiorum ad id temperaturae. Namque aEdificaturlo.cus uti Laconicum, & expolitur 50
  - marmore fubtiliter, & laeuigatur. Ante id fit fornacula habens in laconicum nares, & eius praefurniu magna diligentia comprimitur, ne flamma extra difsipetiir; in fornace refina collocatur. Hanc autem ignis poteftas urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem, quae circa parietem, & ca-* merae curuaturam adhaerefeit, inde collefta pafsim componitur ex gummi fubaftoad ufum atramenti Jibrarij, reliqua te&ores glutinum admifeentes in parietibus utuntur. Sin autem eae copiae non fuerint paratae,ita necefsitatibus erit adminiftrandum, ne expeftatione morae res retineantur. Sarmenta aut tedae fchidiae comburantur, cumerunt carbones, extinguantur. Deinde in mortario cum glutino tereantur, ita erit atramentum tedoribus non inuenuftum. Non minus fi faex uini arefada , & coda in fornacefuerit, & ea contrita cum glutino in opere inducetur, per quam atramenti fuauem efficiet colorem * & quo magis ex meliore uinopa rabitur , non modo atramenti > fcd etiam Indici colqrem dabit imitari. Expofitw
- p.246 - vue 263/393
- - $ £ P T X M V $. 2,4*7
  - Expofitio quorundam uocabulorum aperta reddet ea, qua decimo cap. dicuntur. Laconicum efl ueluti camerata in hemifpbmum turricula in balneis, hic ex appofit a ,<& adflruff a fornacula, uukin id fumum re-fin& deferri, unde fuligo, idefl denfatus ille fumus parietibus laconici adhareat, in eo fit atramentum, de quo etiam Plin. libro \ j.ca.vlt. Atramentum autem librarium* &fcriptorium idem efl. Glutinum fit praflan-tifiimum, ut ait Tlin. hb. 38. cap. 10. e:x taurorum auribus,&genitalibus: adulterari uero quibufdam .pellibus inueteratis, calciamentis etiam decoftis. Alia glutini traduntur genera , collefia a Thil. aurichtf-. focolla,ferri argilla, arearum majfarum cadmia, laminarum alumen, aramentorum flatomum,Banniar-± gentum, marmoris, & plumbi refina, plumbi albi album, nigri album oleo. Marmoris autem litbocoUa fit ex eiufdem marmoris aut lapidispulnere, cum tauri glutino. Sarmenta uero, aut tedA Schidid funt fragmen-* 3 ta,& ueluti affulA, & fecamenta tedtz arboris. De Indico uero, quid dicam nefcio, nam cum inter floridos colores a "Plinio numeretur, certe nos id genus Indici non habemus, quoniam non nimis praciofum efl id, quo noHri utuntur, quod fit ex ifati fatiua, quA guefdum,aut paflillum dicitur, cum aliasglaflum diceretur,her-* baut ait Pbil.& fi infignibus uirore cauliculis notata, fucco tamen inficiens caruleo truffatilibus molis premitur, ut herbaceamfani em excludant, deinde exuBam digerunt, & pojl tinUos pannos c Ardeam illam in* natantem, feruentibm cortinis exemptam piflorum ufibus Indum uocant.
  - De carulei temperaturis
  - Cap. XI
  - ljS>|p^AeruIei temperationes-Alexandrig primum funt inucntar, pdfteaitem Veftorius -Puteolis, faciundum. Ratio autem eius, e quibus eft inuenta, fatis habet admirationis* Arena enim cum nitri flore conteritur adeo fubtiliter,ut efficiatur quemadmodum fari* na, & aeri Cyprio, limis crafsis, (ut fcobis ) fado immixta confpergitur, Ut conglome* retur. Deinde pilae manibus uerfando efficiuntur, & ita colligantur, ut inarefcant. H« aridae compo-ftunturin urceo fidili. Vrceus in fornace ponitur, ita aes ,& arena ea ab ignis uehementia conferuc-fcendo cum coaruerint inter fe dando, & accipiendo fudores a proprietatibus difcedunt, fuisq;rebus per ignis uehementiamconfeda, caeruleo redigantur colore. Vfta uero qux fatis habet utilitatis in operibus, tedorijsfic temperatur. Glebafilis boni coquitur, ut fit: in igne candent, ea autem aceto extinguitur,& efficitur purpureo'colore.
  - 3 0 CAruleum Gr&ci cianum, agurum noflri uocant. Caeruleum autem & nafcitur, &fit. reperitur in metal-
  - lis per fe ortum, aut abraditur a materia mettallica. P linio efl arena. lege Plin. lib. 3 3. cap. ultimo. Tsfitri flos intelligitur qui efl-in nitro lemffimum, & candidifiim um, & fauiUa nitri dicitur. Ait autem Vitr. f e*r Ari Cyprio, limis craftis,ut fcobis, fati 0 immixta confpergitur. \ idefl delimat a Aris Cyprij fcobi fiue ramento trita arena mixta afpergitur, fed arena uyta, qua in operibus teff oriis fatis habet utilitatis, fic temperatur. r Gleba filis boni coquitur, ut fit in igne candens, ea autem aceto extinguitur,& efficitur purpureo coloremd& Plin. fit &cremato file marmorofo, & refiinffo aceto, fineeaumbrA non fiunt.
  - Quomodo fiat cerujja, & arugo , & Sandaraca. Cap. XII.
  - E Cerufla, aerugineq;, quam noflri aerucam uocant, non eft alienum, quem&dmodu cotn* paretur dicere. Rhodij enim in dolijs farmenta componentes acetum fuffundunt, & fu-* pra farmenta plumbeas maflas collocant,deinde dolia operculis obturant, ne fpiramert tum obturata emittant, poft certum tempus aperientes inueniunt e mafsis plumbeis caeruflam. eadem ratione lamellas aereas collocantes efficiunt aeruginem, quae eruca appellantur. C2-* rufla uero cum in fornace coquitur, mutato colore ad id ignis incendium efficitur faridaraca.' Id autem incendio fado ex cafu didicerunt homines, & ea miilto meliorem ufiim praeftat, quam quae jo metallis per fe nata foditur.
  - Ceruffa noflris blacca dicitur. Aerugo autem a noftris viride as , aut uiride ramum meatur * CAteruU. cernffa in fornace coUa mutato colore ad id ignis incendium fit fandaraca,quam noflri minium uocant, de qua fupra diftum efl. Vfla igitur inquit Plin. cafu reperta 'eSl in incendiopyra. ceruffa in orcis cremata ih muliebri thAca erat ceruffa, in cuius pyra incendio futto cremata eft , &cafu deprehenfa eo colore quo fandraca efl. CeruffapfimithiumdiciturylaudatifiimainBfiodo. *
  - . i
  - (6
  - Quomodo
- p.247 - vue 264/393
- - I I B E K SE T T I M K S.
  - *4«
  - Quomodo fiat oflrttm colorum omniumfacticiorum excellent ifiimum. Cap. XIII.
  - Ncipiam nunc de oftro dicere,quod & carifsimam, & exccllentifsimam habet, prjeter hos colores, afpedus fuauitatem.id autem excipitur ex conchylio marino , quo purpura inficitur, cuius non minores funt, quam ca:terarum naturae rerum, confiderantibus admira-
  - __ tiones, quod habet non in omnibus locis, quibus nafeitur unius generis colorem,fed So-
  - lis curfu naturaliter temperatur. Itaque quod legitur Ponto,& Gallia,quod ese regiones funt proximae ad feptentrionem, eft atrum: progredientibus inter feptentrionem, & occidentem inuenitur lucidum. Quod autem legitur ad ajquinodialcm orientem, & occidentem, inuenitur uiolaceo colore. Quod uero meridianis regionibus excipitur, rubra procreatur poteftate, & ideo hoc rubrum.Rhodo etiam infula creatur,eseterisq,-eiufmodi regionibus,qua: proximse funt Sohscurfui.Ea conchylia cum funt leda, ferramentis fcinduntur, e quibus plagis purpurea fanies, uti lachryma profluens excufiain mortarijs terendo comparatur, & quod ex concharum marinarum teftis eximitur, ideo oftrum eft uo citatum. Id autem propter falfuginem cito fit fiticulofum, nifi mei habeat circumfufum.
  - De oftroxquid dicat] Vitra, fatis apertum eft. Conchylium mannum pro purpureo pifce funutur. cum enim $citur conchylium purpura pifeis intelligunt, quoniam uero multi color purpura ehfecundum diuerfas regiones , atra enim, liuida, uiolacea, rubra eft; ideo cum apud poetas purpureum legimus uel mare ,uel 10 animam, uel fanguinem, uel aliquid aliud, id colorem intelligere debemus, qtutm respoftulat, ut iutelligatur : quanquam pro pulchro purpureum quandoque fumi non ignorem. Cceterum inferiores aiunt, ut notatur in hieroglyph. quas purpuras in artis fuce ufum parant ,faxo uno iftu collidendas, unde fubitarius ille fanguis ad tiqttum optimus emanat, quod fi iftu fefellerit, neque purpura ftatim exanimata fuerit, fiuftra reperiri, quia pret dolore fanguis in uniuerfum corpus dijfufus euanefeat. Hinc aiunt Homerum folitu de ijs, qui ualido aliquo uulnere perempti fuerunt, purpurea eos morte fublatos dicere. Turpurce autem tam acuta, & ualida eft lingua, ut ea conchulas, & quafcunquefui generis te flas perforare pofsit: Vnde in maledicos purpura lingua obifeitur. Quoniam uero ex teftaceorumgenere eft, ideo oftrum nominatur t* oV/?«w«.; ne quis ab oftrea
  - pifce purpuram fieri inteUigat, quomodo auttm ad lanas apparari debeat docet Tlin.lib.y.cap. $ 8.
  - 30
  - De furfureis coloribus.
  - Cap. Xllll.
  - Iunt etiam purpurei colores infeda creta rubia: radice, & hyfgino;non minus ex floribus ali) colores. Itaque tindores cum uoluntfil Atticum itnmitari, uiolam aridam conijcie-tes in uas cum aqua conferucftere faciunt ad ignem, deinde cum eft temperatu conijciut _________ in linteum, & inde manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex uiolis coloratam,& ex ea eretriam infundentes, & eam terentes efficiunt filis Attici colorem. Eadem ratione uaci-nium temperantes, & lac mifcentes purpuram faciunt elegantem . Item qui non polfunt chryfocol-la propter caritatem uti, herba, quae luteum appellatur, caeruleum inficiunt,& ut untur uiridifsimo ca 4® lore. Ha:c autem infediua appellatur. Item propter inopiam coloris indici cretam Selinufiam, aut ^nnulariam, uitrumq;, quod Grsece yalon appellant, inficientes,imitationem faciunt indici coloris. Quibus rationibus,& rebus ad difpohtionem firmitatis, quibusq; decoras oporteat fieri piduras:item quas habeant omnes colores in fe poteftates,uti mihi fuccurrere potuit, in hoc libro perfcripfi. Itaque 6mnes aedificationum perfediones, quam habere debeant opportunitatem ratiocinationibus feptem Voluminibus funt finita:. In fequenti autem de aqua, fi quibus locis non fuerit, quemadmodum inue* piatur, & qua ratione ducatur, quibus rebus fi erit falubris, & idonea probetur, explicabo.
  - Bubia ( Eritrodanum upeant) radix eft rubra* qua tinguntur lana, pellesq; perficiuntur; noflrifruggiam dicunt. Hyfgmm,U4cinium, & hyacinthum idem. prancifcus Maffarius agrejlia efie mora noftra uult: cer-fe expertusfum ex moris, & etiam ex quibufdam ffiinarum baccis colores fieri praftantiflimos, linteolaq; tin-gi ad colores uarios exprimendos, & earum temperatura diuerfa diuerfosq; colores effici:ex floribus autem co lores lixutip aliqui utiliter extrahunt;& in eo cretam infundentes(intellige eretriam)qua,&alba, & cinerea eft te(le Tlin. Creta Selinufia lacha eft. Unnulare candidum eft, quo muliebres piftura illuminatur, fit ex ere-ta admixtas uitreisgemmis ex utdgi amulis, unde, & annulare dicitur, luteum fiuelliusguadum diftumpu-tat, herba infeftorjjs sortitus nota tingendis luteo colore pomis, in hanc fentenfiam'pedibus it Thilander.
  - Finis Libri Septimi.
  - U. Vitr.
- p.248 - vue 265/393
- - 249
  - M- V I T R V V 11 DE
  - ARCHITECTVRA
  - LIBER O C T A V V S.
  - Trocemiumj.
  - E feptem lapientibus Thales Milefius omnium rerum principium aquam eft profeflus, Heraclitus ignem, Magorum facerdotes aquam, & ignem,Euripides auditor Anaxagorsc, quem philofbphum Athenienfes fcenicum appellauerunt,aera,& terram, eamq; ex cceleftium imbrium conceptionibus infeminatam, foetus gentium, & omnium animalium in mundo pro— creauifle: & quae ex ea eflent prognata cum difloluerentur, temporum ne-cefsitate coadam in eadem redire, quasqj de aere nafcerentur item in coeli regiones reuerti, neque interitiones recipere, fed diflolutione mutata in eandem recidere, in qua ante fuerant proprietatem.Pythagoras uero Empedocles, Epicharmus, alijq,- Phyfici, & Philofophi hxc principia quatuor efle propoluerunt, aerem, ignem,aquam, terram, eorumq; inter fe cohaerentes naturali figuratione ex generum difcriminibus ; efficere qualitates. Animaduertimus uero nonfolum nafcentia, fed etiam; res omnes non ali fine eorum poteftate,nequecrefcere,neque tueri.Namque corpora fineIpiritu redundantia non poliunt habere uitam, nifi aer influens cum incremento fecerit audus,& remifsiones continenter. Caforis uero fi non fuerit in corpore iufta comparatio, non erit fpiritus animalis, neque eredio firma, cibiq; uires non poterunthabere concodionis temperaturam. Item fi non terreftri cibo membra co rporis alantur,deficeretur,&ita a terreni principi) mixtione erunt deferta. Animalia uero-fi fuerint fine hu 3° moris poteftate,exanguinata,&exuda a principiorum liquore interarefeent.
  - Inquit lArifloteles nutriri nos ex bis rebus, ex quibus conflamus, ideo quatuor principiat quae elementa uocant, neceffaria funt ad uitam hominum, & animalium, his enim conHamus, his omnia quoque alia corpora fnnt compofita, nec efl quod nuncphilofophemur, cum Orchite flo ea fint fatis qua a Vitru. dicuntur.
  - Igitur diuina mens, quas proprie neceflaria eflent gentibus, non conftituit difficilia & cara,uti funt margaritae, aurum, argentum, casteraq;, qua: nec corpus, nec natura defiderat, fed fine quibus mor-: taliumuitanon poteft efle tuta, effudit ad manum parata per omnem mundum. Itaque ex his, fi; quid forte defit in corpore fpiritus ad reftituendum aer defignatus id prasftat. Apparatus autem ad; auxilia caloris, Solis impetus,& ignis inuentus, tutiorem efficituitam. Item terrenus frudus efca-rum praeftans copia, fuperuacuis defiderationibus alit, & nutrit animalia pafcendo continenter. f\qua 4° uero non folum potus,fed infinitas ufui praebendo necefsitates-, gratas , (quod eft gratuita )prseftat-utilitates, ex eo etiam qui facerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, oftendunt omnes res ex liquoris poteftate confiftere. Itaque cum hydriam tegunt, quas ad templum, aedemqjiufta religione refertur, tunc in terra procubentes,manibus ad coelum fublatis,inuetionibus gratias agunt diuinse benignitatis,
  - Repetit Vitr. qua fecundo libro commemoranti, fed alia intentione. nam fecundo uolumine quarebat effetius uarios, qui fiunt in rebus uaria principiorum permixtione, quales funt in calce, in lateribus,in arena, in lapidibus,& in arboribus * hic uero de ui, & ufu aqua traflare proponit . Certi uero habet unde udu-mina hac ornet Vitr. cum de aquis agat. TS[am quemadmodum aurum, margarita, lapidesq; precio faris funt ob raritatem, quanquam natura iUis parum indiget; ita aqua preciofa efl obneceJfitatem,&ufum.Vn— de non immerito, &philofophi, & poeta,&facerdotes aqua ufum celebmuere.Quoniam uero urbs Romx 5 o longe alias urbes fuperauti magnificentia, cura , & opere in ducendis aquis; ideo Vitr. prater uniuerfalem, communem aquarum ufum, ut hac quoque parte Romanis fatis factat i feparatim huic operi librum dedicanti, in quo eJr de natura & de ufu aquarum loquitur.. De natura in fecundo tertio & quarto capite: de ufu primo, & cateris. Quod ad naturam pertinet, abjolutiur in enarrandis aquarumproprietatibus, uiribus, qualitatibus, deleffabilem hifloriamperfequendo. Quod tiero ad ufumJpeBat, agit de inuentione aquarum de eleUione, de duBione, de confertiatione. Inuentioni primum caput dedicatur, eleftioni quintum, nam non fatis efl aquas natmalibus indicijs, alijsq; experimentis inuenire, fed necejfe efl bonas, &fidubres eligere. Ducendis e$r feruandis fextum, & feptimutn caput tribuitur, docetq; librare aquas, inflrumentaq; Siruit ad id apta, & idonea, & ducendi modos oftendit: & ita offauum abfoluituolumen, quod ego fuis locis, fine di-greflioribus exponam breuiter, & finefuco.
- p.249 - vue 266/393
- - 11*
  - L l B E ^
  - De aqua inuentionibm.
  - Caj). L
  - 19
  - 2®
  - Vm ergo,& a phyfieis ,& a philofophis, &ab facerdotibus iudicetur ex poteftate aqux omnes res conflare,putaui, quoniam in prioribus feptem uoluminibus rationes edificio* rumfuntexpofitx , in hoc oportere de inuentionibus aqux, quasq; habeat in locorum proprietatibus uirtutes, quibusq;rationibus ducatur ,& quemadmodum item ea probetur, fcribere .
  - Concludit qu<& prooemio continebantur, ut oftendat de quibus rebus aUwrus fit, tribus autem uerbis colligit, qm ad aqua praftantiam pertinebant; Cum dicat.
  - Est enim maxime nece{Taria,& ad uitam,& ad delegationes, & ad ufum quotidianum, Adui-tam, nam fupra oflenfum eft fine humore non poffe fieri, ut uiuamus. Ad delegationem, quid dicam quanta uoluptate, flumina, riuos, fontesq; miremur,quamq; libenterfpettemus aquarum duBus, & uarios artificiorum modos,quibusfalientis aqua uisnos obleniat in hortis, & topiarijs. .Ad ufum quotidianum exercitus obfe/Ji, artifices, agri, mare, tellus demum, quantus fit aquarum ufus ostendunt. Ad ufum igitur uementes> Vitruuianum propofitum, & ordinem fequemur.
  - Ea autem facilior erit,fi fontes erunt aperti, & fluentes. Agit de aquarum inuentione, in hanc fummam colligens argumentum, quod aqua inueniuntur aut aperta, & ab ipfa natura patentes, qualesfunt fontes, fluuij,aliaq; uenarum genera; aut fub terra occulta meantes, hac autem, aut a loci natur a,aut ab ho~ -minum induftria, uel a fitu coUiguntur, inditia uero aquarum primum a Vitr. ponuntur.
  - Sin autem npn profluent, quxrenda lub terra funt capita, & colligenda, qua: fic erunt experiunda, uti procumbatur in dentes «antequam fol exortus fuerit in locis, quibus erit quaerendum, & in terra mento collocato & fuldo profpiciantur ex regiones. Sic enim non errabit excelfius quam oporteat. uifus,cum erit immotum mentum; fed ad libratam altitudinem in regionibus certa finitione defi^na-bit. Tunc in.quibus locis uidebuntur humores fe concrifpantes, & in aera Turgentes, ibi fodiatur, non enim in ficco loco hoc fignum fieri potefl.
  - Et modum ponit', quem & T linius, & TaUadius quoque exprefiit,feptimo & ottauo capite. Ante ortu, Solis pronus aliquis decumbat,& trunculo, aut laterculo tanquam fulchro fub mento collo cato, ut immotu . Q maneat mentum, ut uifrn fit aqualis ab horizonte, ne quefurfum, neque deorfmn erigam, fed ad libratam, * altitudinem, ut ait Vitr. in regionibus circa certa definitione pofitus uerfus ortum folis, quaque parte cripfus fubtili nebula aer,humorq; undatim e terra effluens furgere uidebitur, ibi fodiendum ett. Monet TaUadius. Augufti menfe idfaciendum. Argumenta uero a terreni genere fumpta ponuntur modo.
  - It em animaduertendum eft quxrentibus aquam, quo genere fint loca. Certa enim funt in quibus nafcitur ; In creta, tenuis, & exilis, & non alia eft copia, ca erit non optimo fapore. Item fabulone-foluto tenuis, fed fi inferioribus locis inuenietur, ea erit limofa, & infuauis. In terra autem nigra,: fudores, & ftillx exiles inueniuntur, qux ex hybernis tempeftatibus colle&x in fpifsis, & folidis locis, fubfidunt, ex habent optimum faporem . Glarea uero mediocres ,& non certx uenx reperiuntur, ex quoque egregia funt fuauitate. Item fabulone mafculo, arenaq; & carbunculo certiores, & flabiliores funt copix, exq; funt bono fapore. Rubro faxo, & copiofx, & bonx, fi non per interuenia dila- 4° bantur, & liquefcant. Sub radicibus autem montium, & in faxis filicibus uberiores, & affluentiores,, exq; frigidiores funt, & falubriores. Campeftribus autem fontibus, falfx, graues, tepidx, non fuaues,, nifi qux ex montibus fiib terra fubmanantes erumpunt in medios campos. Et ubi funt arborum umbris contedx prxftant mbmanorum fontium fuauitatem. Signa autem quibus terrarum generibus fuberunt aqux, prxterquod fupra fcriptum eft, hxc erunt,fi inuenientur nafccntia, tenuis iuncus, fa* lix erratica, alnus, uitex, arundo, hedera, aliaq; qux huiufmodi funt, qux non poliunt nafci, nec ali per fefme humore. Solentautem eadem in lacunis nata efle, qux fidentesprxter reliquum agrum: excipiunt aquam ex imbribus,& agris per hyemem diutiusq; propter capacitatem conferuant humo-* rem, quibus non eft credendum.
  - A natura foli argumenta, &figna aquarum fumenda haftenus docuit Vitru. quoniam uero interdum natura non fuggerit indicia, ab induftria hominum experimenta fumenda fiunt> undej.defigms naturalibus.
  - Sed quibus regionibus, & terris, non lacunis exfigna nafcuntur, non fata, fed per fe creata, ibi eft, quaerenda. Ide fi ubiarbores, plantaq; pradifta non fatione, fed natura creantur, ibiaqua quarenda.fcd
  - In qtfihttw-iori» ex non fignificabuntur inuentiones , fic erunt experiundx . Fodiatur, quoquo, uerfus locus lucus pedes tres, altus ne minus pedes quinque, in eoq; collocetur circiter Solis occafum fcaphium xreubs, aut plumbeum, aut peluis, ex is quod erit paratum, idq; intrinfecus oleo ungatur, ponaturq;inuerfum»& fumma fofliira operiatur arundinibus, aut fronde, fupra terra obruatur, tum poftero die aperiatur, & fi in uafe ftillx, fudoresq; erunt, is locus habebit aquam . Item fi uas ex ter-Tafa&um non co&um in ea fofsione eadem ratione opertum pofitum fuerit, fi is locus aquam ha-^< buerit, cum opertum fuerit, uashumidum erit, & etiam difibluetur ab humore. Vellusq; lanx fi collocatum
  - 5»
  - 6o
- p.250 - vue 267/393
- - ' 0 C T Jt V V S. ayi
  - locatum fuerit in ea foffura, in fequenti autem dic de eo aqua expreffa erit > fignificabit eum Jocum habere copiam. Non minus fi lucerna concinnata, oleiq; plena, & accenfa in eo loco operta fuerie collocata,& poftero die non erit exu<fta,fi habuerit reliquias olci,& ellychnij,ipfaq; humida inuenietur indicabit eum locum habere aquam: ideo quod omnis tepor ad fe ducit humores. Ita in eo loco ignis fi fattus fuerit & percalcfadh terra, &adufta, uaporem nebulofum ex fe fufcitauerit, is locus habebit aquam. Cum haec ita erunt pertentata, & qua: fupra fcripta funt figna inuenta, tum deprimendus dt puteus in eo loco : & fi caput erit aqua: inuentum, plures funt circa fodiendi, & per fpecus in unum locum omnes conducendi. Ha:c autem maxime in montibus & regionibus feptentrionalibus funt quaerenda, eo quod in his & fuauiora & falubriora, & copiofiora inueniuntur; auerfi enim funt Solis 10 curfui, & in his locis primum crebra: funt arbores, & fyluofie, ipfiq; montes fuas habent umbras ob-ftantes,utradij Solis nondire&iperueniantad terram,nec pofsint humores exugere. Interualla quoque montium.maxime recipiunt imbres, & propter fyluarum crebritatem, niues ibi ab umbris arborum & montium diutius conferuantur, deinde liquata: per terra: uenas percolantur. ita perueniunt ad infimas montium radices, e quibus profluentes fontium erumpunt fiu&us. Campeftribus autem locis contrario non potiunt haberi copia:, qu£ & fi fint non poliunt habere falubritatem, quod Solis uehemens impetus propter nullam obftantiam umbrarum eripit exhauriendo feruens ex planitie camporum humorem, & fi quz ibi funt aqug apparentes, ex his quod efi: leuifsimum, tenuifsimumq;, & iubtilifalubritate aer auocatusdifsipat in impetum coeli, quseq; grauifsima:, duraeq;,& infuaues funt partes,ea: in fontibus campeftribus reliquuntur.
  - TSfonfemper natura flttuiorum magnitudine ,fontiumq; crebritate, aut apertis inditijs aquarum copias fubminihratyfedfape inter terra uifcera tanquam fanguinem in uenis aquas colligit, & per latentes locos ducit. quare cum defideremus id nos induftria inuemre, quod natura reconditum tenet, monemur a Vitruuio quibus experimentis id tentare liceat, quod ut facillimum efi in Vitr. ita ad unguem pulcherrimi obferua-tumefta T linio, TaUadio, alijsq; auttoribus»qui integrum fere uolumen hoc a Vitru.in fua fcripta tranftulere.
  - De aqua imbrium, eiusfy uirtutibus.
  - Cap. II
  - Taqve qua: ex imbribus aqua colligitur, falubriores habet uirtutes, eo quod eligitur ex, omnibus fontibus leuifsirpis, fubtilibusq; tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempeftatibus liquefeendo peruenit ad terram.
  - Cum fupra dixerit teporem ad fe trahere humor esyoftenderitq; campef res aquas ideo infalu-bres, quod leuijjimam, & tenuiffmam eorum partem in aerem Sol attrahat>grauijfimas3& duras relinquat> buiufmodioccafione duftus de aqua imbrium agit» cuiusfalubritatem. oftendit ex eo, quod fit ex tenuifiimis fontium, & fubtilifiimis uaporibus in coelum traftis, .& inde ad terram percolatis, exercitatione, & motu aeris. Sed jiriftotelespluuiam fieri dixit certi ex uaporibus in fublime Solis impetu raptis>fed non exercitatione aeris percolatisy dum tempeftatibus liquefeendo perueniunt ad terram, uerum ad partem frigidiorem aeris traftos uapores dicit, qui ubi frigus femiunt, condenfimtur in mbes3 & cum nimio frigore adhuc denfen 40 tur confringuntur} & crajjiores fiunt, unde pondere fuo in terram cadunt. Sed Vitruuio hac, & alia concedamus.
  - Etiamq; non crebriter in campis confluunt imbres, fedin montibus, aut ad ipfos motes,ideo quod humore&cx terra matutino Solis ortu itioti, cum funt egtefsi, in quamcunque partem coeli funt proclinati , trudunt aera, deinde cum funt moti propter uacuitatem loci, poft fe recipiunt aeris ruentes undas . Aer autem cum ruit trudens quocunque humorem pra:uium, fpiritus, & impetus, & undas crefcentesfacituentorum.a uentis autem quocunque feruntur humores conglobati exfontibus,& fluminibus, & paludibus, & pelago,cum-tepore Solis continguntur, exhauriuntur, & ita tolluntur in altitudinem nubes :ez deinde cum aeris unda nitentes, cum perueniunt ad montes,ab eorum offenfa, & procellis propter plenitatem, & grauitatem liquefeendo difperguntur,& ita diffunduntur in terras.
  - TSfos primo libroyeum de uentis ageret Vitr. uniuerfam materiam de uentis explicaitimus, qua hic de imbrium generatione dicuntur3 in Vitr.funt facilia, modo inteUigas3 non tam obieftu montium nubes conden-fari 3 & plu uiam Itquefcere, quam ex loci frigiditate, imbrium igitur materies uapor eft humentis, & calida natura: efficiens caufa Solis, aut fyderum calor. modus efi attenuatio uaporum; locus esi frigidior aeris pars, in qua denfantur uapores. finis eft 3 ut terra omnium parens fcecundetur. Quam uero, qua dixiuera fint3 oftendit Vitr.
  - Vaporem autem, & nebulas & humores ex terra nafci,Haec uidetu*4 efficere ratio, quod ea habet in fc& calores feruidos; & fpiritus immanes, refrigerationesq;, & aquarum magnam multitudinem, ex eo cum refrigeratur no&u , uentorum flatus oriuntur, per tenebras, & ab humidis locis egrediuntur in altitudinem nubes, Sol oriens impetu tangit orbem terrae, tum aer ab Sole percalefa&us cutn £0 roribus cx terra tollit humores ,
  - Aterr*
- p.251 - vue 268/393
- - X I t E H/
  - jl terra meatibus Solis impetta duplex habitus attrahi folet, alter ficcus eJlcalensq;, &exhalatio di-* titur, alter humidus, & calidus, & uapor nominatur. e* priori habitu uenti, tonitrua, ignes flamma fa fulmina, corona, cadentesfleHa, &~kuiufmodi ignea exhalationes fiunt. Ex uapore autem nebula, pluuiai rores, pruina, grandines, niues, fontes demum, ac mariagignuntur.
  - : L i cet & ex balneis exemplum capere. Nullas enim camerae, qua: funt caldariorum fupra fe pofe funt habere fontes; fed coelum, quod eft ibi, ex prasfurnijs ab ignis uapore percalefadum , corripit ex jjauimentis aquam, & aufert fecum in camerarum curuaturas, & eam iuftinet. Ideo quod femper uapor calidus in altitudinem fe trudit, & primo non remittitur propter breuitatem ,fimul autem plus humoris habet congeftum, non poteft fuftinere propter grauitatem, fedftillat fupra lauantiu capita. ^
  - Cum nuUi fontes fmt fupra celias, ubi lauabantur antiqui, e*r tamen fiitta a curuatura , calo earum fu-pra capita lauantium deueniant, non ab alia re idproficifci ait Vitru. quam a uapore calido in altitudinem elato, effertur autem uapor, attrahiturq; a calo, cameraq; tam calefatta ab eo igni, quo exprafum ijs emit-titur, ac primum cum tenuifjimus fit, facili fuflinetur; plus enim habet aeris, quam humoris. mox uero ubi congeritur humor, denfaturq; amplius, cum nonpoffitfuftineri ob pondus, decidit in caput lauantium.
  - ' Ita quoque eadem ratione cceleftis aer cum ab Sole percipit calorem ex omnibus locis hauriendo, tollit humores, & congregat ad nubes. Ita enim terra feruore ta&a eijcit humores, ut corpus hominis ex calore emittit fudores. Indices autem funt eius rei uenti, ex quibus qui a frigidifsimis par tibus ueniunt procreati Septentrio, & Aquilo extenuatos ficcitatibus in aere flatus fpirant, Aufter uero, & reliqui, quiaSoliscurfu impetum faciunt, funt humidifsimi& femper apportant imbres, quod percalefadi ab regionibus feruidis adueniunt,& ex omnibus terris labentes eripiunt humores, & ita eos profundunt ad feptentrionales regiones. Ha:c autem fic fieri teftimonio pofliint effe capita, fluminum, quae orbe terrarum chorographijs pi&a, itemq; feripta plurima, maximaq; iniieniuntur egreffa ab Septentrione. Primumq; in India Ganges, & Indus a Caucafb monte oriuntur: Syria Tigris, & Euphrates; Afia, item Ponto, Borifthenes, Hypanis, Tanais: Colchis, Phafis: Gallia Rhodanus; Belgica, Rhenus: citra Alpes , Timauus, & Padus: Italia Tybris; Maurifia, ( quam noftri Mauritaniam appellant) ex monte Atlante Diris, qui ortus ex feptentrionali regione progreditur per occidentem ad lacum Heptabolum, & mutato nomine dicitur Nigir, deinde ex lacu Heptabolo fub montesdefertos fubterfluens per meridiana loca manat, & influit in paludem Coloe,quse circumcingit Meroem, qua: eft Aethiopum meridianorum regnum. Ab hisq; paludibus fe circumagens per flumina Aftafobum, &Aftaborum,& alia plura peruenit ad montes ad cata radam, ab eaq; fe prgei- 3d pitans per feptentrionalem peruenit inter Elephantida, & Syenem, Thebaycosq; in Aegyptum campos, & ibi Nilus appellatur. Ex Mauritania autem caput Nili profluere, ex eo maxime cognofcitur, quod ex altera parte montis Atlantis funt alia capita item profluentia ad occidentis oceanum, ibi que nafcuntur Ichneumones, Crocodilli & alia: fimiles beftiarum, pifciumq; natura:, prster Hyppopota-mos. Ergo cum omnia maxima flumina in orbis terrarum deferiptionibus a feptentrione uideantur profluere, Aphriq; campi, qui funt in meridianis partibus fubiedis Soli curfui, latentes penitus ha-, beant humores, nec fontes crebros, amnesq; raros : relinquitur uti multo meliora inueniantur capita fontium, qua: ad Septentrionem, Aquilonemve fpe&ant, nifi fi inciderint in fulphorofum locum autaluminofum,feu bituminofum: tunc enim permutantur, & aut calida: aqua: aut frigida: odore malo, & faporc profundunt fontes. Neque enim calida: aqua: eft ulla proprietas,fed frigida aqua cum 4^ incidit percurrens in ardentem locum efteruefeit, & percalefada egfeditur per uenas extra terram* ideo diutius non poteft permanere, fed breui fpatio fit frigida. Namque fi naturaliter eflet calida,no refrigeraretur calor eius. Sapor autem,& odor, & calor eius non reftituitur, quod intindus,& commixtus eft propter natura: raritatem.
  - Videtur hoc loco Vitr. non ignarus Cofmograpbia, immo Corographia, hoc efl, particularium locorum fubtilifjima deferiptionis, cum ta minute flexus flmiorum, meatusq;,& origines deferibat. Dixerat uapor es, nebulas, & humores e terra oriri, & Sole in altum trahi. Trobauerat id exemplis a camerarum caldarifs fumptis, & pro indice huius rei uentorum naturam fumpferat. Nam qui uenti afiigidijjimis partibus ueniunt quemadmodum Septentrio, & ^Aquilo, hi extenuatos ficcitatibus in aere flatus fpirant. Qui uero a meridie perflant, quoniam in his partibus calor trahit humores continuos, humidi funt, & imbres afferunt, & hu- 5*» mores atiraUos ad feptentrionales plagas profundunt, quorum copia, & abundantia capita fluminum oriuntur. quod apparet manifeftiin ortu maximorum flmiorum, quorum nomina ortus, progrejffus, & flexus nominat. Lybia mons efl ^Atlans. Duplicem „titiantem noflri effe dicunt, minorem, & maiorem. Maiorem Hijpaniferram leoninam uocant. 'Nigir fluuius quem hodie flumen Senegha uocant, in occidentem Oceanum per longum Lybia decurrit, putaturq; idem eff ? cum Nilo, eo argumento quod crefcat, decrefcatq; quemadmodum Nflus 3 Crocodilosq; habeat, & Icneumones. jLslabora uero, & Mflafoba diuerfa a Nflo flumina noEtri cognofcunt: eorum gradus Ttolomms in Geographia ponit. Cataraffam uero Strabo uult effe ad medium flumenpetrofum fupercilium in fuperiori parte, planum ut flumen recipiat, definit uero in praei-pitium. JL montibus Luna oriri noflrorum plerique autumant. In eo funt Crocodilli, Hyppopotani id-
  - eH fluuiatiles equiiubamhabentes equinam, ungulambouinam, roflrumrefimum, talus&iaminett biful-' eorum
- p.252 - vue 269/393
- - 0 C T \a: V V s.
  - foriim modo, dentes exerti, fed leniter, cauda apri,uox equi, magnitudine afini, tergori* tanta crafiitudo, ut ex eo uenabula faciant, interiora omnia equi, & afinf
  - T>e aquis calidis, (f quas habeant uires a dmerfls metallis prodeunt es i & de uariorum fontium,fluminum, lacuumcy natura. Cap. 111
  - *o
  - 3°
  - Vnt etiam nonnulli'fontes calidi ex quibus profluit aqua lapore optimo , qua* in potione ita eft fuauis , uti nec fontanalis ab Camoenis, nec Martia faljens dcfide-retur.
  - Dixerat Vitr. nullas aquas naturaliter calidas effe cum dixit, \ calida. aqu£ nulla eft pro-* pnetas \ oflenderatq; unde calorem conciperent, fcilicet a canalibus per quos tranfirent ignem continenti* bus ex aliqua materia, non effe autem calidas natura, argumento illo probauerat, quod calor in his diu non pejfit permanere: fapor em, odorem, & colorem, quem ex locorum, quos percurrunt natura conceperint, ideo retinere, quod in earum raritate bene intindlus, & permixtus fit color, odor, & fapor, unde non facile tolli poteft. Harum igitur rerum occaficne de aqws calidis agit, deq; earum facultatibus, & de aquarum proprietatibus . Calidas autem quafdam boni fapor is effe ait, ita ut fontanalis aqua non defidereturab Camoenis, nec Martia faliens, aquam a fontibus luci Camcenarum, qui fuit extra portam capenam, inteUigit,cumdicit Ifontanalem ab Camoenis. I ^lqu£ uero Martia uia Faleria concepta dudius fuper portam exquilinam ad thermas Diocletiani dedudius eft,prius tamen a Tferua fuerat in Coelium, & Muentinum montes deriuata.
  - Haec autem perficiuntur a natura his rationibus. Cum in imo per alumen, aut bitumen, feuful-pbur ignis excitatur, ardore percandefacit terram, qua: eft circa fe, fupra fe autem feruidum emittit in fuperiora loca uaporem, & ita fi qui in his locis , qui funt fupra fontes dulcis aqua: nafcuntur , of-fenfi eo uapore efferuefcunt inter uenas ,& ita profluunt incorrupto fapore.
  - Hadlenus unde aqua calida incorrupti faporis oriantur, nunc de frigidis, & earum faporibus dicet. Qui philologia deledlantur, habent & hoc capite, unde animum uoluptate expleqnt; ottendit primum de caufit irruptionis fontium unde habeant ut ebullire uideantur.
  - Svnt etiam odore, & fapore non bono frigidi fontes, qui ab inferioribus locis penitus orti per loca ardentia tranfeunt, & ab his per longum fpatium terra: procurrentes refrigerati perueniunt fupra terram, fapore, odore ,coloreq; corrupto, uti in Tyburtina uia flumen Albula,&in Ardeatino fontes frigidi eodem odore, qui fulphurati dicuntur,& reliquis locis fimilibus. Hi autem cum fint frigidi, ideo uidentur afpedtu fcruere, quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt humore, & igni inter fe congruentibus oftenfi, uehementi fragore ualidos in fe recipiunt fpiritus, & ita inflati tiiuenticoa&i bullientes crebre per fontes egrediuntur, ex his autem qui non funt aperti, fed autfa-xis, aut alia ui detinentur per anguftas uenas uehementia fpiritus extruduntur ad fummos grumorum, tumulos, itaque qui putant tanta fe altitudine, qua funt grumi, capita fontium pofle habere, cum aperiunt fofluras latius, decipiuntur. Namque uti aeneum uas non in fummis labris plenum , fed aquas 4° menfuram fua: capacitatis habens e tribus duas partes, operculumq; in eo collocatum cum ignis ue— hementi feruore tangatur, percalefieri cogit aquam,ea autem propter naturalem raritatem in fe recipiens feruoris ualidam inflationem, non modo implet uas, fed fpiritibus extollens operculum, & crefcens abundat, fublato autem operculo emifsis inflationibus in aere patenti, rurfus ad fuum locum relidet. Ad eundem modum capita fontium, cum funt anguftijs comprefla, ruunt in fummo fpiri-» tus aqua: bullitus; fimul atque latius funt aperti exinaniti per raritatem liquida: poteftatis, relidunt, & reftituuntur in libramenti fui proprietatem . 1
  - Monet aliquos, qui fontium capita librant, non femper librationis opus ab ipfis capitibus inchoandum , nam fape fit, ut quorum fontium capita uidentur effe in fummis montibus, quos grumos uocat, re uera non fint ibi, licet ebullire ibi, & erumpere uideantur, quod eo experimento dignofeitur, nam fi quis latus aperiatfof— 5° furis paternioribus refidet aqua, & tanquam deferueat adfui libramentum uenit. Extruditur autem ad eam altitudinem uehementia concepti fpiritus, &per anguftas uenas exprimitur icum uero dilatatur, quie-r fcit adaqua modum feruentis in libere operculo deteclo.
  - Omnis autem aqua calida, ideo quidem eft medicamentola, qubd in praeuijs rebus perco&a, aliam uirtutem recipit ad ufum. Trsuias res intelligit eas, quas aqua offendit, priusq; exeat, & erumpat. ’ Namqve fulphuroli fontes neruorumlabores reficiunt percalefaciendo,exugendo^j caloribus c corporibus humores uitiofos. Aluminofi autem cum difloluta membra corporum paralyfi, aut aliqua ui morbi receperunt, fouendo per patentes uenas refrigerationem contraria caloris ui , reficiunt* & ex hoc continenter reftituuntur in antiquam membrorum curationem. Bituminofi autem interioris corporis uitia potionibus purgando folent mederi. Eft autem aquae frigidae genus nitrofum,uti *° Pinnae Veftinap.Gutilij^alijs.q; locis fpnilibus,^uod potionibus depurgat per aluumq; tranfeundo,eria ftrumarum minuit tumores, ' Y Veftinos
- p.253 - vue 270/393
- - r r b e v
  - Fefiinos ultra Picenum effe tradit Strabo. “Pinna hodie Penna dicitur: oppidumPhmenfium in Fcftmis a Plinio pofttum. Struma funtglandula obdurata, quibus collum, axilla, inguina occupantur, fcrcfulas uub-go dicunt. Paralyfisefl diJJolutio nemorum, unde tremor ,& uirium defeffus remedio funt afir ingentia, qualia frigida funt.
  - Vbi ueroaurum, argentum,ferrum,aes,plumbum,relique*}; researumfimiles fodiuntur ,fontes inueniunturcopiofijled hi maxime funt uitiofi. Habent enim uitia contraria aquae calidae,quam fulphur, alumen,bitumen emittit, qui per potiones,cum in corpus ineunt, & per iienas permanando neruos attingunt,& artus eos durant inflando. Igitur nerui inflatione turgentes ex longitudine contrahuntur,& ita aut neuricos, aut podagricos efficiunt homines. T ^
  - . Si neruicos legas a neruis latine, fi neuric os a neuris grpci dicetur: articulorum morbi forte inteUiguntur.
  - Ideo quod ex durifsimis,& fpifsioribus,. frigidifsimisq; rebus intindas habent uenarum raritates. Aquae autem fpecies eft,quae cum habeat non fatis perlucidas uenas,fpuma uti flos natat in fummo colore, fimilis uitri purpurei * Haec maxime confiderantur Athenis. Ibi enim ex huiufmodi locis,& fontibus, &in Afty ,&ad portum Pyraeeum dudi funt falientes, e quibus bibit nemo propter eam caufam, fed lauationibus,& reliquis rebus utuntur, bibunt autem ex puteis,& ita uitant eorum uitia.
  - Et in Afy.JLthena inteUiguntur, ficut de Bpma, cum dicitur urbs, intelligitur Eoma, ita & Mfly.gracd fine ulla adieffione,urbs Athenarum intelligitur, fi ita legas. Cat erum fi legatur Mafii ufque ad portum Pi racum quemadmodum legipojfe putauit Hermolaus, inteUige fic. Malii idelipapilla mamma, fiue ubera e quibus aqua faliunt.
  - Troezeni non poteft id uitari, quod omnino aliud genus aquae non reperit, nifi quod Cibdeli habent. Fnde Plinius aquarum culpa in Troeigna omnium pedes uitia fentiunt ;Troe^ena uero oppidum eft Mchaia.
  - It aqv e in,ea duitate, aut omnes,aut maxima parte funt pedibus uitiofi. Troezenipedibus,alijs
  - regionibus ob aquarum proprietates,gutture laborant incola.
  - Ciliciae uerociuitatemTarfo, flumeneftnomineCydnos,in quo podagrici crura macerantes leuaptur dojore.
  - Cydnos (ut fcribit quintus 'Curtius libro tertio) inclytus amnis, non (patio aquarum,fed liquore m emor ab i-lisi quippe leni traffu efontibus fiat ens puro folo excipitur, nec torrentes incurrunt, qui placidi manant em alueum turbent. Itaqtie incorruptibilis, idemq; frigidijfimus, quippe multa riparum amoenitate inumbratus ubique fontibus fuis fimilis in mare euadit per mediam yrbem Tarfon Cilitia decurrit, ex Tauro monte ori- 3 ® ginem ducit.
  - Svn^ autem, & alia multa genera, quae fuas habent proprietates,uti in Sicilia flumen eft Himera, quod a fonte, cum eft progrefliim, diuiditur in duas partes, qua? pars profluit contra Aetnam, quod per terrae dulcem fuccum percurrit,eft infinita dulcedine; altera pars, quae per eam terram currit,un-defal foditur, falfum habet faporem.
  - Himeri fluuijpars unainTyrrenum, altera inLybiciqn piare degurrit, caleflibusq; plagis mutatur,ama rum efi, dum fluit in jLquilonem, dulce ubi ad pteridiem flefiitur, eaufa redditur a Vitr.
  - Item Paraetonio, & quo eft iter ad Hammonem, & Cafsio ad Aegyptum, lacus funt paluftres, qui ita funt falli , ut habeant infuper fe falem congelatum . Sunt autem & alijs pluribus locis & fontes, & flumina, & lacus qui per falifodinas percurrentes, neceflario fafti perficiuntur. Alij uero 4^ per pingues terrae uenas proflqentes undi oleq erumpunt,uti Solis (quodoppidum eft Ciliciae)flu* men nomine Liparis, in quo natantes, aut lauantes ab ipfa aqua unguntur.
  - Fontem, in quo fupernatqt pinguedo, tanquam oleum, uidi ego in Scotia,fontemq; SanUa Catherma uo~ eant, unde fiuperfiitiotiem religioni addidere multa puerilia de eo dicentes.
  - Similiter Aethiopiae locus eft, qui undos homines efficit, qui in co natauerint,& in Indiai qui fereno coelo emittit olei magnam multitudinem; Item Carthagini fons eft, in quo natat infuper oleum odore,uti fcobis cifreae. quo oleo etiam pecora folent ungi, idefi odore ramentorum, fiue fco-bis citreorum.
  - Zacyntho, & circa Dyrrachium,& Apolloniam fontes funt, qui picis magnam multitudinem cum aqua uomunt. Babyloniae lacus amplifsima magnitudine qui Limne afphaltis appellatur,habet fupra 5° natans liquidum bitumen, quo bitumine , & latere teftaceo ftrudo muro Semiramis circunde^ dit Babylonem.
  - Bitumine ferruminati Babylonis muri a Semiramide dicuntur, bitumen uocant quicquid efi lentum, mollitiaglutinofa,quod ffiontd aut montibus deuoluitur,aut e terra fcaturit lacubus,fontibufuc innatans;Phil. plura hoc loco de bitumine.
  - Item Ioppe in Syria, Arabiaq; Numidarum lacus funt immani magnitudine, qui emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt, qui habitant circa. Id autem non eft mirandum,nam crebrae funt ibi lapicidinae bituminis duri. Cun\ ergo per bituminofam terram uis erumpit aquae»fecum extrahit, & cum fit egrefla extra terram fecernitur , & ita reijcit abde bitumen, ctiamq;eft in Cappadocia in itinere, quod eft inter Mazacam, & Tuanam lacus amplus,in quem lacum,pars fiue arun-
  - dinis,
- p.254 - vue 271/393
- - o C T Jt V V S. iff
  - dinis, fiue alij generi*, fidemifla fuerit, & poftero’die exempta, ea pars ,-qug fuerit exempta, inue-hietur lapidea, qua: autem pars extra aquam manferit, permanet in fua proprietate. Ad eundem modum Hierapoli Phrygiae efferuet aquae calidae multitudo, ex qua circum hortos,&uineasfofsis du~ dis immittitur. Hascautem efficitur poli annum crufta lapidea, & ita quotannis dextra,ac fini— Itra margines ex terra faciendo inducunt eam, & efficiunt hiscruftis in agris fepta. Hoc autem it* uidetur naturaliter fieri, quod in his locis,& ea terra, quibus is nafeitur fuccus, fubeft coaguli naturae fimilis. Deinde cum commixta uis egreditur per fontes extra terram a Solis, & aeris calore cogitur congelari, ut etiam in arcis falinarijs uidetur. Item funt ex amaro fucco terrae fontes exeuntes uche» rgQ menter amari, ut in Ponto eft flumen Hypanis, qui a capite profluit circiter millia quadraginta fapo-rc dulcifsimo, deinde cum peruenit ad locum, qui eft ab oftio ad millia centum fexaginta admifee-tur ei'fonticulus oppido quam paruulus. Iseum in eum influit tantam magnitudinem fluminis focic amaram; ideo quod per id genus terrae, & uenas unde (andaracha fodere, ea aqua manando perficitur amara. Haec autem difsimilibus faporibus a terre proprietate perficiuntur, uti etiam in frudibus ui-detur. Si enim radices arborum,aut uitium, aut reliquorum feminum non ex terrf proprietatibus fuc-cum capiendo ederent frudus uno genere eflcnt in omnibus locis, & regionibus omnium iapores, fed animaduertimus apud Infulam Lesbonuinum protropura Mceoniam catacecaumeniten,item Lydiam meliton, Siciliam mamertinum,Campaniam Falernum: in Terracina, & Fundis Caecubum, re* liquis locis pluribus innumerabili multitudine,generauini, uircutesq; procreari,quae fi non aliter pof. "20 ^unt cum terrenus Humor fuis proprietatibus faporum in radicibusinfufusemittit materia
  - per quam egredienr ad cacumen,profundat proprium loci,& generis fui frudus faporem.
  - ‘Protropon dicitur uinum, quodfflonte effluit, antequam calcentur uua, tortiuum uero dicitur torculari exprefftmpoftprimampreffuramuinac eorum circuneifo pede. Catxchecaumenitisregio eftiuxta Laodicea ab igne fubterraneo fic di£la,cuius camporum fimrna facies cinerulenta eft, montana, petrofa, & nigra tan* quam ex aduslione quadam, tota arboribus carens praeter tutem > qua uinum ab ea ditium facit, quod nulli elegantia cedit; Vult autem Vitr. a proprietatibus foli,&terreni uarias in radices arborum immitti qualitas tes, e*r facultates, quod experimento aliquo fieri manifefium eH, nam Cato uinum ad aluum mouendam concinnat, hoc medo iubens. Vites cum ablaqueantur , fignato rubrica, ne admifeeas cum catero uino. Tres, fafciculos ueratri atri circumponito circum radices, & terram infuper inqcito per uindemiam, de his uitibus quod delegeris feorfim feruato, Cyathum in saterampotionem indito aluum monebit, &poftridie perpur— 3 0 gabit fine periculo. Quod fi hoc artificio fiat,ut rei adiundta proprietas in radicem tranfeat, quid fieri creden*. dum eft, cum natura terra infita huiufmodi fuerit, utex ea nutrimentum ajfeffum in arbores immittatur.pro-bat etiam a contrario, quod dixit hoc modo. -
  - Qvo d fi terra generibus humorum, non eflet difsimtlis, & difparata non tantum in Syria & Arabia in arundinibus,&iuncis, herbisq; omnibus eflent odores neque arbores thuriferae,neque pipe* ris darent baccas, nec myrrhae glebulas, nec Cyrenis in ferulis lafcr nafceretur , fed in omnibus terras. regionibus ,& locis eodem genere omnia procrearentur.
  - K[pn omnia ferre omnem teUurem oftendit a contrario, dicit enim nifi terra generibus hutnomm diffimlh effet, in omnibus locis eadem nafei oporteret, qua alicubi reperiuntur. luncorum nomine odoratos iuncos intelligitper excellentiam enim iuncus cum dicitur, odoratus iuneus intelligiturfchanos a Gracis nominatur 40 et fckanatbos,quafi iunci flos.Arbores thurifera ab^irahia parte mittuntur,quinis cubitis attolluntur aufto-re Theoph. aliqui uero folio ejfepiri aiunt, fed minore .'nonnuHi lentifco, quidam terebintho, alij lauri folio* adeo magna eft inter feriptores de ea drbore controuerfia. Raccapiperis funt latentia in filiquisgrana* nam fiuHuum piperis qui primus erumpit, ueluti corilorum fimbria, aut fafeolorum filiqua dicitur piper longum • myrrka eftarboris lachrima, qua in Arabia gignitur. Caterum in Cyrenaica prouincia, laferpttium repere tum eU, cuius fuccus lafer dicitur, berguinum hodie uocamus.
  - Has autem uarietates regionibus,& locis* inclinatio mundi »& Solis impetus propius, aut Ion-* gius curfum faciendo tales efficit terrae humores, quae qualitates non folutti in his rebus, fed etiam in pecoribus,& armentis dilcernuntur.
  - Caufamreddit, unde tanta rerum uarietas, er diuerfitas in diuerfis regionibus oriatur , emq;dicit effle f50 mundi inclinationem, hoc eft climatum diuerfitas, & impetus Solis, longius , aut propius curfum faciendo * placet autem mihiin hac re difeutienda paulum immorari, quoniam etiam Vitr. libro fexto cap. primo & hoc uolumine philofophatur fiuper diuerfas regionum qualitates, & locorum proprietates, unde uaria rerum genera procreantur. ^id phy ficum enim maxime Jpcffat, etiam de natura locorum feparatim tra&are, nam ratio quadam loci ad coelum habetur, ut reUiffime a nonnullis ditium fit locum ejfe principium generationis tamquam pater, quod quomodo intelligatur, licet alibi fuperius ditiumfit, tamennon pigebit referre-. Quic-quid naturalem habet locum & alicubi continetur ad continentem locum itafe habere, inpbyficisprobatum eft, ut fe habet materies rerum ad eam, qua illam perfecit formam, quoniam uero cceleftia, fi cuminfemribtts conferantur, atiricem facultatem habere cognofcentur, inferiora uero ab illis affici cer§ in modum necejfe eft ut fuperiora inferiorum fint loca, tanquam continentia, & ambientia, unde figillum, quod in inferioribus irrufo priimur ab ea forma ortum ducit> qua in. caleflibm uirtute continetur, probatum quoque in phy ficis uidimus
  - T z quacunque
- p.255 - vue 272/393
- - •i 5^ l 'l *B E ^
  - qucecunq;[eruantur uirtute continentium corporum feruari,ite, quacunq; monentur corpora, quk re&is com-menfibus dimetiuntur ad propria loca natura ferri ,tanquamad initia eorum ortus.Ideo nulli dubium effe debet qu in ea uis in locorum proprietatibus reperiatur, qua affrix» auflrixq; fit rerum i nam & in Corporibus animantum ad fua quaq; membra alimentum trahiuidemus tanquam ad [edes proprias, unde formam coneir piant eius membri ad quod trahitur, nec fieri potefi, ut alimentumquicquamagat» mfimim membri y ad.quod monetur» omnino adeptum fuerit, Eius igitur perfettionk initium efi membrum ipfum. non immerito igitur locus inter initia rerum a philofiphis collocatur experimentoquoqueuidemus corpora extra fedesfuas a natu ra primo inditas collocata, labi ,<& interire, quoniam a Ideo tanquam a principio fui ortus longi pofit a firnu Caterum ne error fenfirm fubrepat in his» qua ditturi fumus,_loci acceptione ,& uocabulo dicemus quidper ip locum intelligamus . Locus communi quadam ratione pro corpore ambiente aliud corpus fumi filet, habita ratione ad fuperficiem ipfum continentem uel contingentem, Dicitur & locus caua illa fuperficies, ad quam corpus aliquod monetur . Si communi ratione locus fumatur, certe fummum illud corpus, quod nec ortum, nec interitum fintit in loco effe non dicetur»nam extra fi corpus nullum ambiens habent»quod magnitudinem cius circunfcrib at* Cater a uero corpora a primo habent extra fi corpus, quod ea continet. Verum, quia & ipfa,nec ortum, generationis habent» nec intereunt» contingunt fi certe continent q;,fid eoruconta5ius,mathe matica quadam ratione fit idefl non naturali» quia nec patiuntur propterea, nec agunt quiequam inter fi. id quod ex eo efi»quod eorum materies quam primum propriam confiquitur firmam» qua indiuidua esi» & im~ pertibilis ante quam magnitudinem (fiu quod dicunt) quantitatem habeat: huiufmodi ergo corporibus» nec' proprii nec fecundum naturam debetur locus. ideoq; natura perpetuitatem habent »& eorum forma» nec 20 per fi» nec per.acddensmauetur»ut in phy ficis probatum efi» & quemadmodum nullus esi eorum fecundum flaturam motus ad formam»& ad locum: & quod ad formam non mouetur, neque ad locummouetur. Sed tpfa potius funt aliorum corporum loca, unde quod ita ordinata fint in loco» conuenit eis ex proflantia & ex* cellentia quadam, fecundum quem ordinem, caufa funt eorum, quo natura fiunt, in quo quidem ordine, quod efi uniuerfalis» coterorum caufa,ultimum efi, quod fua circumplexu omnia continetildeoq; altius in loco fecundum diflantiam a centro effe oportet,& coplefli omnia iri orbe,ut oquabiliter in omnibus natura.conflantibus utresfuas exerceat, non omnis autem fuperfi.cies locus efi naturalis rei, fid ea quo terminus efi continentis corporis comparata,&relata ad diflantiam, &caufarn, in qua proprio efigeneratio rei, quo continetur<
  - In ea enim fitperficie fic affeffafit, & [eruatur & augetur, & extra eam ,in alia fi fuerit, quo contrariius qualitates habeat, dijfiluitur, & interimit. Hinc fimplicia illa corpora, quo a phy ficis elementa dicuntur ^ in eo loco [eruantur, ad quem natura feruntur: permixtis uero is locus debetur pro ratione fimplicium , quo motiones habent ad fua loca naturales, & extra fuas fides intereunt, & locus quidem fimplicium fimplex efi, & compofitorum compofitus, hinc efi quod homines ad ccsli inclinationes confrarijs his, in quibus nati funt accedentes 'debilitantur, & infirmantur.Animalia quoque gignendi uires amittunt loci mutatione. Vnde elephantes extra prima climata raro generantur,ultra quartum nunquam. Leones item in fexto., & fiptimo non reperiuntur c. De plantis quoque ratio eadem ut Vitr. reffe obfiruauit. rtunc dicam amplius quod cor-, porumquodam continent, & non continentur, quodam contrario modo fi habent» nam continentur , & non, continent, alia demum continent,^ continentur. Omnia continens » coelum efi, & illud quod extremo ambitu omniacingit a nullo continetur, quo uirtus omnis in omnia defluit, infimum uero terro puro corpus, quod centro proximum efi,continetur, & non continet. Cotera uero intermedia, fi inferioribus comparentur,continent, fi fuperioribus, continentur. Longum uero effit de intermediis oflendere quis proprius cuiquefit locus 4? a natura fignatus, & qua ratione tanta in loco virtus infit, & elementorum uarias efficiat qualitates, firmis liter in his quo ex elementis conflant recenfire,quis naturalis fit locustodiofim effit, fatis efi dixiffe exphi-lofiphorum fententUt, corpora quo funt tantum loca, effe caufas omnium locorum i & ratio quod alia fint in loco efi a calo y qui locus efi. uariantufuero naturo, proprietates, mores,affiones & fiecies etiam eorum,qui in eodem loco effe uidentur, quoniam non efi in his locis pars ulla > ueiminima,quo non habeat propriam facultatem a uirtute fyderum. TSlam uel minimo pun&o horizontismutato, mutatur cali facies, a qua uirtus omnis emanat, mutatur aut horizon, uel parua terreni habitatione mutata; ita enimratio poflulat, nam fi fecundum fenfum exiflimetur, non omnis mutatio fili horixpntem immutat,nam terminator ille, finitori};, •circulus,quifenfuiefi manifdlus, uifum terminat ad qumgentorfladia, unde fit, ut duitas quingentis fladijs db alia difians alium dicatur habere horigontem; habet enim alium ortum»alium occafum fyderum finfUi 5° temporum diferimine interceptum. Quoniam uero,<& aduentitia quadam ratione diuerfie locorum proprietates . accidunt, confiderandum efi, maris, montium, fyluarumq; proximitatem, eam facere in locis mutatio-mem. Meridiana locapropimare calidiffima funt, <& reflexu radiorum Solis, & ex luminis ad littus multiplicatione unde loca illa arenofa funt, & ficca, & mare ipfum ab impetuSolis infalsm congelatur,& uina xqud&ibinafcuntur, calidiffima funt. Loca a meridie remotiora, proxima tamen cui mare, calida, &1mmida fiunt, caterumquia humor excedit,pefiifira funt, & ibi tonitrua fulgura continenter generantur. Loca fub feptentrione. ad mare pofita habitus craffos habent, & frigidos, non adeo pefiifira fid nec faiubrba funt omnino , non fentiunt graues xfius, necgraueshyemes, quoniam uis aeris licet craffa fit , non tam fkcibe admittit caloris uel frigoris uhn. Montes quoque fi uicinifint, loca immutant humiles non tantum, fid alti funt niuofi, quos fi ab Aquilone habeas calidiorem efficient regionem, fi dmeridie altQs,& multos frigora fmtiesinto- 60 v. i levabilia,
- p.256 - vue 273/393
- - 0 C T JL V V S. iy/
  - ierabilia, tum propter continuas niues, tum propter uentosfrigidos perflantes. Catorum ttifl alia de caufa hu-nuditas ingruat, frigida iUa,&ficca erunt loca, eHdeo falubria. Montes ab ortu frigidam faciunt regionem, quia Solem prohibent, & erajjos humores emittunt ob uentos occiduos. Montes ab occafu frigora, e*r humilitates, e*r afrar nebulas /pargent.Valiis, & profanda habitatio infalubris erit ob crajfosuapores continenter exhalantes, f «i wec «euro difipari pojfant ob craffltiem,»«facili immutari queunt, fiet, ut locus,
  - altus non ex montibus, /id &r /o/z' natura optimus fit,&faluberrimus, quia frigidus efl, nec nimiumficcus, frigore enim reprimuntur uapores ,& caligines quafufeum c alum reddere folent, quamprimum recipit
  - temporum qualitatem. Stagna uero, & paludes inficiunt loca peftilentibus halitibus, & craffitia nebularum. £0 ^«i uero in medijs fyluis habitant ibabent aerem flnffnm, & caliginofim, quia folum ubifylua fant uaporqfum efl. Vaporantem cum emittitur ,nonpotefl exire in apertum ccelum configentibus undique arboribus, gr quaflfajfocantibus terrenos halitus. Vaporibus autem, & humoribus abundare ea loca [cimus eo experi-mento, quod plerunq; fuccifione fy tuarum flumina fmt oborta. Diuerfitatem quoquefaciunt elementa in hi}, qua ex illis conflant,ex terra enim habent firmitudinem» conflantiam, eJr fignorum conferuationem ; ex aqua nabent, ut contineantur, & cohareant qua terrena fant,cum ipfa aqua faa humiditate proprietate interminabilis fit. Ignis in permixtione corporum aperit meatus ad friritus, & uirtutes extendit protendit corpora. Mer fui commixtione materia efl friritus, &motu juo ducit aquam, & terram fibi permixtam, & generatorum uirtutes uehit, quare confiat ex elementis uarias rerum proprietates fieri, varietas quoq; accidentium maxima eorum, qua fiunt ex determinata aliqua diuerfltate fieri folet,hinc qua locis calidiflimis, nafcuntur calidiflimafmt, & nimia ficcitate rugofa, qualia fant grana piperis, qua item nigra fant ob eorum caliditatem, quales fant Methiopes quibus accidunt multa ob diuerfas rationes, fant enim albi dentes,hA-bent ora prominentia, agili fant corpore, corde timido, citofenefcunt, atra bili laborant, mulieres eorum far. cileparimt, agri concipiunt. Qui uero fab aquatore habitant, uigent propter fabtilitatm fpirituum, nolent mentionibus, calore jpiritus monente, & acuente,unde fattum utphilofophi in India proflantes fuerint, prafertim Mathematici, & qui magicis rebus incumberent. Valida enim in illis regionibus ob minimas cce-li inclinationes fyderum utres habentur, nam qui fecundo trattu fab cancro funt pofiti propter caloris in-r-temperiemfant leues corpore, mente fatui, colore nigerrimo, capillo crifao: contra uero quibus contraria efl. cetli inclinatio, utfexto libro dixit Vitr. albi fant color e,magna corporatura, forti ftomachojjebeti fant ingenio , febrium impatientes,eJr alios habent meres quales fapra defcripfmus. cum igitur multafint»qua logeis accidant, multa quoque ijs accidere opertet, qua in illis locis oriuntur, unde non folum t qua proueniunt 5° ex cctli inclinationibus ,& radiorum immi/fionibu? confideranda funt, fed etiam qua ex diuerfltate earum rerum,qualocis adueniunt. Kfafcentes enim petro fis in locis, planis, frigidis, & ficds,fortifJimifanti& robufti,patientes laborum, amatores bellorum,obfiinatismoribus, ut faxa eos potius, quam homines credas, pulchri uero funt qui humentibus & frigidis locis nafsuntur, camoft quoque & pingues, audaces» fed cito in labore deficientes, libidinofi tamen, & proni in uenerem. Monticola autem uel fabalpini flrumofa habent guttura,rudes quoque funt,& inflationibus laborant, fimilis ratio de alijs, neque folum homines, fed bruta, planta, lapides, metalla contrahunt,naturales proprietates a locorum diuerfltate, unde Vitr.
  - Haec non ita difsimiliter efficerentur, nifi proprietates fingularum terrarum in regionihus ad Solispoteftatem temperarentur. Sunt enim Boeotia; flumina,Cephy.fiis & Melas > LucanU Crathis» Troia: Xantus,inq; agris Clazomeniorum & Erythreorum, & Laodicenfium fontes, & flumina,cum 4$ pecora fuis temporibus anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus adiguntur eo quotidie potum, ex eoq; quamuis fmt alba»procreant alijs loci» leucophya, alijs locis pulla, alijslo-cis coracino colore.
  - • Vidi in. Scotia ouesflauenti lana. id ex potu ,uel pabulo proitenire non dubito. Infcripturis facris Boforem cuium immutari didicimus cum Iacob. Leucophaa cinerei coloris, nosiri beretina, uel grifea dicunt, color mixtus ex albo, & fafco. Color autem Coracinus efl. qui nigerrimus,, qualis c.oruis ineft,pullus, uero terra color efl, non plane' obfcurus.
  - ; Ita proprietas liquoris cum init in corpus profeminatintinchm fui cuiufque generis qualitate. Igitur.quoniam in campis Troianis proxime flumen armenta rufa , & pecora leucophaea nafcunturr. ideo id flumen Ilienfes Xanthum appcllauifle dicuntur. Etiamq; inucniuntur aquar genera morti-; 1° fera, qua: per maleficum fuccunvterrae percurrentia recipiunt in (e uim uenenatam, uti fuifie dicitur Terracin$ fons, qui uocabatur Neptunius, ex quo qui Diberant imprudentes uita priuabantur: quai propter antiqui eum obftruxifle dicuntur. & apud Cychros in Thracia lacus, ex quotionfolam qui biberint moriuntur, fed etiam qui lauerint. Item in Tteflalia fons eft profluens, ex quo fonte nec pecus ullum guftat , nec beftiarum genus ullum propius accedit, ad quem fontem proxime efl arbor florens purpureo colore. Non minus in Macedonia, quo. loco fepultus efl Euripides, dextra, ac fi-niftra monumenti aduenientcsduo riui coneurrjmt in unum, accumbentes uiatorespranfitare folent, propter aqua: bonitatem, Ad riuum antem qui eft in altera parte monumenti, nemoaccedit,qu6d mortiferam aquam dicitur habere. Item efl irr Arcadia Nonacris nominata terrv regio , qua: habet in montibus e {axo fljllantcsfrigidrfsimoshumqres. autem aqua ftygos hydor nominatur, quam $9 neque argenteqm, neque aureurfl, neque ferreuuas poteft fuftiuere, fed difsiht & difsipatur, Con-
  - r 3 feruare
- p.257 - vue 274/393
- - 2** % l *-.E-A"; '
  - fcrua"re au tem’eam,& continere nihil poteft,nifi mulina ungula» quat etiam memoratur ab Antipatri in prouinciam , ubi erat Alexander per Iollam filium perlatam efle,& ab eo ea aqua regem effe necatum. Item Alpibus in Cotti regno eft aqua,quam qui guftant, ftatim concidunt.
  - Hac omnia iamdiftaaTlinio fumpta fitnt multis in locis. Qua apponam non ut aliquid au florit ati Vi-truuiana addam ,fed ut dicendi modos & formulas diuerfltsdflenddm, quibus eadem res latine fcribipotefl,
  - & primum , In Boeotia amnis Melos oues nigras, Cepbrfus ex eodem lacu profluens albas, poflea alibi rufas oues iuxta Ilium xanthum efficere, unde, & nomen anrniiXanthos enim rufum fignificat. & alibi necare aquas Theopompus, & in Thracia apud Cychros dicit,& de Tbeffalia fonte. JLliter. circa Theffalica tempe, quoniam uifus omnibus terrori, efl, traduntq; etiam as, ac ferrum erodiilla aqua. De hoc fonte dicitur, quod t Q breuifpatio profluat :& quodmirum efl, Siliqua fylueflrisamplefii radicibus fontem eum dicitur ,femper florens purpura. Exui apparet eas aquas multo atramento futorio (grxci chalcanthum uocant, uulgus Vitriolum) irifefias effle. Item Tlmius in Macedonia nonproculab Euripidis poetafepulcbro ,duo riuicon-+ fluunt alter flaluberrimi potus, alter mortiferi .Item deflyge aquaiuxta Tqonacrim Mrcadia, flyx nec odore differens, nec colore, epota ittico necat. Vngulas tamen mularum repertas,neque aliam ullam materiam,qua, non perroderetur a veneno.flygis aqua, cum id dandum Mlexandro magno Mntipater mitteret, memoria dignum efl, magna Mriflotelis infamia excogitatum. Quod autem dicit Vitr. \ in Cotti regno, \ ita enim Thi-lan der f exemplaribus etiam reclamantibus,in quibus Crobi legmir) legendum dicit: fciendum efl Cottum ab jLugufio Cs.fa.re in amicitiam receptumfuiffle', a quo Spes Cottia, quibus hodie Cinefio monti nomen efl. agrii Cotti in Liguribus Strabo conflituit, duitates uero CotiianasduodecimTliniusfuiffleteflatur.
  - Agro .autem Falifco uia campana in campo Corneto eft lacus, in quo fons oritur,ubi anguium, & lacertarum, reliquarumq; ferpentium oflaiacentia apparent. Item funt nonnulle acidie uenae fohtiu, uti Lynceftoi & in Italia Virena, CampanaTheano ,alijsq; locis pluribus , quse hanc.habent uirtu-* tem, uti: calculos in ueficis, qui nafcuntur in corporibus hominum, potionibus difcutianr. Fieri autem hoc naturaliter ita, ideo uidetur,quodacer,& acidus fuccus fubeft in ea terra.per quamiegredien-tes uenae intinguntur acritudine, & ita cum in corpus inierunt, difsipant quae ex aquarum fubfidentia in corporibus, & concrefcentia offenderunt . Quare autem difcutiantur ex acidis ex res,fic poflu- • mus animaduertere. Ouum in aceto, fi diutius impofitum fuerit ,'cortex eius mollefcer, & diflolue-tur. Itemvplumbum, quod eft ientifsimiim, & grauifsimum, fi in uafe collocatum fuerit& iri eo acetum infufum, id autem opertum, & oblitum fi erit, efficietur uti plumbum difloluatur, & fiat CerufTa?Elidem rationibus aes,quod etiam folldiore eft natufa,fimiliter curatum fi fuerit difsipabitur, fQ & fiet aerugo. Item margarita, non mirius faxa filicea, quae neque: ferrum, neque ignis poteft per fe difloluerei cum ab igne funt percalefacta, aceto fparfd difsiliunt, & difloluuntur. Ergo cum has res ante oculos ita fieri^ideamus,ratiocinemur,jjidem rationibus ex acidis propter acritudinem fucci etiam calculofos e natura rerum fimiliter poffe curari. Surit autem etiam fontes uti uino mixti,quem-, admodum eft unus Paphlagoniae , ex quo etiam fineuino potantes fiunt temulenti.
  - De Lynceflo, TUnius Lynceflis, inquit, aqua , qua uocatur Mcidula, umi modo temulentos facit Ouid, ulti. Metam. ’ .
  - Huicfluit ejfeffudijpar Lynce fliusamnis,
  - Quem quicunque parum moderato gutture traxit,
  - Haud Siter'titubat, quam fi mera uina bibifflet. 4°
  - Equiculisautem in Italia, & in Alpibusnatione.Medullorum eft genus aquae, quam qui bibunt, efficiuntur turgidis gutturibus.
  - TSlpflrigoffutos eos appellant, quibus turgent guttura , Tfatio autem Medullorum habitat vallem Cilli-ram, quadi flat' ab Oeno (lfpruch dicunt) oBauum lapidem meridiem uerfus. '
  - In Arcadia uero ciuitas eft non ignota Clitori, in cuius agris eft fpelunca profluens aquae, quam qui biberint, fiunt abftemij. Ad eum autem fontem Epigramma eft in lapide inferiptum hac fenten-tiauerfibus Graecis, eam non efle idoneam ad lauandiim,ied etiam inimicam uiribus, quod apud eum fontem Melampus facrificijs purgauiflet rabiem Prceti filiarum, reftituiffe^q; earum uirginum mentei in priftinam fariitatem. Epigramma autem eft id, qtiod eft fubfcriptum.
  - Thilander e Tratenfi, Epigramma uerfum in latinum ponit hoc modo. 5 °
  - Si te, fiq; pecus medio fitis orbe diei
  - Ad fontis, Paftor, Clitori/ antra premat, Ouidius uero ult. Metam.ita de Clitorio loquitur.
  - Inde tua reftingue fitim, quin & prope nymphas, .
  - Naiadas omrietuum, tu quoque fifte pecus* Clitorio quicunque fitim de fonte leuarit
  - Membra lauanda tamen caueas comittere lymphg, Vina fugit ,gaudetq; meris ab flemius undis.
  - Ne nocreatuin&is ebrietate potus.v Seuuis efl in aqua cSido contraria uino , 1
  - Viribus irifeftas fuge aquas,ubi nempe Melapus Siue , quod indigem memorant, Mmithaone natus
  - Luftrauit diras Prcetidas a rabie’. ‘ "Pratidas attonitas poflq;per carmen, & herbas,
  - Arcana abftergeris maculam,& fe protinus Argis Eripuit fur fs purgamina mentis in illas,
  - Ad (etricz montes contulit Arcadia:. Mifit aquas, odiumq; meripermanflt in undis. 6o
  - Item
- p.258 - vue 275/393
- - 0 X T ^ V V S. xf9
  - - Itim eft in infula Chio foris, e quo qui imprudenter biberint, fiiint infipientes *<& ibi eft Epigramma infculptum ea fententia; iucundam efle potionem fontis eius, fed qui biberint faxeos habiturum ferifus. Sunt autem uerfus hi.
  - Gifcaferius uertit.
  - Sunt gelidi fontis latices, dulcesq; bibenti;
  - Saxeus attamen hic illico fenfus erit.
  - Svs i s autem, in qua ciuitare eft regnum Perfarum, fonticulus eft, ex quo qui biberint, amittunt dentes . Item ineo eft feriptum Epigramma, quod fignificat hanc fententiam. Egregiam efle aquam ad lauahdum, fed eam fl bibatur, excutere e radicibus dentes. Et huius Epigrammatos funt uerfus Grxce. Moretus uertit. '
  - Hojpcs aquam cernis metuendam , innoxia membris
  - Sumere mortales*undelauacraqueant: .
  - Sin imum in uentrem nitidam deieceris undam i ;
  - - jidmOristantum labrafupremalicet,
  - Trotmns in terram labentur ab ore molares ,
  - Et[edes linquent mandibula uacitas. •
  - De proprietate item nonnullorum locorum ,.&fon-io tium. Cap. Illi.
  - Vnt etiam nonnullis locis fontium proprietates, qua procreant, qui ibi nafcuntur egre^ gijsuocibusad cantandum , uti Tharfo, Magnefia:, alijsq; huiufmodi regionibus. Etiamq; Zama eft ciuitas Afrorum,cuius moenia rex Iuba duplici muro fepfit, ibiq; regia - fibi domum conftituit. Ab ea millia pafluum uiginti eft oppidum Ifmuc, cuius agrorum regiones incredibili finitas funt terminatione. Cum eflet enim Aphrica parens, & nutrix ferarum beftiarum, maxime ferpentium, iri eius agris oppidi nulla nafeitur, & liquando allata ibi ponatur, ftatim moritur, neque id folum ibi, fed etiam terra ex his locis, fi alio translata fuerit, fimiliter efficit . Id genus terra: etiam Balearibus dicitur efle. fed aliam mirabiliorem uirtutem ea habet terra, qiia-30 ego fiCaccepi. C. Iulius Mafiniflx filius, cuius erant totius oppidi agro¥um poflefsiorifs, cutn 'pa* tre Cadafc militauit. Is-hdfpitio meo ufus eft,ita quotidiano conuidu necefle fuerat de philologis difputare. Interim cum eflet inter nOs de aqua: poteftate, &.eius uirtutibus fermo, exjpofuit efle in ea terra eiufmodi fontes, ut qui ibi procrearentur, uoces ad cantandum egregias haberent. Ideoqi femper tranfmarinos cataftos emere formofos,& puellas maturas, cosq; coniungere, ut qui nafeeren-tur ex his, non folum egregia uoce, (ed etiam forma eflent non inueniifta. . 1 -
  - Zamenfes, & ifmuc oppidi ciues, cum uiderent natos in ea terra, idefl qui eorum in terra procrearentur * uotes habere ad cantandum egregias, emebant feruos idefl cataflas, uerbum fignificat a catasta compede % formofos tranfmarinos*&pueUas maturas uiro* ut in eorum terra fimul coniungerentur ad fobokmprocrea-t dam, quoniam qui ex iUis nafcebantur exnatura fontium, e quibus bibebant, egregia erant uoce; & quo-40 niam parentes formoft erant, etiam nati non inuenusia forma nafcebantur. .
  - hxc tanta uarietasfitdifparibus rebusnatura diftributa, quod humanum corpus eft ex aliqua parte terrenum, in eo autem multa genera funt humorum, uti fanguinis, ladis, fudbtris i urin«* lachrymarum :ergo fi inparua particula terreni, tanta dtferepantia inuenitur faporumi non eft mirandum fi in tanta magnitudine terra: , innumerabilis fuccorum reperiantur uarietates , per quarum uenas aqua: uis percurrens tinda peruenit ad fontium egrefliis, & ita ex/ eo difpares,uarijq; perfi-r ciuntur in proprijs generibus fontes, propter locorum diferepantiam, & regionum qualitates, terra* rumq; difsimiles proprietatesEx his autem rebusfunt nonnulla, qua: ego perme perfpexi./ Cxtera in libris Grxcis feripta inueni,quorum feriptorum hi funt audores, Theophraftus, Timaeus, Pofsi-donius, Hegefias, Herodotus, Ariftides, Metrodorus, qui magna uigilantia& infinito ftudioloco-50 rum proprietatesj aquarum uirtutes ab inclihafiohe cceli, regionum qualitates ita diftributas efle feri-ptis declarauerunt: quorum fecutus ingrefliis, in hoc libro perfcripfi, quae fatis efle putaui de.aqu* uarietatibus, quo facilius ex his perferiptionibus eligant homines aquae fontes,quibus ad ufum falien-i tespofsint adduitates, municipiaq; perducere.' Nullaenimex omnibjus rebu$,tantas uidetur habere ad ufum necefiitates-, quantas aqua. Ideo quod omnium animalium natura * fi frumenti frudupriua-j ta fuerit, arbuftis ue,aut carne, autpifcatu, aut etiam qualibet ex his reliquis rebus efcarum utendo poterit tueri uitam: Sine aq.ua uero oee corpus animalium, nec ulla cibi uirtus poteftnafci, nec tue-, rii nec parari. Quare magna diligentia, induftriaq; querendi funt, &: eligendi fontes ad humana: ui-t ta: falubritatem. , •. >
  - Tofiquamin uentte aqute fuerint, neceffetfi eas probare ,& eligere, quoniam uero elefliofitmult is pr*^ 60 pofitis rebusjut ex omnibus melior accipiaturjideo Vitr. poft inuentionem aquarum multas attulit qualitates%
  - &na-
- p.259 - vue 276/393
- - t6o ' \l ' t B 2 ft -
  - &natura* aquarum ,quas tumipfi expertus esi, tum ab alifs audita, uti fcripta cognouit, mdetanquam gratus, <gr ingenuusgratia* habetauftoribus his , a quibus aliquid didicit. Concludit igitur tales efle aquas» qualis terra, per quam fluunt, qualesq; herbarum, qutslauant,fucci,& mximam ad humanos uftts aqua fieceffitatem ofiendit, quod fine aqua, nec corpus animalium, nec ulla cibi uirtuspotefl nafci, nec augeri, nec confimari, poSiea de experimentis agit.
  - De aquarum experimentis. Cap. V.
  - ||p||gp|XPERTioNEs autem ,&probationes eorum ficfuntprouidendx.Si erunt profluent?s,$ jyj aperti antequam duci incipiantur ,afpiciantur,animoq; aduertantur, qua metnbratufa
  - O flNlyil f,nt qui circa eos fontes habitant homines. £t ii erunt corporibus ualentibus, coloribus nitidis, cruribus non uitiofis» non lippis oculis, erunt probatifsimi.
  - Quia omne, quod ladit, tempore ladit, & poffunt nimirumgrauius ladere, qua tardius fentiuntur.
  - Item ii fons nouus fuerit fofliis,& in uas Corinthium, iiue alterius generis, quod erit ex xrefco-no, ea aqua fparfa maculam non fecerit, optima erit- Itemq; in aheno, fi ea aqua deferuefada,& poftea requieta ,&defufa fuerit, neque in eius aheni fundo arena, aut limus inuenietur, ea aqua erit item probata. J^mfikgurninajnuaScum ea aquaconie&aad ignem polita, celeriter perco&afuerint, indicabunt e*m aquam efle bonam ,&falubrem .Nonetiam minus ipfa aqua, qua* erit in fon- ’ te, fi fuerit limpida, & petlucida, & quocunque peruenerit, aut profluxerit, fi mufeus non nafcetur, neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo inquinamento is locus fuerit, fed puram habuerit fpcciem, innuetur his fignis efle tenuis, & in fumma falubritate.
  - Dentum colore, fapore, odoreq; ttacare debet qua bona & falubris futura efl aqua, immota uero ubique infidqbris, flagnanspefiima, qua irudjnes alit, non incommoda uero, ubi anguilla fcatent.
  - De perduttionibus, & librationibus aquarum, & instrumentis adhuncufum. Cap. VI.
  - 30
  - Vnc de perdu&ionibus ad habitationes mceniaq; uti fieri oporteat explicabo,cuius ratio efl prima perlibratio. Libratur autem dioptris, aut libris aquari js, aut chorobate, ied diligentius efficitur per chorobatem, quod dioptrae, librxq; fallunt. Chorobates autem efl regula longa cheiter pedum uiginti, ea habet ancones in capitibus extremis sebali niodoperfe&os, inq; regula capitibus ad normam coagmentatos, & inter regulam, & ancones a cardinibus compa&a tranfuerfaria, quae habent lineas ad perpendiculum re&e deferiptas, penden-tiaq; ex regula perpendicula in lingulis partibus lingula, qux cum regula fuerit collocata , eaq; tangent xque ac pariter lineas deferiptionis, indicabunt libratam collocationem. S in autem uentus ih-terpdlauerit, & motionibus lineae non potuerint certam fignifleationem facere, tunc habeat in fupfc-riori parte canalem longum pedes quinque, latum digitum, altum fefquidigitum, eoq; aqua infundatur , & fi xqualiter aqua canalis fumma libra tanget, fcietur efle libratum. Ita eo chorobate, cum p^r 40 libratum ita fuerit, fcietur quantum habuerit fafligij. Fortafsis qui Archimedis libros legit, dicet non pofle fieri ueramex aqua librationem, quod ei placet aquam non efle libratam, fed fpnxroides habete fehema, & ibi habere centrum, quo loci habet orbis terrarum. Hoc autem ( iiue plana efl aqua, fiuefphxroides) necefle efl extrema capita canalis regulx pariter fuftinere aqnam. Sin autem proclinatus erit ex una parte, qux erit altior, non habebit regulx canalis in fummis labris aquam.
  - Necefle enim efl quocunque aqua fit infufa in medio inflationem, euruaturamq; habere, fed capita dextra, ac fini Ara inter fe librata elTe. Exemplar autem chorobatis erit in extremo uoluminc deferi-ptum. Et fi erit faftigium magnum facilior erit decurfus aqux. Sin autem interualla erunt lacunofa fubftrudionibus erit fuccurrendum.
  - Inuenta, & eletta aqua, necefle efl ut perducatur ad mania, & ad determinatum locum:perduci uero no f® poterit, nifi defeendat aqua, & decurrat naturali motione ad imum . Vt igitur hoc reffd expediatur formas infirumentonm deferibit Vitr. quibus utipoflimus ad aquarum librationem. Inter alia pracipue unum, quod minus fidlit , eligit, & deferibit. Librare igitur nil aliud efl, quam altitudinem loci fumere, in quo aqua eii, eamq; comparare, & referre ad eius loci altitudinem, ad quem perducenda efl. Cum igitur locus, quo aqua ducenda efl, depreflior erit loeo, a quo erit caput aqua, procul dubio commodi perducetur. Libratur aqua dioptris* & libris aquarijs, & inftrumento, quod alvj chorobaten uocant. Geometra altt(ut */libertus ajt ) affirmant , quod fi linea re£la orbem terra contigerit, & ad mille paflus protenfa fuerit, interuallum, quod erit inter lineam, & ambitum, orbemq; terra nonplus denos excedere digitos, unde jhttum, ut fi qms falco aquam ducere uetit, aqua non moneatur in fingulismUlibusi nifi deprcfiwri libramento pedem integrum, quamfuerit locus, unde primum fidem fieri coeperit * qui locus a iuris peritis incile dicitur ab incifione prima 6o • * ilhb
- p.260 - vue 277/393
- - 0 C T Jl V' V S.
  - Mi
  - iUa, quafit aqua ducenda gratia. qubdfi locus ad. milia paffus fex pedes declinauerit^rizpidus aqua curfus, jiet ita, ut nauibusfit incommodus, & periculo. Declinationem,&deuexitatem alueipUa in fulcum immifjk
  - •C H 0 \ 0 B A T E S.
  - 16
  - 5®
  - 4°
  - fo
  - probant imperiti, qua fi decurrat i declinem locum effe arbitrantur * Caterum alia ratio eft peritorum,nam ijs utuntur inttr umentis, qua vis, tru. conmmerauit, qua omnia angulo reflo finiuntur, fedalterumalte-i ro certius efi. Quamuis uerofecretioris indaginis ars librandi fit, quam modo explicarepofiim,tamennonpratermittam qua ad ufitmfreftabut. Locus quo ducenda ett aqua,aut intuitu ab aqua capite cernetur, aut intercipietur montium, uel adificiorum obieUu. Si intueri eumpoffumus, autpUcnumiper quod ducenda esi aqua,aquabiliterfe habebit, aut in tu mutos infurget,utriufquer ei ratio habenda eft, in libramento montis, uel rupis , uel adificij;quod poflea explicabo . Si uero cerni noripoteft , obiettu aliquo, tunc tetrante cum dioptris utimur hoc modo. Tone ad ca put aqua, fi fons fuerit, uel ad incile tetrantem, ita ut perpendiculum ai lineam lateris eius, quod inhori^ontem cadit, pracife aquatu cadat, per pinnulas, aut dioptram profrice, & locu aliquem fignato in monte ,aut inrupe obiefia, qui fontis capitipari libramento re frondeat. admmlo* cum poflea accede, & eodem modo collocato tetrante alium locum qua* ros,ad quem afficiendo per pinnulas.,fignum aliud aque libratu,faciam, ita enim apdribm libramentis ad diuerfa loca accedes, donec te confit^ tuas in eo loco, a quo profricere, &. intueripofiis locum,ad quem ducen dam aquam fumpferis. Tofito igitur tetrante eo modo, quo fnpraperpin nulas i uideto locum, ad quem ducere aquamuoles. Quodfi perpendicu*-lum filo appenfum eidem linea, cui prius, adiaceat,fcito a capite fontis ad emiffarium (ita emm locumuoco, ad quem ducenda eft aqua ) aquit-libratatameffe altitudinem. Quod fi filum intra tetrantem incidat i de-preffius erit emiffarium, quam fons, uel incile, & aqua tommodeperdu*
  - . cetur. Si uero extra tetrantem lineaperpendiculi cadat, fcito aquam m poffe duci, quoniam aliius erit emiffarium, aqua uero ultra originem fuam urgeri, & cogi nonfoteft,ideft fua fronte altius originefua nm ext-urget. Quod autem dixi, fuperiori defcriptione erit apertum, vbi B. fontis efi caput, B C. prima infreQio. c.: d. fecmdapoHmontem; qua plana efi, licet uideatur in defcriptione nfcendere D. e. tertia in^ fretlio a qua nonpotett aquaperduci, quoniam fignum e. altius eft ftr-gno D. fed d f. quarta infretlio efi, & a figno d. ad fi duci aqua poteft,quotiiam f. inferius esi , &depreffius d. igitur b. g. f. eft aquaperduftio .Quando igitur emiffarium afonte uideri nonpot£sl,ita librandum eft. Si uero uterque terminus uidebitur,aut modicis Anten-uallis in librando fignaponimus, aut longioribus, fi modicis certi fiet, ut minus a flexo terra ambitu direffio abfcedat. Quo autem fratiafue>-rint maiora eo circumflexu terra a re£la libra linea decliidus effe inue-metur. quarein his obferuandum eft, ut in oUonosftadios, decemadminus digitos declines. Si uerofolum nor omnino aquabile fuerit,fedinten-. finget terra tumulus, tunc oportebit terra altitudinem, ut primum a ca* pite, & ab incili,poflea ab emiffario, & termino metiaris, ita^nim sentior fies, quantum infurget terra interpofita , nam fi libeUa aut nom-fo ma Maris duplicem lineam eonfiderabis, alteram* quam radmm appeRodbocdofreBamsldullumjad
  - parem
- p.261 - vue 278/393
- - L I S E II
  - parem Oculi altitudinem, jiltfram ab oculo ad pedem dire fle cadentem, quam & ere flo baculo notabis, cum igitur radius ad terra tumulum perueniens a capite fontis altior erit, quam radius aduerfus ab emiJJarioac{ fundem terra tumulum perueniens ex perpendiculis facile notabis excejfum, dignofiesq; tumuli altitudinem, faterum hac iam nota libratoribus, & menforibus plus fatis ,fed cborobati forma fupra defcripta, mentem Vitr. fatis aperte monflrabit, ubi unitatis nota eft regula pedum z o. Ancones binario numero fignantur , tranfuerfarij uero ternario, perpendicula cernuntur. Canalis demum ubi 0. in quo aequabiliter quicfcere debet aqua, cum planum fuerit aequilibratum. Si uero canalis erit proclinatus, quae pars altior erit,non habebit regulae canalis in fummis labris aquam, nam decurret omnis aqua ad alterum caput canalis momento, atque impetu naturali, auo deorfum fertur, nec experimentum huiufmodi fallit, quacunque figura fit aqua ,jme t Q plana,fiue orbicularis, nam in medio licet tumeat, in extremis tamen aequi librata erit. Dioptra uocabulum gracum eft,dicitur, apo tu diopteuin quod eft infpicere, Galli traguardum dicunt, rettd uim uerbi exprimentes, noflri miram a mirando uocant.Ubra aquaria notum eft inftrumentum canqli,dioptra, & perpendiculis confias direfle fuper baculo collocatum. Chorobates dicitur, ut puto quafi per regionem meator, certius inftrumenlu ob longitudinem fuarn. Cum igitur altus locus fuerit, unde fons concipitur, & longiusfit deducendo, facilior erit decurfus aqua. Si uero Jpatia erunt inaqualia non ob interceptos tumulos ,fed propter interiacentes lacunas, & depreffionem terreni: tunc ubi lacuna fuerint ,fubftruflionibus erit fuccurrendum, ut xquqbiltfer fluat,nam neque ob nimiam, neque ob paruam profunditatem extollitur aqua. fubftruendnm igitur eft, ubi fimt lacuna» ut fundus canalis per quem ducitur aqua fit direftus,
  - VI/.
  - HVctvs autem aqua: fiunt genfcribus tribus. Toflremo capite de ducendis aquis,fermo fit a Vitr. eo modo ut primum doceat tres ejfe dufhts aquarum modos, aut per riuos ftruflilibus canalibus duflos, aut per fiftulas plumbeas,aut tubulis fi Silibus: poftea qua ratio in fingulis habeatur ofteydit, ac primum agit de modo, quo per apertos canales aqua ducitur > docetq; quo modo defluxum ,& declinationem aquis dare debeamus ,quaq; ratione in unum locum adferuentur ,& ad ufum diftribuantur, & quomodo montium, rupium, faxorumq; impedimenta nitentur, & fpecus excauentur, ac canales demum ftruantur. poftea de aqua ducenda per plumbeas fiftulas tradit prae epta. CafteUa, qua nos bafcas appellamus, adferuandas aquas conftituit, fiflularum menfuras difionit, ojlenditq; qua ratione aqua ,pcr montes, per plana, perq; ualles perducenda fit,& quomodoprouidendum fit, fi tubuli damnum fecerint . Demum ad fittiles tubos reuertitur, teftasq; adglutinare docet, comparatq; modum hunc aqua ducenda per plumbeas fiftulas, oftendens eum falubriorem & minoris impenfa. Quibus rebus abfolutis ad puteos excauandos progrediens, confideratqua ratione noxios uapores enitemus, & imminenti ruina prouidea-tnus, & quomodo aquam colligere debeamus, & colle fiam feruare, ne diffluat. Latera putei munit, & ftru-Suram circa puteum parat, prouidetq; aqua bonitati, atque ita uolumini 0tlauo finem imponit.
  - Du&us autem aqua: fiunt generibus tribus 1 riuis per canales flru&iles, aut fiftulis plumbeis, feu •tubulis fi&ilibus, quorum eae rationes funt.,
  - Bjuos efficiebant ftruflilibus canalibus, nam formam ftruflilem TaUadius pro canalifabrica conftante dixit, & Vitr. quomodo ftruetidi fint canales docet. Caterum TaUadius quartum genus addit candes ligneos, 4? quo monticola noftri utuntur.praterea apertam e riuis duflionem, nam riui opus aut fofiile, autftruenfile eft.
  - Si canalibus,ut ftru&ura fiat quam folidifsima, folumqji riui libramenta habeat faftigata , ne mi-•iius in centenos pedes femipede. Ea:q; ftrudurae confornicentur, ut minime Sol aquam tangat.
  - Ita TaUadius hunc locum inteUigit, fi par planum ueniet inter fexagenos, aut centenos pedes fenfim reclinetur ftruflura in fefquipedem, ut uim pofiit habere currendi. Stru&ura igitur erit folidifiima, & fiet confornicatio & declinatio canalisnam ita iribus rebus erit prouif m primo folida ftruflura, ne aqua dilaba-tur fecundo confornicatione,ne aqua Solibus tepefiat: tertio declinatione, ut aqua facilius decurrat. nunc de ufus diftributione.
  - CvMq; ueneritadmcenia, efficiatur caftellum>& caflello coniunftum ad recipiendum aquam triplex emiflarium>collocenturq; in caflello tres fiftula: aequaliter diuifa: intra receptacula coniunfte, $0 uti cum abundauerit ab extremis in medium receptaculum redundet. Ita in medio ponentur fiftula: in omnes lacus* & falientes ex altero in balneas, ut uedigal quotannis populo praeftent:ex quibus tertio in domos priuatas, ita ut ne defit in publico.
  - 7\Jtmc ut dixi de diftributione aqua traflat, aitq; ubi ad mania uentum fuerit, efficiendum effi caflellim * ideft amplum receptaculum, quod aquam fufeipit, cui receptaculo tria alia receptacula funt coniungenda hac immjfaria dicuntur, unde poftea erogatur aqua. Tres uero fiftula in caflello erant aqitahter diuifa in-> tra receptacula coniun fla, ea de saufa, ut abundante aqua ab extremis in medium receptaculum abundet* fiam in medio maior aqua copia ejfe oportebat, quoniam ibi erant fiftula in publica aquarum conceptacula, qua la^us dicuntur, ubi \omana plebs ablueret lintea, & fimilia, <&. inde etiam aqua in omnes falientes du-cebatur* Stmtenimfalientes fipkunfuli, & capita fi fidarum, e quibus aqua falit, quorum ora fit pem-
  - niter
- p.262 - vue 279/393
- - 0 c t At V r s.
  - Ititer fitamtx. maftmdefhnanmis tegantur*» fiffi eunt libet obturaram & laxantur % id fit epflomijs,quorum manubria dum torquentur patefaciunt nares, atque ita manat aqua, contraria uerfatione eafdem obturat. hac igitur a medio utilitas. Ex altero uero in balneas, uel ad fullonum, coriariorum, aliorumq; necefsita-tes profluebat, quemadmodum ex tertio in priuatas domos ad hortos irrigandos. Caterum animaduerten-dum efl, quod Frontinus dicit apud antiquos omnem aquam inpublicos ufus erogarifolitam effe, legeq; caur * tum, nepriuati aliam ducerent, quam qua ex receptaculo publico in humum decidiffet, quam caducam uo-cabantj & hanc ipfam non in alium ufum, quam balnearum» fullonicorum, ueBigalisq; flatu tam merce-dem»qua in publicum penderetur aliquid» & in domos principum daretur . Galenus ait ne in duitatibus, quidem aquam mole, ac pondere aqualem locis omnibus effe difpartitam, balneo enim publico, aut deorum,
  - * ° luco partem aqua maiorem tribuit, fontibus uero biuiorum,& priuatis balneis minorem. Tublicanorum cura erat»ideft eorum qui quid afifco conducunt, ut publicum ueBigal. Tublica autem ueBigalia intel-ligert debemus,ex quibus ueBigal fifcus capit, quale efl ueBigal portus»uel uenalium rerum, item falina-rum, & metallomm, & pifeinarum. Erat autem Senatus confultim, quod aquam, non nifi ex caftello duci permittebat, ne aut riuu aut fiflula publice lacerarentur. unde Vitr. \ non enimpoterunt auertere,cum habuerint a capitibus proprias duBiones. | Vocabula uero, qua aqua duBibus femiunt, a iurifconfulto , ficfiniuntur . JRfuus locus efl per longitudinem depreffus: fepta funt,qua ad incile apponuntur aqua deriuanda gratia: incile ut ab incifione dicitur locus ubi primum inciditur ad deriuddas aquas: caflella receptacula funt» qua aquam publicam fufeipiunt: fpecus fublimis efl ripis locus,ex quo aqua defbicitur ; calix extrema efl du-Bi pars, quo aqua funditur, efl enim modulus aneus erogatorius, cm fiflula applicabatur eius luminis»uel ca-1 ° pavitatis , qua impetrata fuerat, e-r longitudinis non minus digitorum duodecim. Is efl modus acceptorius. Ita & noflrifolent aqua unciam a publico emere, uel amplius; diameter enim fiflula menfura efl aqua. Omnes partes iam enumerata folidijjima flruBura,fiue parietis ,f:ue fundi» flue camera fint,flruenda funt,ut dixi; ne rima fiant, ne Soles adurant, ne lafto ulla flat. Trimum uero ad fauces fepti»ubifcilicet incile efl, porta opponitur, qua obduBis ualuis turbidum fluentum excludas, & damna operis reficere poffis, fi quid acciderit, aqua curfufemoto ad ualuas craticula ferrea apponitur, ut frondes, ligna»& fi quid efl huiufmo-di intercipiatur ne cum aqua decurrat. A fepto in centenos cubitos, caflellum facies, a caflello item eodem interuallo aliud caflellum flrues latum pedes 2 o, longum 3 o, profundumfub riuo duBus ad pedes 15. ut mixtiones terreni, qua cum aqua defluunt, habeant ubi confidant, & quiefeant, puriorq;, & nitidior aqua in riuum influat. Calix modum aquafundenda ex fluentis appulfu, ut ait Alb.atque ex fiflula, qua uornat 3 o habitu uariati. Tsfam quo erit aqua ex largo, e*r celeri fluento excepta, quoue eadem erit uia duBa expeditiore t & preffura accumulatiore augebit modum. Fiflula ad libram, atque in direBis collata modum fer-uabit; fiflulatnq; ipfam, qua mittas aquam compertum habent aqua defluxu,&proieBione ah fumi,& quafi delimari, & nullum metalli genus denfms refiftere, quam aurum. Adiunxere etiam ArchiteBi ornatus cau-fa multa per frontibus immiffariorum,qua ad ufus ciuiles horarum & temporis facerent fummq figiUorum fe fe monentium fefliuitate, ludosq; & triumphos, efficientia fimulachra ex are fingebant ab ijs dedufta rationibus, qua nos decimo, uel fequenti libro explicabimus. '
  - Sin autem medij montes erunt inter moenia, & caput fontis, fic erit facienduru,uti fpecus fodian tur fub terrajibrenturq; ad faftigium, quod fupra feriptum eft;& fi tophus erit, aut faxum, in fuo libi canalis excidatur; fin autem terrenum,autarenofum erit folum,parietes cum camera infpecuftrua-40 tur,& ita perducatur, puteiq; ita fint facti, ut inter duos finta&uS.
  - Aut per planum expeditum ducenda efl aqua, aut montes funt medij inter incile, & immiffarium. deprimo diBum efl, nunc fecundum exequemur . In his omnibus, ubi lapis efl, aut tophus, aut etiam denfior creta, aut huiufmodi quod aquam minimi abforbeat, flruBura opus non erit ,fed fatis efl fodere, & fubter-raneum meatum facere, per quem aqua ducatur,libreturq; ea ratione adfastigium, quod fupra diflum efl, fcilicet quod folum riui libramenta habeat faftigata ne minus in centenos pedes fefquipede. Vbi uero folum latera non folida fuerint, uel propterea, quod terrenum fit arenofum, uel creta non folida, uel aliud huiuf-modiper quod effluat aqua, tunc parietes cum camera in fpecu flruantur,&ita perducatur. C&terum id ob-feruandum efl,utputeos, idefl xfluaria, quibus reffiirare poffitperfluens aqua, & uis fpiritus relaxetur, ne conclufus aer curfum aqua, moretur, faciamus eo fpatio inter fe diflantes, quo aflus efl, idefl fpatio cen-50 tum uigintipedes.
  - Sin autem iiflulis plumbeis ducetur, primum caflellum ad caput ftruatur, deinde ad copia aquae lamnae fiftularum conflituantur, eaeq; fiflulae ab eo caftello collocentur, quod erit in manibus, fiflu-Jasne minus longe pedum denum, quae fi centenariae erunt, pondus habeant in fingulas pondo mille ducentum» fi oftogenaria; pondo 940. fi quinquagenariae pondo 600. quadragenariae pondo 480. tricenariae pondo 360. uicenariae pondo 211. Quintum denum pondo 180. denum pondo 120. .Odonum, pondo 96. quinariae pondo 60.
  - Fiflulas denum pedum longitudinis effe legitimum efl, inquit Tlin. latitudine uero diuerfa coi flant t & ideo etiam diuerfas fortiuntur appellationes, nam fi lamina antequam in rotundum ducatur, lata erit digitos centum,centenaria dicitur. Si oBuaginta oBogenaria ,&ficde alijs intelligendum. diuerfi quoque ponderis <So erunt, nam centenaria decem pedum mille ducentas libras habeat; oBogenaria noningentas fexaginta; quinquagenaria
- p.263 - vue 280/393
- - { 1 l & E R
  - quagenaria fimiliter decem pedum pondo fexcenta; quadragenaria, & reliqua ut inquit. Vitm. qui etiam fe ipfum declarat, & ea nomina hoc modo explicat.
  - Ex latitudine autem lamnarum quot digiros habuerint, antequam in rotundationem fle&antur, magnitudinum ita nomina concipiunt fiftulae. Namque qua: lamna fuerit digitorum quinquaginta, eu fiftula perficietur ex ea lamna, uocabitur quinquagenaria, fimiliterq; reliquae.
  - Frontinus dicit incertam effie Vitr. menfuram, quoniam cum circumagitur laminaficut interiore parte at~ trahitur,ita per illam, qu£ foras fpeBat, excedit> maxime probabile efl quinarium diilum a diametro quinque-quadratuum & reliqua. HaBenus quxpertinet ad fiftularum magnitudinem explicauit, reUat ut de ducen-(Ice aqu£ modopreeeepta instituat. Dicit igitur '
  - Ea autem duftio , quas per fiftulas plumbeaseft futura, hanc habebit expeditionem,quod fi caput habeat libramenta ad moenia, montesq; medi; non fuerint akiorcs, ut pofsint interpellare, fic necelfe efteorum interuallafubftrueread libramenta, quemadmodum in riuis,& canalibus didtumeft.
  - Sin autem non longa erit circuitio, circunduftionibus. Sin autem ualles erunt perpetuae, in declina-tolococurfus dirigentur,cumuenerint ad imum, non alte fubftruitur,ut fit libramentum quam longifsimum.( hoc autem erit uenter, quod Graeci appellant mdcw, ) deinde cum uenerit ad aduer-fum cliuum, quia ex longo fpatio uentris leniter tumefeit ,tunc exprimatur in altitudinem fummi' cliui; quod fi non uenter in uallibusfaftus fuerit, nec fubftru&um ad libram fadum ,fed geniculus erit, erumpet,& dHfoluet fiftularum commiffuras. Etiam in uentre columnaria funt facienda,per qua? uis fpiritus relaxetur. Ita per fiftulas plumbeas aquam qui ducent, his rationibus bellifsime poterunt efficere,& decurfus,& circunduftiones, & uentres, & expreftiis.
  - Ductus aqua per fiftulas plumbeas, aut impeditur, aut non impeditur. J^on impeditur cum uel planum a capite ad mania libratum eft, & decurfum habet, uel montes adeo alti non fiunt, ut interpellantur aqu£ cur-fius, tunc interualla fubftr nantur ad ea libramenta,qu£ diBa fiunt in nuis, & canalibus, ut ficilicet aquabiles habeant decurfius, fhBigiaq; temperata. Impeditur montium obieftu uel etiam uallis deprejjione nimia.
  - Cum obijeitur mons, uel excauandus eft, uel fi non longa erit circuitio, fiubftruBio facienda eft, qust montem circimdet, ut per latus montis obliqua ducatur aqua. Si uallis perpetua erit, confideranda hac fiunt, aqua decurfius, Libratio ,& expreffio, nam decurfius fit a capite aqua ad uallem, libratio in profundo ual— lis, & exprefjio, cum ad cliuum cogeturaficendere. vnde Vitra.inquit {Sinualles erunt perpetuam de-' clinato loco curfius dirigentur. | Cum uero aqua ad uallem, & imum peruenerit, tunc fiubftruBio facienda eft\, non tamen alta nimis fied longiffimo libramento, hac uenter appellatur,quoniam tanquam in uen $ a tre aquas continet, & fiubleuatur in tumori quendam. Vnde Talladius ita inquit ,fifie uallis interfierat, ere-Bas pilas, uel arcus ufique ad aqua iufta ueBigia conftruimus , aut plumbeis ftftulis claufam deijci patiemur & explicata ualle confurgere. Explicata autem ualle confiurgere, eft id quod Vitr. dicit f tunc exprimatur in altitudinem fummi cliui l quod fit cum a monte deficenderit in uallem, fi in aduerfum montem cogatur con-fcendere. Ts[ecefle autem eft uentrem, & libramentum jacere, ut longi uentris jpatio leniter int ume fic entis ^ aqua non magno impetu in altitudinem exprimatur, nam fit non uenter, fied geniculus, & flexus canalis fa-Bus fuerit impetu nimio, dum conficendet aqua, erumpet, & diffioluet fiftularum commiffuras. Etid in uentre columnaria, idefl putei,&fpiramenta fiunt facienda,per qua uis fpiritus relaxetur.
  - Item hac ratione cum habebunt a capitibus ad moenia faftigij libramenta, inter aftus ducentos non eft inutile caftella collocari, ut fi quando uitium aliquis locus fecerit, non totum omneq; opus 4° contundatur, & in quibus locis fit fadtum facilius inueniatur ;fcd ea caftella neque decurfu , neque in uentris planitia, neque in exprefsionibus,neque omnino in ua|Iibus,fed in perpetua fiant aequalitate.
  - Quoniam duBus aquarum magno fit fiumptu, ideo prouidendum eB,ut cum uitium aliquod infiBulis fhftum fuerit, continuo ipfium deprehendamus, ne totum opus contundamus in explorando loco,ubi uitium erit. Quare illud animaduertendum eft, ut caftella ducentos aBus diBantia ftruamus; cum enim ad caftellum aqua non peruenerit, fidemus uitium fiupra id in tubulis fkBum effie, & tunc reficere poterimus. Cauendum uero eB, ne caftella in decurfu, aut in uentre, aut in expreffiione uel ualle Bruamus, quoniam multa incommoda ex ea ftrublurafienties, &damna.
  - Sin autem minore fumptu nolueris aquam ducere, fic erit faciendum . Tubuli craflo corio 'ne $9 minus digitorum duorum fiant ex tefta, fed ita ut hi tubuli ex una parte fint lingulati, ut alius in alium inire, conuenireq; pofsit. Tum coagmenta eorum calce uiua ex oleo fuba&a funt illinenda , & ili declinationibus libramenti uentris,lapis eft ex faxo rubto in ipfo geniculo collocandus. isq; pertere-batus uti ex decurfu tubulus nouifsimus in lapide coagmentetur, & primus fimiliter librati uentris in cauofaxi rubri haereat,& primus exprefsionis,ad eundem modum coagmentetur. Ita librata planitia tubulorum, ac decurfus,&exprefsionis,non extolletur. Namq; uehemensfpiritus in aquae du-£Uone folet nafei, ita ut etiam faxa perrumpat, nifi primum leniter, & parce a capite aqua immittatur,& in geniculis, aut uerfuris alligationibus,aut pondere faburrae contineantur. Reliqua omnia uti fiftulis plumbeis,ita funt collocanda. Item cum primo aqua a capite immittitur ante fauilla immitte-tur,(iti coagmenta fi .qua funt noq/atis.oblita, fauilla oblinantur» t
  - Tubulit
- p.264 - vue 281/393
- - 6 C T U V V Si i(5f
  - Tubulis teflaceur minore fumptu aqua ducitur. Qua menfura eorum, quaue forma, & modus, quocoag-jmentatur, confiderandum eft. Menfura ejl ut crafii fint non minui digitorum duorum, longitudine mediocri» -foma, ut fmt lingulati, & ex una parte reddantur angujli, ut palmi ffiatio unusm alterum poflit intrare % -lembeUum noHri eam formam uocant; modus, quo coagmentantur, eH ut calce uiua ex oleo fubaffa illinan -tur,calx enim e fornace in cellis uinarifs reftinguitur, deinde oleo macerata &fuba5la unguntur tubuli, & etiam aneis nexibus alligabuntur. Sedanteq; inijsaqua curfus admittatur, cinis inqua extinttorumcar-ibonu reliquia fuperfunt,per eos mixto exiguo liquore decurrat, ut glutinari poflit, fi qua fmt uitia tnbuloru. rQuoniamueroin ea aqua duplione etiamdecurfus ejl,& uenter, &exprejfus, & circmduftio maxime aduertendum ejl in bts omnibus, quo modo tubuli coagmententur, & alligentur, nam tanta esi aqua uis, ut 10 mfi prouideatur,tubuli extollentur, uel difrumpentur. Tubuli igitur coagmentabuntur eo modo, quo ditium :eft; fed pojlea ponderum graui accumulatione firmabuntur prafertim in decurfibus, flexibus, & expreflio-nibus. Id periculum ut euitarent periti, maxime in geniculis lapide rubro perforato utebantur,ita ut uideri foflint in antiquis monumentis marmora plus duodenos pedes longa perforata ad palmi latitudinem, qua in decurfibus, uentre,& expreflionibus collocabantur in bisfaxis harebant tubuli,& optime coagmentabantur ingeniculis autverfuris, nam & qui nouifjimus tubulus in decurfu, & qui primus in uentre, ultimus, <&• qui primus in exprefiione erat in lapidibus, qui inhisomnibus locis perflorati ponebantur harentes ,&coag~ mentali firmiflimeq; alligati, & aqua leniter & par ce a capite immittebatur.
  - , Habent autem tubulorum du&iones ea commoda, primum in opere, qubd fi quod uitium fe-dum fuerit, quilibet id poteft reficere: etiamq; multo falubrio r eft ex tubulis aqua quam per fiftulas, ^ quod per plumbum uidetur efle ideo uitiofa, quod ex eo cerufla nafeitur. Haec autem dicitur efle no -ccns corporibus humanis, ita fi quod ex eo procreatur, ideft uitiofum,non eft dubium quinipfum qupquenonfit falubre. Exemplar autem ab artificibus plumbarijs pofiumus accipere,quod palloribus occupatos habent corporis colores. Namque cum fundendo plumbum flatur, uapor ex eo infi-dens corporis artus,& in dies exurens eripit ex membris eorum fanguinis uirtutes. Itaque minime fiftulis plumbeis aqua duci uidetur, fi uolumus eam habere falubrem. Saporem quoque meliorem ex tubulis efle quotidianus poteft indicare ui&us, quod omnes extrudas cum habeant uaforunv argenteorum menfas, tamen propter faporis integritatem fidilibus utuntur,
  - .. Hac facillima fmt, nec nofira indigent explicatione. Modo adrehqua.
  - Sin autem fontes non funt, unde dudionesaquarum faciamus, necefle eft puteos fodere.In pu-$0 teorum autem fofsionibus non eft contemnenda ratio, fed acuminibus, folertiaq; magna, naturalei rerum rationes confiderandae, quod habet multa uariaq; terra in fe genera . Eft enim uti reliquae res ex quatuorprincipijs compofita, & primum eft ipfa terrena, habetq; exhumoreaquae fontes, item calores unde etiam fulphur, alumen, bitumen nafeitur, aerisq; fpiritus immunis, qui cum graues per inreruenia fiftulofa terrae perueniunt ad fofsionem puteorum :& ibi homines offendunt fodientes, naturali uapore obturant ineorum naribus fpiritus animales, ita qui non celerius inde effugiunt, ibi interimuntur. Hoc autem quibus rationibus. caueatur,fic erit faciendum.. Lucerna accenfa demit* tatur,quse fi permanferitardens, fine periculo defeendetur: Sin autem eripietur lumen ui uaporis, tum fecundum puteum dextra ,acfiniftra defodientur ajftuaria, ita (quemadmodum per nares Spiritus ex a?fhiarijs difsipabuntur. Cum bjec fic explicata fuerint ,& ad aquam erit peruentum , tunc 40 puteus ita fepiatur ftrudura ne obturentur uenae . Sin autem loca dura erunt, aut in imum uenae penitus non fuerint, tunc figninis operibus ex teftis, aut a fuperioribus locis excipiendas funt copiae. In figninis autem operibushgc funt facienda,uti arena primum purifsima afperrimaq; paretur, cementum de filice frangatur, ne grauius quam librarium, calx quam uehementifsima mortario mifcca-tur,ita ut quinque partes arenas ad duas calcis refpondeant, mortario caementum addatur, ex eo parie tes in fofla ad libramentum altitudinis future deprefla calcentur uedtibus ligneis ferratis, parietibus calcatis in medio quod erit terrenum exinaniatur ad libramentum imum parietum ,& exaequato folo ex eodem mortario calcetur pauimentum ad crafsirudincm, quaeconftituta fuerit. Ea autem loca fi duplicia, aut triplicia fa<5ta fuerint uti percolationibus aque tranfmutari pofsint, multo falubriorem eius ufum efficient, Iimus enim cum habuerit quo fubfidac, limpidior aqua fiet, & fine odoribus com* jo feruabit faporem, fi non, falem addi necefle erit, & extenuari. Quae potui de aquae uirtute, & uarie-tate, quasq; habeat utilitates, quibus rationibus ducatur, & probetur in hoc uolumine pofui. De gnomonicis uero rebus St horologiorum rationibusin fequenti perferibam.
  - Duplicem nobis proponit rationem Vitruuius qua aqua inopia fuccuramus, altera eft puteorum,altera ci~ tternarum.Fit enim quandoq; ut aqua careamus,unde uel clajfem,uel exercitus aquemus,quare ingenio,&in-duttria compar andu eft auxiliu in puteis maxime fodiendis, quod & benefcitmt metallici omnes quantum inesi periculi, & a peftifero halitu, & a ruina diruti mentis, & collabentium laterum, flue puteos, flue cuniculos ducant, hoc eft flue in profundum, flue in longum eant. Vapores igitur mali eo experimento nofcuntur & uitantur, quomodo dicit Vitru. nofcuntur accenfa lucerna appofetain eo loco ubi cauandumefl ,pmfquam ad intima defendatur: nam fi extin&a non fuerit, periculum non timebis, nam uaporis leuitatemfhcile ab-60 fumet ignis, fi uero extinguetur, canendus eH locus, quemffiiritus mortifer occupabit, ut ait Talladius. Vi-
  - Z tantur
- p.265 - vue 282/393
- - i 66 l i b t X o c r u y r s,
  - tantur autem ac primum uaporum peri cula, aut fi locum mutauerimus, & aliunde aquam quafierimus, aup fi utrinqne ad dextram & fmiflram ad latera putei foderimus aftuaria, quibus ufque adaqua libramentum,
  - & ab his foramina hinc inde patefhEla, uelut nares intus agemus, qua nocens jpiritus euaporet, quo ju~
  - £lo latera puteorum flrutlura fufcipiat,ita tamen utuena obturentur. Toft uitamus laterum ruinam flru-ilura folidifiima penes puteum fhtta, qua fit tanta amplitudinis, quantum puteum habere in circuitione uo-luerimus, qua fit tanquam bafis futuri parietis, hanc in fofiionem deprimes, iterumq; fuperflruito,&fofiione profundiori fhEla deprimetur, atque ita fodiendo , &fuperHmendo deprimetur Ttruttura ufque ad fundum fine periculo corruentium laterum. Si cuniculumfacies uaporibus matis eo modo prouidebis, quo ditium e(l. Equinam uero fulcris, armamentis, & tettudinibus uitabis, aftuariaq; ad perpendiculum, & obliqua in to
  - linea facies plurima. Quarentibus aquas iriter fodiendum neafiiduo humentioresgleba refpondeant, & ferramenta facilius defcenderint frufiralitur jpes aqua inuenienda, quare ad ciHemas confugiendum, interim animaduertere debemus, non ante fodientibus aquam fe prabere, quam ad fluminis libramentum defcenderit. Vnde apud Volfinium montanum oppidum Etruria ad ducentos, & uigintipedes puteos foderunt, antequam venas ullas attingerent: quoniam aqua non prius reperta efl, qudm ad fontium libramentum uentum fit, ut ait Mbertus : qua fuis locis de montis latere fcaturiat. Caternm maxime intereftquo fodias loco, ut idem ait, nam cum habeat quidem tellus cutes diueifas, fit ut interdum imbrium aqua fub congeflitia tellureillico in prima denfiore cute inuenta contineatur. Eandem quod impura fit, afpernabimur. Contraq; interdum eue-niet, ut aqua inuenta tibi adhuc profundius fodere profequaris, euanefcat: quod ideo fit, quia uafis, quo ea aqua continebatur, fundum perfoderis. Quare ad hac omnia animaduertito diligenter,& optima, aptaq; ma- 1Q xime HruClura putei prouideto. Tsfunc de cifternis danda funtpracepta, in quibus ex tefiis arear e aquaplu-uia colliguntur, & tunc facienda funt, cum aut loca ad puteorum effofiionem dura erunt, aut in imum uena penitus non fuerint. Cifterna fundo, & lateribus bene Jtrutta, & folida, & conflans efl e debet: curandum q; efl ut in ea aqua reffe immittatur, ajferuetur, reffe miniftretur ad ufus. Ciflernarum uitia funt,uel quod aqua effluat per interuenia rimofa, & non firma Slruffura, uel quod aqua fceditate mifreatur. Triori uitio mede-himur flruftur a firmifiima parietum, & opereficciffimo antequam aqua immittatur: nam granis aqua cum fit,premit & imentis vel minimis meatibus humeflando, & £lillando eos amplos reddit, & liberius effluit. libertus ait maiores huic incommodo prouidentes in angulis parietum multiplici arenationum illinimento curaffe, cutimq; Operi obduxijfefimma diligentia marmorato. Sed nulla re commodius aqua proruptiones uitaluntur, qudm creta interciRernaparietem, & foJfura latus ingefia, & denfata ualde ueClibus ferratis.
  - *Alteri uitio prouidendum eR, ut uitiofam aquam fale corrigamus,extenuat enim fal. mittunt etiam anguillas, $ ° pifcesq; fluuiales, ut horum natatu aqua flans agilitatem currentis imitetur, alij addunt, & Lauri folia, qua aquam iam corruptam emendare dicunt innoxitmq;, ac bene olentem reddere, & aducrfus uenena prafenti auxilio ejfe. Strnffuram nero fatis aperte Vitruuius ponit, & priori loco mortarium intelligit locum, ubi arenatum rutro fubigitur, fecundo pro arenato. Librarium uero lapidem intelligit pondere unius libra. Geminas autem uel tornas cisternas effe oportet, ut in priori uitia aqua confidant, atque percolationibus in proximam, tranfeataqua maxime pura, & falubrior efficiatur,
  - Finis Libri oBaui.
  - M. Vitr.
- p.266 - vue 283/393
- - M- V I T R V V I I D E
  - ARCHITECTVRA
  - l I E ER NO N V S.
  - Trocemmnu.
  - Obilibvs athletis, quiolympia,Pithia, Ifthmia,NemeauicifTent,Grae-^ eorum maiores ita magnos honores conftituerunt, uti non modo incon-uentu flantes cum palma, & corona ferant laudes, fed etiam cum rciier— tanturin fuas ciuitates cum vidoria triumphantes quadrigis in moenia ,& in patrias inuehantur, e req; publica perpetua uita conftitutis uedigalibus fruantur. £um ergo id animaduertam, admiror, quod ita non feripto-ribus ijdcm honores, etiamq;-tnaiore$ fint tributi, qui infinitas utilitates <euo perpetuo omnibus gentibus prasftant. Id enim magis erat inftitui dignum , quod athleta? fua corpora exercitationibus efficiant Fortiora, feri-ptores non folum fuos fenfus perficiunt, fed etiam omnium, libris ad difeendum, & animos exacuendos praeparantes praecepta. Quid enim Milo Crotoniates , quod fuit inuidus,jprodeft hominibus, aut caeteri, qui eo genere fuerunt uidores i nifi quod dum uixerunt, ipfi inter mos ciuts habuerunt nobilitatem . Pythagora: uero prsecepta, Democriti, Platonis, Ariflotelis,caecerorumq; fapientun* quotidiana perpetuis induftrijs culta, non folum fuis ciuibus, fed etiam omnibus gentibus recentes, & floridos reddunt frudus j e quibus qui a teneris aetatibus dodrinarum abundantia fatiantur, optimos habent fapientixfenfus,inftituuntq;duitatibus humanitatis mores,*qua iura, leges:quibus ahfentibus nulla poteft efleciuitas incolumis. Cum ergo tanta munera ab feriptorum prudentiapri-3° uatim, publiceq; fuerint hominibus praeparata, non folum arbitror palmas, & coronas his tribui opor tere, fed etiam decerni triumphos, & inter Deorum fedes eos dedicandos iudicari . Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad uitam explicandam e pluribus flngula paucorum, uti exempla ponam, qua: recognofcentes neceflario his tribui honores oportere homines confitebuntur . Et primum Pla-. tonis e multis ratiocinationibus utilifsimis unam, quemadmodum ab eo explicata, fit ponam. •
  - Expedita iamparte illa,qua adadificationem pertinet, qua prima ex tribus erat, quibus JirthheSuracon jiat, ad alteram uemendum eft, cuius uis omnis in gnomonicis rationibus ejl collocata, ex qua lucentium coeli corporum effetius in mundo concipimus: egregia, excellensq; fanepars, quippe non terrenas fabricas,non materiatas ades, non caduc.is, & ruinofasftrufturas ,fed ccelejles, incorruptas, & nobilijjima conflantes materia fedes contemplatur, ut coelum in manibmhominum ( ut ita dicam ) ponereuideatur. Qua rejhftu 40 etl, ut Fitr. cum id optime cognojccret, prooemium uolumini huic nono propofuerit, rei, qua de agitur, con~-> uementiffimum, cum illi uifum fit eos homines, qui rerum pulcherrimarum, & fubtiliffimaru inuentiones protulerint, diurnis honoribus dignos effe, quoniam non tantum propnjs commodis , fed communi omniutngentiu utilitati confuluerint. neque tempore aliquo, uel atate, uel faculo, fed continenter profuere, profunt, ac profuturi fimt omnibus,& quato animus eft praftatior corpore, tanto uirtuscateris bonis praBat. Felices igitur, ac beati existimandi funt, qui pulchris, utilibusq; inuentionibus eam (ibi laudem, &gloriam comparauerunt» euiusfiuEiusat emo beneficio gentibus extitit, & eo feliciores, ac beatiores inter alios reputati funt, quo nobiliora, & prae lar a magis fuerint eorum inuenta. namquemadmodum iucundius, & fuauius esi rerum, quas amamus, uel minimas partes aff icere, quam caterorum corporum membra trattare, ita dignum magis indicamus minimam reconditarum rerum rationem cognofiere, quam in eorum cognitionem uemre, qtia ufu quot— 5 0 tiiiano ante oculos obferuantur. hinc illa poeta carmina celebratijjima.
  - Felices anima *quibus hac cognofcere primum,
  - Inq; domos fuperas fcandere cura fuit.
  - Ciredibile efl illos pariter uitifsq;,iocisque altius humanis exeruiffe caput.
  - 7gon Fenus,<&• uinum fublimia peftora fregit,
  - Officiumq; fori, militave labor .
  - Tjecleuis ambitio, perfufo & gloria fuco ,
  - Magnarumq; fames follicitauit opum* jldmouere oculis diflantia fydera nofiris 60 \Aetheraq; ingenio fqppofuere [uo *
  - Z x
- p.267 - vue 284/393
- - i$8 I I B E $
  - Quis igitur cum excellentibus ilUrUiris athletas uel fortiffunos * & gladiatores tWparabit Iqtii eos cum ijs conferet i qui memorabili beneficio prafeiite uiftoria ftbi aliquas gentes deuinxerit «* Merito igitur amVitYUuio adiudicabimus diuinos honores his, qui pulchra,cjr honefta inuenta reliquere,potius quam Gr acis illis, qui robore corpore floruere, & prafcntes uires in certaminibus Dijs dedicatis oflendere, cedant Olympij uiffores, nec glorietur Iuppiter. cedant Tithij, nec glorietur Thebas. cedant TS[emei, nec glorietur JLrchintorus. cedant iflhmij, nec glorietur Talamoti,nam Minerua omnes illos deos haroesq;. in quorum honorem ludi eiufmodi celebratifunt, gloria antecellit, cum rerum inuentores cum diis certatoribus comparatos uiderit. Sed nos ad inuenta, & rationes prxclarijfimorum hominum eorum , qui bene uiuendi infiitutd,& dottrinayum pracepta polleris reliquere; nam fi in [altu, & curfu agilitas requiritur, quid agilius, quid ue- #
  - locius animo erudito, & in rerum contemplatione uerfatof qui terrena,&cceleHia quafi uolando percurrat s*
  - Si in difco, & iaculo quis glorietur, quid aget mens eius, qui humana omnia impedimenta proiecerit, & fub-uerteritf Si luffarobur, & uiresquarit, quidfapiens faciet, qui cumfortuna continenter luUando, uires eius infringit,& uirtute i6lus. repellit,& dexteritate itifultus dcijcit, ac proflernit s* 'Npn okafter, non poma,non pinus,non apium pr&miafunt bonorum,&doftorum hominum, non publicum alimentum,noneorum aduentu murorum proieftio, nullum enim par promum uirtutis habetur in terris; Sed coelum, filendor,gloria, felicitas eos perpetuo manet.
  - 'Platonis itwentum de agro metiendo. Qtp. I.
  - Ocv$, aut ager paribus lateribus, fi erit quadratus *cymq;oportuetit iterum ex paribus lateribus duplicare, quia id. genere numeri, ac multiplicationibus non inuenitur, ex de-feriptipnibys linearum emendatis repentur. Eft autem eius reEhaec demonftratip. ,
  - ^ Quadratus locus» qui erit longus»& latus pedes denos, efficit arcae pedes centum. SI
  - ergo opus fuerit eum duplicare, & aream pedum ducentorum item ex paribus lateribus, facere, quaerendum erit quam magnum latus dys quadrati fiat, ut ex eo ducenti pedes duplicationibus areae re-fpondeant. Jd autem numero nemo poteft inuenire; nanque fi 14. conffituentur, erunt muldpli-cati pedes 196. fi quindecim, pedes 1 z 5 • Ergoquoniam id non explicatur numero in eo quadrato longo, & latq pedes decem-, quae fuerit,linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur, uti diuidaturiflduorrigona aequa magnitudine, fingula areae pedum quinquagenum, ad eius lineae dia- 5** gonalisiongjtudinem, locus quadratus paribus lateribus deferibatur. Ita quam magna duo trigona* in minore quadrato quinquagenum pedum linea diagonjea fuerint defignata, eadem magnitudine,& eodem pedum numero, quatuor in maiore erunt etfefta, Hac ratione duplicatiogrammicisratio-nibus a Platone,uti eft.fcbefna fubfcriptum, fuitexpticata.
  - Quadratummenfmatur duorum laterum inter fe multiplicatione fktta. Duplicatur quadratum fumpta eius diagortia linea pro latere quadrati, quod duplex Jaciendum erit. Diagonia hoc modo inuenitur, duo latera quadrati per fe flngula in fe ipfa uertendo multiplica, fummam collige ipftus multiplicationis, & eius fummo quadratam radicem quarito, tanta erit diagonia. Sit quadratum a, b, c, d, in fingulis lateribus pedes quinque,duc unius lateris quinque in fe reddentur 25. & iterum alterius lateris quinque in fe ducito reddentur 2 5. hoc colleCla cum prioribus 2. fummam efficient quinquaginta, quorum quadrata ra- 4^ dix eslptd.. 7. gjr unius quarta,eadem ratio in ahjs reftangulis quadratis inuenitur, ut in oblongo quadrato e, f, gt h, latus,, e, g, pedum offo,dutti in fe efficiunt 64. latus e, f, pedes fex. hi fiulii in fe reddunt 36. qui cum . 64. coUefti efficiunt centum, quorum radix quadrata funt decem, tanta igitur efl diagonios, & duplicis quadrati latus. Exemplum fchematisFitr. fucile efl. nam quadratum, a, c, h,J d, duplum eft quadrato a, d, quoniam eius latus fit ex diagonali a, d, minoris quadrati, & quod numerigenere nullo efficitur* id grammicis rationibus abfolnitur. Vtilijftma uero,& huius rei ratio in plurimis obfer— nationibus quotidianwfuj, ut experientibus erit mamfeftum.
  - Denorma Pythagoricum inuentum ex orthogohij trigoni Jo deformatione. Cap. II
  - B^Bd5B^|TEM Pythagoras normam fine artificis fabricationibus inuentam offendit, & quamma-gno labore fabri normam facientes uixaduerum perducere polfunt. id rationibus, St Wp4 @|Sj methodis emendatum, ex eius praeceptis explicatur. Nanque fi fumantur regulx tres, e SyUIiiyyi quibus una fit pedes tres, altera pedes quatpor, tertia pedes quinque,- eaeq,- regulae inter fe compofitae tangat alia aliam fuis cacuminibus extremis, fchema habentes trigoni,deformabunt nor mam emendatam. Ad eas autem regularum fingularum longitudines, fi fingula, quadrata paribus lateribus deferibantur, quod erit pedum trium latus areae, habebit pedes notiem j quod erit quatuor, fcxdecim, quod quinque erit, uigintiquinque. Ita quantum arca:pedum numerum duo quadrata, cx 60
  - tribus
- p.268 - vue 285/393
- - ie
  - 0 V $.
  - tribus pedibuslongitudinis laterum >& quatuor efficiunt;sequetantum numerum reddit unum ex quinque defcriptum. Id Pythagoras cum inueniflet, non dubitans a mulis fe in ea inuentione monitum, maximas gratias agens,hoftias dicitur ijsimmolauiire. Ea autem ratio quemadmodum in multis rebus, &£ menfuris eft utilis,etiam in «edificijs fcalarum «dificationibus uti temperatas habeant graduir librationes, eft expedita. Si enim altitudo contignationis ab fumma coaxatione ad imum libramentu, diuifa fuerit in partes tres, erit earum quinque in fcalis (caporum iufta longitudine inclinatio. Nam quam magne fuerint inter contignationem & imum libramentum altitudinjs partes tres,quatuor a per pendiculo recedant, & ibi collocentur interiores calces fcaporum. Ita enimerunt temperata: graduu» &ipfarum fcalarum collocationes: Item eius rei erit fubfcripta forma. ^
  - l^orma inuentionem, & utilitatem ponit hoc loco Vitr. T^ormam "Pythagoras inuenit, Gracd yfap*>v uocatur, e(l autem intrimentum ad exigendos angulos accommodatum ,in qua inuentione artificibus excellentibus multisVythagoras prafhntiorfuit. efficitur autem ex compaBione trium regularum in trigoni for mam, quarum una tribus, altera quatuor, tertia qua fubtendit angulum,quinque partibus confiet. Quod fi qualibet regula pro latere quadrati fumatur, quadratum illud, quod latus habebit ex regula trium partium 9 nouem partibus conflabit. Quod uero latus habebit ex regula quatuor partium, fexdecim partibus 'conflabit• Denique quadratum regula quinque partium conflans, 2?. partes habebit, partes autem illa akt pedes fint, aut alia menfurd conflet, modo aquales finit, illud uero mirum eft, & ad multa utiliffimum, quod tantum area continebit quadratum conflans ex regula quinque partium, quantum duo illa quadrata fMid iunBa continebunt. tanta uero eft anguli refti uis in rebus emetiendis, in adificijs Hruendis, in machinis inflituendis,,in 10 borologijs formandis, in omnibus denique aftronomicis inflrUmentis componendis, ut nihil aut fieri, aut mtel-ligipofsit fineretli anguli ufu,& ratione. Excellentifjimum igitur omnium inflrumentum normam rettd dixeris, cuius ea quoque commoditas eft a Vitr. obfermta , ut fcalarum diftofitio ad norma formam optime temperetur. Cum uero de jcalis ponendis hactenus a nobis, & a Vitr. nihil diffum fit; respoflulat, ut nonnulla dicamus, qua ad rem faciant. In fcalarum collocatione iudiciiim, & experientia requiritur. difficile enim efi aptum ad fcalasponendas locum inuenire, quoniam caterarmh partium, & membrorum difiofitiones ficile impediri pojfunt. quare qui a fcalis impedimentum timet, impedire fcalas non debetSolutas enim & liberas collocationes habere fcalas oportet, nam fatis ibi commoda erunt, ubi nil dabunt incommodi, ut ait libertus . Caterum nos hoc loco de adificiorum fcalis mentionem ficimus, non de tjs, qua ad bellorum ufum pertinent, de quibus fequentilibro fermofit. De fcalis igitur adificiorum tuBantes, genera, fitUfn, figuram, 3 0 apertiones, & partes confiderabimus. Afiendimus igitur aut per gradus 'iaut per acclima. Accliuia commodiora funt, quoniam fenfimfcandimus fine magna motione .prafertim fi fludiumpofuerimus, ut quam le-uiffimas afcenfioncs habeant, & hoc modo in montes opera hominum fit afcenfus. Sedfcala illa,, qua gradus habent, commoda effe debent, & luminofa. Commoda erunt, fi (ut dixi) minus erunt incofimoda. in adificijs enim loca fub fcalis prabent commoditates nonparuas. Sed, fi ai eos,qui fcandunt, & defeendunt fcalarii commoda referamus, illa erunt commoda, qua ita temperabuntur tum in uniuerfum , tum ratfinegraduum > uti a Vitr. diBum eft, fcilicetutafumma contabulatione ad imum perpendiculum tres fint par fis, ab imo perpendiculo in receffu quatuor, ab ultimo receffh ad flammam contabulationem quinque. Ita enim ad norma rationemfeapi fcalarum tanquam fubtendentes trigoni linea temperabuntur. Graduum uero numerus, & ratio retraBionum, quas noftri requies uocant, fic habenda efi, ut nonmifltosgradus fidamus fine retra-¥> Bionis, & plani cuiuffiam interpofitione, quoniam fi erit planum commoditati mferuiemus, $>*-periculo pro* uidebimus, nam afeendentesfefji in retraUione reffiirant, & qui cafupracipitant, locum inuenmntplamm^ in quo firmari poffknt. altitudo autem graduum, & retraftio ita funt temperanda, ut quam minime pes laboret, dum elatatur. Cochlides fcala, qua ad limacis modumfiBa, meantur, minus areae tenent. Sed difficiliorem prabent afcenfum, prafertim cum neceffitate fiunt, inepte in angulis adjum in totafere Germania collocantur, & ea ratione uitiofa, qua funt fenefira, & apertiones alia, quae in angulis fiunt. Scalarum multitudo improbatur ob impeditiones, quis fidunt in adificijs, & graduum multitudo onerofa efi, & granis. Tres uero apertiones habent ( ut plurimum) fcala, imam, mediam, & fummam.ab ima inceptio efi afceiifus. in media afeendimus, a fumma in aulasfupra ingredimur, ima pars ita in profpeBu efie debet, ut quam primii tamam ingredientibus uideatur. media luminofa fit, & lumen aquabiliter gradus omnes contingat-, hoc ita yo fiet, ut qua ratio fuerit umbra in planum proiefia altitudinem totius fcala eadem in gradibus reperiatur. Summa pars in medio aula nos exponat, ita ut nniuerfa eius partes aquabiliter cerni pofiint, &feneftrarum lumina in medio collocata impari numero fint, omnes autem partes, & apertiones una in eo confintiant, ut ampla fint, & magnifica ,ut ferd uideantur imitari ad afcenfum accedentes, conueniuntfe&aeym cochli dibusin proportionegrafium, in apertionibus, <& alijs rebus,fed hoc differunt,quodredarum fcapus efi tanquam linea tranfuerfita fumma ceajfatione adplani receffum proiefia, m linea diagofiios,uel hypofenufa. Cochlidis uero fcapus eft ad perpendiculum collocatus , & circa eum tamci; circa axem gradus ponuntur. Cochlides autem ab antiquis fiBa erant, ut in altiffima cohfcenderent, columnas, pyramides, & moles ma*: ximas aquarent. Vestigium cochlidis eft tanquam uoluta, fed orthographia 4 certis uoluta fignis erigitur, jtlbertus Durerus utranqueponit dijflofitionisideam, quam nos hoc loeo fubiecimus. ; '
  - 60
- p.269 - vue 286/393
- - p
  - v*7*
  - 11 B Z ^
  - 2o
  - zo
  - 3®
  - 4P
  - 19
  - Quomodo portio argenti auromijla in integro opere depre-hendi, difcernify poflit. 11L
  - Rchimedis uero cum multa miranda inuenta , & uaria fuerint, ex omnibus etiam infi-* nitafolcrtiaid, quod exponam, uidemr efle cxpreflum nimium. Hiero enim Syracufis auftus regia potettate, rebus bene geftis cum auream coronam tiotiuam Dijs immortalibus in quodam fano conftituiflet ponendam, manu pretio locauit faciendam, & au- £a
  - rum
- p.270 - vue 287/393
- - 3^0 V S' -ZP
  - < funi ad lacoma appendit redemptori. Is ad tempus opus manufa&iim fubtiliter regi apjprobauit ? 8f ad facoma pondus corona: uifus eft prseftitifle, pofteaquam inditium eft fa&um, dempto auro tan-*
  - ' tundem argenti in id coronariu, opus admixtum elfe: indignatus Hiero fe contemptum, neque inue- nicns qua ratione id furtum deprehenderet ? rogauit Archimedem,uti in fe fumeret fibi de eo cogitationem. Tunc is cum haberet eius rei curam , cafuuenit in balneum, ibiqjcuminfoliumdefcende-ret,animaduertitquantum corporis fui in eq infidefet, tantum aqua: extra folium effluere. Itaque cum eius rei rationem explicationis offendiflet,non eft moratus, fed exiliuit gaudio motus de fqlio,& nudus uadensdomum uerfus figiiiflcabat clara uoce inuenifle cjuod quaereret. Nam currens identi-jp dem graece clamabat Eurica, Eurica. Tum uero ex eo inuentionis congreffu duas dicitur feciffe maf-fas asquo pondere, quo etiam fuerat corona,unam ex auro,alteram ex argento. Cum ita feciffet, uas amplum ad fumma labra impleuit aqua, in quodemifit argenteam maflam, cuius quanta magnitudo in uafe deprefla eft, tantum aquae effluxit, ita exempta mafla, quanto minus fa&um fuerat refudit,fex-tario menfus, ut eodem modo quo prius fuerat, ad labra aquaretur. Ita ex eo inuenit quantum ad certum pondus argenti certa aquse menfura refponderet. cum id expertus elfet, tum auream maflam fimiliter pleno ua(e demifit, &ea exempta, eadem ratione menfura addita, inuenit ex aqua non tantum defluxifle, fed taptum minus, quantum minus magno corpore eodem pondere auri mafla eflet quam argenti. Poftea uero repleto uafe in eadem aqua ipfa corona demiffa, inuenit plus aquse deflu-xifle in coronam,quam in auream eodem pondere maflam, & ita ex eo, quod plus defluxerat aquse in 2 0 corona , quam in mafla, ratiocinatus, deprehendit argenti in apro mixtionem, &: manifeftum furtum redemptoris.
  - Ignis inter elementa leuifiimus efl, quoniam omnibus fuperflat. Terra grauijjima , quoniam omnibus fubftat. aer, aquaq; non abfolute, fed refpeftu grauia , & lenia elementa funt. aer enim aqua, fuperfertur , igni fubiacet; aqua terra fuperlabitur, aeri deprimitur. rtgon minus res, qua ex elementis componuntur, motum eorum confeqnuntur, ita ut qua maiorem ignis , uel aeris portionem habent juperuolent, qua uero aqua , & terreno abundant, deorfum ferantur. praterea elementum omne in fede a natura fibi corifiita , quiefeit, aqua in aqua , aer in aere moratur. Blatio hac non rejpi-cit ponderis quantitatem, fed jpeciem gramtatis, aliud enim eft dicere trabem magnam plus ponderis habere tenui plumbi lamna, aliudplumbum ejfe ligno grauius. nam & fi trabs quantitate e*r mole fua pondere
  - aqualesfumere, qua fi pondere aquo inueniantur, dicemus eoa ejfe Jpecie aquegraui. Sed fi altera maius habebit pondus i etiam affirmare poterimus corpus illius jpecie grauius altero ejfe. Cape tantum marmorea molis, quantum lignea, aut aquea,aio quatenus ad magnitudinem fpeffat, marmor plus habere ponderis, qua lignum, uel aqua, lignum leuifiimum, quoniam aqua fuperflat, marmor grauifiimum, quoniam in aqua de-fcendit. ideopoteft concludi aquam marmore leuiorem, ligno jpecie ejfe grauiorem. Vnde ftt ut corporum di-uerforum, & aqualis ponderis illud erit mole maius, quod jpecie leuius erit .hinc efl quod ex mafiis duabus, quarum altera ex auro fit, altera ex argento, licet aquo fint pondere, argentea tamen maffa maior erit mole, quam ea, qua ex auro faBa fuerit. Ex huiufmodi jpeculatione adiutus ^Archimedes furtum eius deprehendit, qui auream coronam Hieroni Syracujamm Begipro uoto faciendam fumpferat, nam majfam ex auro in vafe 4° aqua pleno collocauit, nota uitq; quantum aqua e uafe effluxerat, poftea & majfam ex argento aqualis ponderis in V(Ur iterum plenum aqua demi fit, aduertitq; fimiliter quantum aqua ex vafe defluxerit, cumque ud— dijfet plus aqua ex argentea majfa inieftione defluxijfe, auream coronam in eodem uafe pleno collocauit, fen— titq; plus aqua, quam ex aurea majfa impofitione effufum, unde collegit furtum ineffe.& ex regula trium pro -portionum comprehendit etiam furti quantitatem. Occafio &ingreffus adeam rationem inuemendctm fuit aqua exfolio, hoc efl labro,& uafe in quo lauabaturieffluens ad magnitudinem fui corporis, ideo ea uolupta-te, &letitia permotus, quam rerum pulchrarum inuentio facit, ut ait Vitr. lib. primo,nudus accurrens cla mabat ingeminans graca uoce Eurica. Eurica. hoc eft inu em,inueni. Quod uero Vitr. dixit \ manu pretio lo-cauit faciendam | intelligendum eft quod nos dicimus pro manufattura. pretium enim efl quodaftimationis,\ emptionisue caufa constituitur, dicium aperitis ( ut ait Varro ) quod hi folum poffunt facere rettd: fi quid 50 datum pro opera, aut opere, merces a merendo. Quod manufattum, & datum pro eo, manu pretium a manibus & pretio . Corollarium fi quid additum praterquam quod debitum, eius uocabulum jiilum a corollis, quod ba, cum placueraiitaBoreiinJcmadarifolita erant fjfedemptor quis fit dixi libro feptimo. Sacoma.. aiitem aquipondium, aut quod lanci trutinaJurfum additur,ut srauiori fat Aqualis. ^Apud\Arifl~.inMechm eftficomaptin, idefl tequilibrium facere.
  - Transferatur mens ad Arrhitas Tarentini, & Eratofthenis Cirenaci cogitata. Hi enim multa, & grata a mathematicis rebus hominibus inuenerunt. Itaque cum in caneris inuentjonibu s fuerint grati, in eius rei concertationibus maxime funt fufpc&i. Alius enim alia ratione explicare curauit? quod Delo imperauerat refponfis Apollo, uti gr# eius, quantum haberet quadratorum, id duplicaretur, 8c_ ita fore, ut hi, qui eflent in ea infula, tunc religione liberarentur, Itaque Architas hemicylindrorum 60 deferiptionibus, Erathoftcnes organica Mefolabi ratione idem explicaueruat.
  - Iucundas
  - pmflet, leuior tamen eft plumbo fecundum grauitatisformam, nam lignum in aqua fupernatat, plumbum uero ad fundum delabitur. Vt igitur grauitatis jpeciem cognofcamus, necejfe eft moles perfeftorum corporum
- p.271 - vue 288/393
- - 17* I' :/ B E ^
  - r lucundas , & gratas hominibus Orchita > &EratoHhenis inuentiones fuiffie,dicit VitrSedcitm ambo eandem quaestionem traffarent, niteretur qi alter , alter ratione diuerfa eam foluere, ambo fujpefici fue-
  - runt 3 non quia res eadem ditterfis modis imeniri non pofiit, fed quia , qui nefcirent, cumuiderent Sire bitam ratione una, & Eratoflhenem alia uti, ob eorum, contentionem fujpicabantur , cogitantes eos fludiofe inter fi contendere. Quod perinde efl, ac fi quis turris altitudinem quadrante,alius radio, alius aflrolabio, alius Jfle-culo, alius alio inflrumenta metiretur, cum vulgus nefiiat eandem effie omnium horum infirumentorum rationem, & viam, qux ab angulorum menfura difiernitur, fuffiicatur menforum contentionem, atque <mu~ lationem uerurn imoluere, ac confundere inflrumentorum diuerfitate. Simile euenit ob Erathoflhenis, <tr Architx contentiones. Tropofita quxflio erat, qua ratione cubus duplicari oporteret. Cubus efl, (ut dixi li- l9 bro quinto ) folidum corpus, planis fex, & lateribus conflans squalibus. Metiemur cubum,fi duxerimus aliquod unum ex fluis lateribus infeipfum, & eam fummarn quoque duxerimus per idem latus. Detur cubus cuius latera flngulaoUo conflet pedibus, duc ocio in fe, reddentur 64. ducito rurfus 64. per offo, reddentur ? 11. tot igitur quadratis pedibus conflabit cubus. Cum igitur cubus iam 512. pedibus conflare cognitum jit, tuxta propofitum quxkionem duplicandus efl. Quod ut commode faciamus, neceffario efl fleire, qua ratione duabus propofitis re filis, &inaqualibus Lineis, duas medias inueniamus , qua inter fi & cumprimis continuaproportione r efrondeant. Vt igitur inuenireturea mediarum linearum comparatio, modi undecim ab antiquis reperti funt. Alvj euidentibus mathematicorum rationibus ufi funt, ahj, & prxter demonflra-tiones inflrumenta ad id apta inuenere. Archimedes organo ufus, quodmefolabium, ideft medicapium, fi licet fla dicere, nuncupauit. nam eo medix inter duas datas comparabiles imenimus. Viato quoque alio inflrumeto lo ufus efl, quod pari ratione mefolabium notare pojfumus. Archit.cs dcmonflrationes attulit lineis a dimidio Cylindro fumptis, quas in opus redigere nunquam potuit. Ego rationes, & inflrumenta explicabo, oflen-damq; quomodo ad duplicationem cubi, mediarum linearum inuentio nos ducat. Quaflionisprimum afferam occafionem, e qua fumma utilitas erit manifefla, quam habituri funt Architefili in egregffi eorum operibus Reformandis, Legitur ergo Epiftola Erato flhenis ad Ttolemaum Ftfgem in bunc modum perfiripta.
  - VTOLEMAEO \EGl E\ATQSTHEWES. S.
  - Dicitur ex antiquis tragxdiarum compofitoribus unum introducere Minoa Glauco fepulchrum excitare uolentem, cuma; difilumfuiffict illud quaqua uerfus effle pedes centum: Dixit paruam fore arcam pro I{egio $ Q fepulchro, duplicetur igitur, & cubus non mutetur. certe qui unum quodque latus duplicare noluerit, non erit erroris expers, nam lateribus duplicatis planum quodlibet quadruplum efficietur ,ipfum uero folidum cfiiuplum. Quxfinnm igitur eft a geometris, qua ratione filido in eadem figura permanens duplum efficeretur. Quxflio hxc cubi duplicatio nominata efl. nam propofito cubo qnxrebant, qua uia alterum illi duplum effice« rent. Ambigentibus, & laborantibus exteris, prius extitit Hippocrates, qui indicauit id fieri poffe, ft conr ftitutis duabus lineis , quarum maior minoris effiet dupla, dux medix in continua proportione inuenirentur.
  - Quare ea res dubia in maiorem difficultatem uerfa esi. Aliquantopofl Delif morbo laborantes, cum oraculo Apollinis iuberentur aram ipfius duplicare, neque qua id fieri poffiet ratione fatis uiderentfln eandem dubietate incidere, & obiurgante Tlatone eos geometras, qui erant in Academia, ab ijs qnxfitu eft, ut inuenirent quod propofitu fuerat, ij cum labori fe fedediffient,& t onantes inuenire duas medias proportione reffiondentes duabus propofitis lineis: dicitur Architam Tarentinum eas inueniffie hemicylindrorum ratione. Eudoxus uero fle- 4? xis quibufdam lineis, exterim uterque fane approbatam harum rerum rationem inuenire, fed neuter eas ad ufum potuit accommodare, & manibus experiri, excepto uno Menechmo, qui tamen parum fecit, & idparu maxima cum difficultate.Sed nos excogitauimus per organa facilem inuentionem,qua no tantum duas medias proportionabiles duabus datis, fed quotquot propofitum fuerit, ut inueniamus, & eo inuento, poterimus demum ad cubum reducere propofitum folidum lineis xqui diftantibus contentum, aut etiam ex una aliam figuram formare, qua aut aqualis, aut maior fitferuata fimilitudine. Quoniam nulli dubium efl, quin huiufi modi inflrumento duplicari pofiint ara, adificiaq& ad cubum referri liquidorum, & ftccorum menfura, ut modiorum, & fimilium, quarum menfurarum lateribus uaforum capacitas dignofiitur. & ut fummatim dica, quaflionis huius cognitio utilis efl nolentibus duplicare,aut maiora reddere organa, e quibus tela ,faxa, aut ferrea pila mittuntur, namneceffi eft omnia in latum, & in longum crefcere proportione quadam, fiuc fo~ fo ramina fint, flue nerui, & mmiffia alia, aut quicquid opus fuerit, ft totum proportione augeri cupimus. quod fieri non potefl fine medij inuenpione. Demonftrationem igitur, & apparatum prxdifili organi tibi fubfiripfl, ac primum demonftrationem. Troponantur dua refla, & inaquales linea, quarum altera fit a b, aU
  - ter a c, d, quxramus inter duas medias comparabiles ratione c ontinua, ita quidem ut quemadmodum f’ ha hetprima ad fecundam, ita fe habeat fecunda ad tertiam, & tertia ad quartam. Detur utranque ex propofitis lineis ad perpendiculum cadere in reffam, qua fit b d, & maior fit a b, minor uero c d, ab. at autem ad c, ducatur linea , qua ulterius produ ffa cadat in lineam b d, ibi erit e. Ducatur etiam ab a, figno in lineam b d, linea, qua fit a f, & ab f, rurfum ducatur linea a b, xqui difians, qua fittf g. qux lineam a c, inpunfto, g, tangat. Similiter ducatur linea a figno g, xquidlftans linea a f, & fitilla g h, qux limam b d, tangat, in figno h, a quo figno erigatur linea xquidiflans ipfi a b,&fit 6»
  - " illa
- p.272 - vue 289/393
- - K' 0 7t V S. 27*
  - illa h i. qua lineam a c, tangat, in figno, i, a quo figno cadat ^quidifidns ipft a f, & in fignum 4» terminet, & fit illa i d. llkpofitis, ut facilifts res explicetur, uocabimus lineas HJlas a b, f g, h i, d c, primas aquidiftantes,fed lineas a' f. g h. i d. fecundas oquidiftantes , fimi liter duo erunt maiora trigona, quorum primum erit a b c, cuius angulus b, reftus efl. aliud uero trigonum eft a f c, &il— lud primum, hoc fecundum trigonum appellabimus. in primo inerant trigona, qua a primis aquidiflantibus fiunt , &fmt g f c* i h e. c d e', & hac quoniam aquis angulis conflant, ut patet ex vigefimanona primi, proportione recondentia latera habent, ut ex quarta fexti elicitur. Similiter quoniam fecunda trigona, & fecundis oquidiftantibus lineis fhtia, aqualibus angulis conflant, fine dubio latera quoque habebunt mu tua ratione comparabilia. Igitur quemadmodum in primis trigonis oquidiftantibus proportione fibi reffion-10 dent ea linea, ita utficutife habet a e, ad e g, itafe habent b e, ad e f. it a infec undis oquidiftantibus,ut fe habent a e, ad e g, ficfe habet f e, ad e h, & iterum quemadmodum inprimis, utfe. habet f e. ad e h, ita g e, ad e i, ita infecundis parallelis, ut fe habebit g e, ad e i, itafe ha-,
  - bebit h e, ad e d, funt igitur continuo proportionales a b, f g, h i, c d, quoniam ficut eft b c,
  - ad e f, ita eft a b. ad f g, & ficutife habet f c, ad c h, itafe habet f g, ad h i, & uti fe ha-
  - bet h e, ad e d, ita h i, ad c d. Tropofitis igitur duabus rettis a b, & c d, duas medias in-uenimus fcilicet f g, & h i, quod facere propofitum fuit. Hac Eratoflhenis demonftratio eft, & licet
  - uelit ipfe lineas a b, & c d, re ftaseffefupra lineam b d, non tamen eft dubitandum, quin eadem con-
  - clufio colligatur quocunque modo utraque linea cadat in b d, modo fimiles utraque faciat angulos, & fi~ mili fint ratione oquidiftantes. Quoniam res omnis in eo fita eft, quod ex his trigonorum angulos aquales ha ao b entium, latera proportione fibi refiondent. Quare fi plures duabus medias inter duas datas a b, & c d, inucnire mens fuerit, eodem modo plures parallelas, fiue ex primis, fime exfecundis formabimus. Organum uero quo demonftrationis prahabita ufus haberipoffit huiufmodi fabrica ftruitur. Lamnam aream; uel ligneam tabellam fume quadrangularem oblongam rettis angulis quadratam,fitq; ea in exemplum a b d
  - c, fi deformare duas medias ratione comparabiles duabus datis, uelimus,aliquot lamnellas fuper eam oportebit aptare hoc modo. Sume lamnellas tenues ex aliqua materia folida quadrangulares, unam ex ijs in media. tabula obfirmato ita, ut moueri nequeat, fitq; ea e f g h, & in fignis e, & f, affixis habeat regulas, ut circumuolui poffint in fuis axiculis. Eflo regula una e m, altera f n. Sed lamnella alia fit k d e, ita in maiori lamna collocata ut admoueripoffit uerfus obfirmatam lamnellam e f g h, atque etiam ab ea amoueri, ita ut latera femper habeat oquidiftantia lateri f h, fitq; in ea etiam regula in figno k, qua item.
  - 3° conuoluipoffit, & fitilla k 0, qua cum alijs regulisfcilicet e m, & f n, ita ponatur, ut omnesfint parallelo,& earum communes feSiiones in Irneis a g, f h, & l, figno, fint in eademrefta m n l 0, fit— militer a m, fit aqualis d k. quoniam a m, uel minimo difcrimine accedit d k. Hac cum ita fint expedita inter duas rettas a b, &' c d, dantur dua media comparabiles ratione continua , qua funt e n, & f 0, quod manifeflum eft ob fupradiffas rationes. Caterum fi forte dua propofit a linea, quales funt f,, & t, quibus opus fit medias comparabiles inuenire, rion erunt aquales lineis in organo pofitis, quo funt a. b, & e r. efficiatur ut quemadmodum fe habet f, ad t, itafe habeat a b, ad r d, efficietur autem fi lamella k de, pro reproprius lamellam obfirmatam admouebitur, uel retrocedet in pari femper, aquidiftanti laterum ratione. & quoniam ipfi a b. & r d, qua funt in organo dua media compara— biles inuenta funt, confequenter ipfi s. ipfi t. propofitis,dua erunt media comparabiles inuenta.qua. 40 igitur maiori artificio elaboratum organum feceris , eo facilius duas inuenies medias proportione continua recondentes, ideo capita mobilium lamnellarurn in fuos utririque canales immittentur, ita ut per lamnam decurrant leniter, & aquabiliter. Quod fi plures quam duas medias inuenire quis uelit, lamnellarurn , & regularum additamento id commode faciet. animaduertendum autem oportere longas effe regulas, ut cum opus fuerit lamnellas abfcedere a media, regula ad feftiones linearum' prodi-, tlas pertingere poffint, tangantq;fuperius organi latus regulo omnes, e m, f x, r u, immo( ut me-: lius dicam ) tam longo fint, quantum effiet diagonia lamnella obfirmato e f g h. .Atque hoc inuentiofitit Eratofthenis.Sed ut facilior ufus inflrumenti appareat,nec folum inter duas duas, fed inter duas plures comparabiles inuenire poffimus. Sint dua retto a b. c d. incidant ambo in reftam ,& oquidifleht , tantumq; addatur lineo c d. ut aqua fit linea a b. cuiusfummumfit e. JLb a, ufquead e, ducatur linea, & 50 ita claudatur fiuperficies a b c e. T artiatur inde b c. in paries tres, quarum una fit ubi f. ultra f aliquanto amplius notetur g.^utapunUo b. adg. fit plufquam tertia pars lineo b c. fimili ratione in linea ac. notetur fignum, quod ab a diftet quantum g. ab ipfo b. et fit illud h. nettatur g, cum a, & h. & a. cum d. & g h. fecet a d in i. fimiliter fecetur tantum de a b, quantum eftd g. ad i. & (patium illud fit b k. ducaturq; linea ab i ad k. donec tangat lineam g a. in L Quo-, niam ergo ex trigefima tertia primi elementorum a b. oqUidiftat g i h, &ex pofitione g i, & b k. funtoquales,fequitur b g.oquidiftare i l. Troterea de lineis g c. Yjr h c, auferantur oqualespar-tesduouerfus il. & fint illo g m. & h n. iunganturq; i in, & m n, exproallcgata propofitione g l. & m i. erunt oquidiftantes, & eadem ratione g b, & m n. fecet quoq; linea m n. lineam a
  - d. in 0. •&fumatur de b k tantum,quantum eft m 0. tfr fit pars illa b p. & ab 0. uerfus p. du-6o catur linea, donec fatigat i m. in q, SiergdUnia m e, eritaqudisUnco 0 q. bene erit» Sed fi m c.
  - erit
- p.273 - vue 290/393
- - *<*
  - «^74 'i *
  - erit minor, ergo b g. iufio maior fumpta fuerit .propterea b g, paulo minorfumenda erit, & eadem Ae-Jiriptio erit refumenda, & eo ufque tentando experiri oportebit, donec o q. Aqualis fiat Irnea m c. FJio ergo m c aqualis a q. & m q. aquidittanteseruntexpofitione,&extrigcfimaprimi elementorum. Demum a b. g i. m o. c d. erunt prima Aquidiflantes, fed a g. m i. c o. posteriores: aio lineis a b. <fr c d. medias effe comparabiles g i. & m o. Eflo igitur a d, & b c.produBa ad r, & quoniam propter triangulorum fimilitudinem, ut eft a r. ad r i. in primis aquidiflantibus, ita b r. ad r g. & ut in fecundis a r ad r i. ita g r. ad r m. & ut in primis g r. ad r m. ita i r. ad r g, & in fecundis,ut i r. ad r o. ita m r. ad r c. Sunt ergo continenter comparabiles b r. r g. m r. r o. Sedfub eadem proportioneper quartamfexti elementorum etiamefi ,utficut a b. ad g i. jp ka g i. ad m o. & m o. ad c d. Inter ergo duas data* reflas ab. & c d. inuenta fmt duA media continenter comparabiles,utpropofitum fuit. .Atque hisfimilibus rationibus quot libuerit medias invenire poterimus Et igitur duas etiam medias inter duas reflas inueniamm, b f. erit tertia pars linea b c. quoniam b g, excedit tertiam partem linea b c. aliquantum, & nunquam minor eft, neque aqualis linea b f. rt uero tres medias inucmamus b f. erit quarta pars b c. & b g, aliquanto maiorip-fa b f. uelut quintapars ipftus. b c. atque hoc modo ipft b c erit diuifa una parte amplior, quam fmt media linea, quasquarimus inuenire, & femper una ex illis erit b f, & b g. aliquanto maior, quam b f. & propterea b f aque fumitur ac b c, ut fiuilius longitudo b c. conie flari pojfit. Mccedamus denique ad Mrchita Tarentini inuentionem difficilem fani ac fubtilem, adeo ut inftnmento nuUo exerceri pojfe haflenus creditum fit, cAterum *Antonius Maria Tacciusuir doflus, & probus instrumentum eiusreii ZQ & ufum ad me mi fit, quale in fubieflis deferiptionibus oftendam,ut amico gratias habeam. Trimum autem demonSirationem fecundum aliorum fenfum apponam, deindepradifitum inftrumentum defcnbam. Tro-ponantur duArefla, qua, fmt a d, quidem maior, c, uero minor, inter eas duas medias comparabiles inuenire oportet. Sumatur ergo maior,fcilicet ad. circum quam ducatur linea circinationis ita, ut ipfa d. d. fiat eius diameter, ac circinationis linea fit a b d f. in eaq; circinatione ex prima tertij elementorum fine a Aqualis ipfi c. aptetur, & fit illa a b. quAultraeircinationem producatur, ufq; ad fignum p. quod erit extremum linea contingentis circinationem in figno d. cuius alterum extremum fit ubi fignum o. ita ut integra linea fit p d o. cui Aquidiftans protrahatur, quafecet lineam ad. in figno e. InteUigaturpb-flea hemicylindrium reflurr, fupra dimidium circulum a b d, & deinceps imaginemur in paraMogramo hemicylindri fuper a d. deferiptus femicirculus ,qui tanquam parallelogramum hemicylindri. ad reflos angulos eft ipfius a b d f circuli deferipti in plano. Is femicirculus duflus a figno d. in fignum b. immobilis permanet in figno a. quod terminus eft diametri a d. abfeindetin eius circunduflu eam fuperficiem hemicylindri,&in ea quandam lineam deferibet. prater hac fi prima a d. linea trigonum a b d, circun-duflum contrariam fecerit femicirculo motionem, conicam fuperficiem lineA retia a p, deferibet, qua fi, circunducatnr iungetur in aliquo figno eius linea, qua prius deferipta fuit exduflu femicirculi in fuperficie hemicylindrij. pari forma & b. deferibet femicirculum in fuperficie coni, ipfe tandem femicirculus a A e. pofi motum fuum collocetur in loco, ubi linea cadentes concurrunt, & trigonum, quod contra mouetur habeat banepofitionem d l a, & fignum in quo incidunt, fit k. deferibatur etiam per b. femicirculus b m f.
  - & commune fegmentum eius, <& circuli b d f a. fit b f. inde a figno k. ad fuperficiem femicirculi b d a. cadat perpendicularis, certum efi quod m circuli fuperficiem cadet, quoniam in fuperficie circuli eiuf-dem ereflumfuit hemicylindrium. Cadat igitur, & fit k i. & linea,qua a figno i. ad a. fignum ducitur, in figno h, iungatur cum linea b f. Sed quoniam uterque femicirculus tdefi d k a b. & b m f, ereflus eflinfubieflo plano circuli a b d f Ideo commune eorum fegmentum in h. efl ad angulosreflos in plano circuli a b d f, unde etiam fupra b f. ereflaefiipfa m h. Igitur quod efi fub b h f. idcfifub a h i. aquale efi illi, quod ab h m oritur. Ergo angulus a m i reflusefl oh comerfionemco-. rollarij oflauApropofitionis libri fexti,& trigonum a m i. Simile efi utrifque trigonis m a h. & a k d. <&\quoniam angulus d k a. per trigefimamprimam tertij elementorum reflusefi, nam in femicirculo poni fwieflumfuit ,& quemadmodum innotuit angulus a m i. re flus eft, ideo per uigefimam nonam primi d k. mi. fimtaquidiftantes, & per eandem propofitionem k i. m k. funt aquidiHantes, quoniam & per ea, quafubiecimus,^r per ea, qua demonflr auimus, k i, & m k, ad perpendiculum caduntin planum circuli a b d f. ratione igitur comparabile efi,ut fit d a. ad d k. ita, k a. ad a i. & ita ia. ad a m. Quoniam trigoni d a k, h a i, i m a. fimilesfunt, ex quarta fexti elementorum, ergo con-fequiturquaiuor reflas lineas d a.a k* ai. a m. mutua ratione inter fe effe comparatas. Efl uero a m aqualis ipfit c. ex communi fententiat qua uni, & eidem funt aqua, inter fe etiam aqua effe* quoniam a m, ipfi a b. aqualis efi. Duabus igiturpropofitis re flis lineis duas medias comparatas inuenimus fcilicet a k. &1 a i. ut patet ex diagrammate E. inferius pofito. TSpunc uero ad demonflrationem & organum Taccij ueniamus. Ita ergo inquit iUe. Sit MED 'femicirculus in plano imaginemur hemicyUn-drum ere flumfuper MED, femicirculum, & fupra diametrum M D, alium femicirculum ereflnm fla-tuamusin hemicylindri paraHelogrammo, femicirculus is circumaflus,nerbi gratia a D, uerfus B. ma-. nente in M, figno extremo diametri \A D. firmo ,in circuma flione fecabit fuperficiem cylindri linea
  - fua circumaflionis circaeius fuperficiem deferibet quandam lineam, cuius lineationem inuenire oportet.
  - Quoniam
  - 4q
  - 5«
  - 60
- p.274 - vue 291/393
- - ?t 0 VL U A z7f
  - QHonlamlinet J, D, diitimtertSlfefykirctdi jt ^B t>, •& iliitiheier ftkm tH Jemleirculi treClt fupm A B D, ideo dum moueturfemicirculus ereflus d D, uerfus B, &a B. uerfus A. immobili perma-nentefigno A» tamquam cardini,fecumferet fuam diametron,& ita ex duabus diametris, qua prius in unam lineam conueniebant,altera non difcedet a locofiuo, nimirum A D- femicirculi plani, altera loci permutatione d D uerfus B, &aB. uerfus A, md cum femicirmlo ere flo diuerfas partes hemicylindrij feca-bit, donec fiet A C. extrafuperficiem hemicylindrij,^* re fle cadet fuper fignum A. quod eft extremum diametri A D. cum in integra illa uerfatione figno D, defcripferit circuli tetrantem. & quoniam diame-tros A D, translata d D uerfus B. & d B. uerfus A, ubicunque fifiitur fecatlineam femicirculi Iq A B D, fecet igitur eam in fignis E F G H I K L M. TsfO P S T. &ab A. adfmgula ea figna, ducantur faltem imaginatione retia A F. A G. A H. A l. A K. A L, A M. Ab^. A 0. A T. A Q^ A A S. A T. & producantur ad tetrantis circumferentiam in figna. e. f. g. h. i. k. ?. m. n. o. p. q. r. s. t. Singula ex his linea referent diametrum femicirculi translatam circa cylindri fuper fidem. Diuidatur media diametros A D, in X, & centro A, inter-ualio A X, tetrans circuli defcribatur x y, linea circinationis tetrantis x y fingulas diametros mediasfecabit, & occafionem dabit terminandi fingulas illas lineas, qua a figno D. omnium communi termino proficifcentes fefe confequentes alio eorum extremo ad circinationis lineam, qua fupra diametrum de-fcriberetur ,peruenirent. fupra diametrum dico, quain qualibet earum fecat in circinatione A B D. imaginemur itaque femicirculos fiupra fingulas diametros, a e. a f. a g. a h. & reliquas qua ab A. pro-'f^gredientes ad circinationis tetrantis B C. perueniunt. & a figno D, per fingula pun fla, in quibus linea circinationis A B D, fecat fingulas diametros fnobiles ,& inquibus mutuo ab ipfisfecatur,&erigantur linea, qua ad circinationes femicirculorum,quos imaginati fumus, per ueniant ad figna y- <T. e. £ m.
  - i, x. a. u.- v. o. t. Aio fingulas lineas E F fi- G y. H d'. i t. K £ L «. M 7 0 x. T a. K v S B. T o. V v. ejfemedias comparabiles inter eas diametri partes, quas in illa
  - fecant in aliquo diftorum fignorum. Defcribatur fupra diametrum A <? femicirculus An?- aio lineam « L.ejfe media inter partes diametri A L. & L y.quam diametron ipfa fecat in figno L. & quoniam anguli A L D. n k ?. oppofitifunt, ideo aquales fiunt, ex decima quintaprimi elementorum:,Sed angulus A L D, quia e fi in femicirculo,reflus efi ex trigefima prima tertij: Angulus ergo « L ? recluserit. Ex figno L. erefla efl diametro A 9 ad angulos refitos linea reffa L *. quaperuenit ad circinationem circumferen-tia A » o* ergo retia n L erit media proportione refpondens inter lineas A L. & L ?. ex tertia de— * cimafexti. Aio praterea lineam » L fupra planumfemicirculi A B D. in figno L. ad re flos angulos Hare. Quoniam femicirculus An? reflus efi ad planumfemicirculi A B D. & ab uno circinationis figno An? fcilicet v.dufla efi refla » L, qua peruenit adplanum femicirculi A B D. ergo [k L re-fle flabit ad planam femicirculi A B D. Sed n L quoniam comparabiles esi inter A L. & L <p. ad reffos angulos cadit in L, commune redarum A <t, & D L fegmentum;ideo n L adreflos flabit angulos fiupra femicirculi A B 0. planum, in figno L. er quoniam ad id planum femicirculi A B D, retium &hemicylindrium,ita quod eius bafis diametros, diametro femicirculi quadrat, & circinationis linea unius comenit linea circinationis alterius, h L. pariter refie cadet fupra lineam circinationis bafis hemicy lindrij in figno L. & hac ratione refla n L in fuperficie hemicy Imdrij referietur, atque etiam in plano femicirculi A h ?. itant paviter in utroque plano ftare continget. Semicirculus ergo A » <p. tanget he— 4° micylindrium in figno H. Simili ratione ac uia demonflrabitur fingulas redarum linearum. E *. F /?.
  - G y. & reliquas ejfe medias comparabiles inter diametri partes , & redas cadere confequenter u— nam pofi aliam fuper lineam bafis hemicylindrij . & quod qualibet erit in utroqueplano , quam primum peruenerit ad hemicylindrij fnptrficiem, ad fuamquaq; altitudinem in fignis fcilicet. y- <?• e- £
  - w. 0. /. k- r. fj- v- £. o. r7T- in quibus fignis femicirculus mobilis tranjlatus, (ut ditium efi ) necejfario he— micylindrij fuperjiciem tanget, & quafitam lineam illi circumfcribet. Vnde fi ducatur linea, qua per fingula illafigna tranfeat, & eam hemicylindrij partem fecet, qua illifubiacet, abfque ullo impedimento circumagi poterit diffus femicirculus circa fuperficiem hemicy lindru, & femperfua circinatione per fingula figna tanget lineam nuper deferiptamm hemicylindri fuperficie. Afingulis autem fignis E. F. G. H. L K. L. M. 2s[. 0. T. Q^' ii. S. T. infuper planum A B D, fecundum fuperficiem hemicylindrij erigantur 50 fithfequentis refla linea aquales fingula fingulis ijs, qua ab eodem figno dufla fiunt, in plana eorum circulorum, quos imaginatione finximws, & qup ofienfa funt media comparabiles inter fuarum diametrorumpar-tes.Toft hac defcribatur linea,qua per omnia extrema earum figna tranfeant, qua fuperins terminum habent circa hemicylindrij fuperficiem, & itaperfeclum erit, quod quarebatur. poterimus quoque fupra diametrum A B. aquare parallelogrammum A D * v, quod referet hemicylindrium, & a fingulis pradi flis iam fi~ gnis circinationis A B D. parallelas ducere lateribus A <?• Do. qua fuper latm <r v cadant, atque incipiendo a fignis E F G H. & reliquis defeendendo ad bafim r v, excipere lineas fingulis pta— di flarum medias comparabiles, & inde lineam deferibere, quaper fingula extrema figna tranfeat*qua figna' termini funt di flarum linearum ad bafim <f 0. & habebitur hoc modo lineatio cylindrica linea a nobis qua- * fit a, quemadmodum in diagrammate.cerni potesl,
  - 60 ' - 'Fjimcf
- p.275 - vue 292/393
- - *7* A 1 * * K
  - figura ex mefolabio Orchita ad mueniendas mediat•
  - Ts^««r ueniam ad Tlatonis 'mentum» demonflrationemq; & inflrumentum eius afferam, Coniungantur in h. ad retium angulum dua retia» inter quas dua comparabiles, ac ratione respondentes medias uis imenire.
  - Eslo b g. maior e b. minor, utraque uero extra angulum b. producatur,maior ad d. minor ad c. & ad duos retios angulos unum in c. alterum in d. in fuis recondentibus lineis, esioq; angulus unus g c d• alter c d e. .Aio inter duas datas c b. & b g. effe duas medias comparabiles inuentas b d. fcilicet,
  - & b c. quoniam pofuimus angulum ede. retium, & c d. aque diflantem ipfi c g. ideofequitur fxuigefima nona primi angtdum g e d, retium effe, & aqualem angulo c d e. quem fimiliter retium 60
- p.276 - vue 293/393
- - K 0 v s. lf7
  - cffepofuimus,fed a b. ex conBrudione fupra c b e. adredos cadit fimi liter c b. perpendicularis eft ipfi dbg. ex corollario ergo odaus fexti b d. efi comparabilis illi,qus cadit inter c b. & b c. pa. ri quoque ratione b c. eft media inter b d. & b g. Tofita igitur ratione proportione communi li-nes b d. & lines b c. fequitur quod g b. eam comparationem habebit lines b d. quam habebit c b. ipfi c b. quoniam utraq; proportio, ut patuit, eft ut b d. ad b c. ex undecima quinti .igitur ut g b ad b d ita b d. ad b c. ita c d. ad b e. Datis ergo duabus rettis b g. & e b. inuentafue-
  - runt dus medis propbrtione recondentes. b d. & b c. atque ea eft 'Platonis inuentio. InBrumentum uero huiufmodi eft.EBo norma k m l. in cuius altero ancone accommodetur regula n o adredos angu-4° los qus progredi, ac regredi pofiit .hoc fimplicifiimo inBr umento dus medis comparabiles facile inue-nientur.efto e b. b g. ut in demonftratione pofuimus in b ad reffum angulum cadentes, & producantur ut fupra. tunc accommodetur organum lineis c b. <& b g. ita ut latus tiorms k m. cadat in g. & angulus m. applicetur lines b c. angulus o. fit fupra b d. & regula mobilisperpmdurn e ue-niat, ita quod tamen fuperponatur pundo e & o cadat fupra d. ita collocato organo habebis duas medias b d. & b c. comparabiles inter duas datas e b. & b g. cuius rei eadem, qus fupra eft demon-* ftratio. 'hficomedes alia uia,& inftrumento utebatur , fubtiliter fand,& maxime ad artificum utilitate acco-modato. Inftrumenti conftrudio efl huiufmodi. Reguls dus in formam liters T ad angulos re£ios ponebantur ita ut utriufq; idem utrinque planum ejfet, regula a b. reda regula c d. tranfuerfa. in reda a b.ca nalis erat in quo cuneus furfum ac deorfummouebatur,per medium autem c d tranfuerfa linea,in cuius ex-5° tremo d fixus erat clauiculus g h. ad reftos angulos extra fuperficiem reguls c d. in claniculo foramen erat in quo regula partta e f mouebatur coniunda cum cuneo in canali pofito. eBo igitur caput reguls par. us k. fimouebis cuneum per canalem aut ad a. aut ai b. fimul cum regula e f. frnper e per lineam redam mouebitur, & linea e f inclauicdi foramine ingredietur, & egredietur. & reda media regula e f. fuo motu monebitur per foramen clauictdi. obferuabitur ergo ecceffwn e k. reguls e f. femperidem & eiufdem longitudinis fore, quare fi in k apponetur aliquid quod defcribere aut fignare pofiit planum fitb-iedum regulsparus motu defcribeturflexa quadam linea ut l m n. quam ISficomedesprimam Conchoiden uocat.&interuallum inter e & k. magnitudinem reguls appellat, pundtem uero d. polum, in flexa illtt linea tres proprietates inueniri: quarum una eB quod linea flexa l m n. quo plus producitur,eo minus di--fiat a reda a b. ut uidetur nota c. plusdiftareab a b. quam notam n. & n. plufquam m. &de-6o ni que m: plufquam l. quod aperte uidebis,fi a notis c n m L cadant perpendiculares in a b. Se-
  - jljl eunda
- p.277 - vue 294/393
- - 278 L 1 B E X.
  - eunda proprietas efl: Quod fi inter regulam a b. & flexam lineam ducetur linea , illa tandem flexam feca* bit. Ejlo ergo regula a b. polus, c. atque in interuallo d e. deferibatur flexa,qua conchoides dicitur. & inter hanc & regulam a b. ducatur refla f g h. dico f g h. flexam lineam fecaturam. fit f g hf atque diftans linea a b. aut non fit. pofito ergo prius quod fit & fiat ,ut ficut fe habet d g. ad g c. ita fe habeat d e. ad alium, puta k. & conflituto centro c. interuallo k. fecet circunferentiam deferipta in f. atque iungatur c f. qua fecet ab in l. erit ergo ut ficut d g. fe habet ad g c. itafehabent J f. ad f c. Sed ficut efl d g. ad g c. tta fe habebat d e. ad k. idefl ad c f. ergo d e. inuenietur aqualis ipfi l f. quod fieri non pote fl, ita enim pars g qualis toti effet»quod manifeflum fit procfltfla linea c f. donec fecet flexam Irneam per e in 0. quoniam l f 0. refla aqualis 'efl ipfi de ex diffinitione con-choidis. Reliquum igitur efl, quod retia f g h. fecet flexam lineam modo ad eafdem partes ducatur. Verum aquediflet linea illay qua inter a b. & flexam producetur fit ea m g n, ducaturq;per g. aque-diftans f g. regula a b. ergo f g. concurret cum flexa ,& ideo multo magis concurret m n. Cum ergo huiufmodi proprietates organo colle fla fuerint,ufus eius adpropofitfipfledendm erit modo tertia proprie tas adducatur, qua efl huiufmodi. Refla a b.&prima flexa conchoides cum deferipta illa nunquam concurrent , etiam fi in infinitum protrahantur,hoc facile innoiefcet,fi ad formam organi attendatur, quoniam in eadem forma linea media regula e f. in deferibenda flexa fecatfemper lineam a b. in e« quo fit ut nota k. nunquam perueniet ad ab. licet ad eam continenter accedat, per primam pradiflam proprietatem.
  - Hoc TSflcomedis affumptum utile efl demonflrationi fequenti. Si angulus fiet ad re fiam qua alteraparte in infinitum tendat , & fi a punflo extra dato ducatur linea,qua circa eundem angulum fecet duas reflas , cuius refla linea particula inter duas, qua reflum continent datum angulum, eqnalis fit da-ta linea. quod hoc modo facies * Ejlo data linea a b, ex parte b, infinita ,fupra quam datus angulus b a g. nota extra fit c. refla autem data fic d. ab c, ad a b. ducatur perpendicularis c e. cui addatur e f. aqualis ipfi d. & ex organo a polo c. & interuallo e. f,. ad regulam a b deferibatur tinea flexa conchoidesprima. Ergo ex fecunda proprietate a g, prima conchoidis produ-fla coincidet cum conchoidi f g. coincidet ergo in g, & linea c g, produfla,fecabit a b.. in h. aio lineam g h. e}(fe aqualem ipfi d. quod inde patet, quoniam ex conchoidis prima diffinitione , g b, efl a-qualis ipfi e f, fedexprafumpto e f efl aqualis ipfi d. ergo ex communi fententia qua aqualia tertio, aqualia inuicem dicuntur,re fla g h, efl aqualis ipfi d. propofitum ergohabemus. Ex Jqfcomede igitur dua media comparabiles hoc modo inuenientur. Sint dua refla a b, & b c, ad angulos re flos pofito: linter quas comparabiles duas medias inuenire oporteat: perficiatur parallelogrammum a b c d. fecetur utra- 3Q. que in duas partes, c d, quidem in e. d acuero in f. coniungaturq; b e, & tranfeat ufque ad a d. produflam in.punflum g. fed in linea a d. cadat ad re flos angulos linea f h. & producatur a h. qua fit aqualis ipfi c e. & iungatur g h. cui aque diftet, a i. ita ut angulus k a i, fit aqualis angulo f g h. & ex procedenti affumpto ducatur refla g i k. qua fecet a i. in i. & d a. in parte- a. pro-duflafupra k. ita ut. i k. fit aqualis ipfi. a h. & iunfla k b, producatur in l, donec cadat in d c. produflum. Dico iam quod ficut fe habet a b. ad a k. ita a k. ad l c. &l c. ad c b. quoniam c d. eflin duas partes diuifa in e. & huic apponitur k a. ergo ex eadem fexta fecundi elementorum, quod.eflfub d k a. cumeo, quod fit ex a f aquale efl illi, quod fit ex. f k. apponatur commune, quod efl inter f h. ergo quod efl fub d k a cum eo, quod fit ex a f <&rpx.fh. hoc efl cumeo, quod fit ex a g. aquale efl illi, quod fit ex k fi &ex f h. idefl illi , qnod~fitex k h. & quoniam ficuti fe habet 4® / c, ad c d. itafe habet d a,, ad a k. fed c e. efl dimidiumipfius c d. & a g. efl dupla ipfi d a. quoniam ex quartafexti elementorum utfe habet a b. ad d e. itafe habet g a. ad a d. ex fuppofi-tis b a, efl dupla ipfi d e. ergo g a. efl dupla ipfi a d. fequetur ergo, ut ficuti l c. fe habet ad c e. ita g a. ad a k. ex aquali & permutata proportione,ex uigefima tertia quinti elementorum.fed ut g a* ad a k. ita h, i. ad 1 k. ex fecunda fexti elementorum, quoniam exfubieflis g h. & a i. funt aqui-diflantes, & ex decima ofiaua quinti elementorum componendo fequitur, quod ficut fe habet l e ad c e, itafe habeat h k. ad k i.fedpofita efl i k. aqualis c e. quoniam i k. 'efl aqualis ipfi a h. & ah. ipfi c e. ergo e l. efl aqualis ipfi h k. & confequenter aquate efl illud, quod fit e x l e, illi quod fit, ex h k. & quod fit ex l e, aquale efl illi, quod fit fub d l c. cum eo quod fit ex c e, per fextam fecundi elementorum. Ei autem quod efl ex h k. demonfiratum efl aquale effe id, quod fit fub d k a. cumeo,quq.d fo ex a h. Quorum id, quod efl ex c e, aquale efl ei, quod ex a h. Aequalis nanque pofitaesl a h* ipfi c e. Sed ex communi fententia, fi ab aqualibus auferantur aqualia, aqualia funt reliqua, igitur quod fit fub d l c, aquale efl ei, quod fit fiub d k a atqui per decimam quartam fexti aqualium, & aquiangulorumpa-rallelogrammorum latera mutua fe proportione confequuntur. ergo ut ipfa l d. ad d k. & k a. ad c l. veruutdl.addk.etabadak&lc.adc b.&utigitura b, adak.&a, k. ad Ic. &ipfa l c,ad c b. Duabus igitur datis reflis lineis a b. & b c* media dua inuenta funt comparabiles , & refpondentes a k.
  - & l c. quod facere propofitum fuit. Cat erum modi alijfunt antiquorum inueniendi duas medias comparabiles, quos ne moleftus fim, omittam, prafertim cum eos in commentarijs Archimedis uidere poffis, & a Ver nero diligenter explicati fint. nam Thiloponus, Dion Bigantius, Diocles,Tappus in mechanicis, Torus, & Menechmmde ifs multa dixere. Vernam igitur ad id * quod quinto libro pollicitus fum , & modum ponam, 60
  - quo
- p.278 - vue 295/393
- - 0 5^ V S, *79
  - quo folida conduplicari, & multiplicari pofiint, ut ufus organorum ac demonflrationu nobis facile innotefeat, tAc primum ad datum folidum fuu data, proportione aliud conflituere demonstrabo. Esto igitur propofitum folidum a, uolo aliud folidum constituere, quod cum pradiCto eam habeat proportionem, quam habet linea b, ad lineam c. fumatur igitur linea aqualis alicui lateri ex his, qua habet folidum c, & eflot illa
  - Demonflratio Eratoflhenis, Cubus,
  - Vfusdemonflratia ( Eratoflhenis cum \ inflrumento.
  - d, & quam rationem habet b, ad c, eandem habeat d, ad e, fme dupla,ftue triplex ,fiue alio modo adipfam comparetur, & iuxta procedentium aliquam demonflrationum inter reftas d, & e,du4inuenian-tur, media comparabiles, &fint illa f, & g, ita ut d, & f, g, & e, fint continua proportione inuicem rejfrondentes. inde ex aliqua refta aquali ipfi f, per uigefimam feptimam libri undecimi fiat folidum, quod fit h,fimile,&fimiliterpofitum fotido a, quoniam pertrigefimam tertiam eiufdem,fi quatuor linea eruntpro-
  - JLA x portione
- p.279 - vue 296/393
- - i8q L l B E
  - portione inter [e comparate) ficut [e babet prima ad quartam, ita [olidum quod fit a prima fimileefl Hliyqm fit afecunda^ & [militer dejeriptum, igitur ratio [olidi a> ad fimile[olidum h, ett, ut d, ad c, exfubie* Bione autem dy ad et comparatur ut by ad o, Tropofito igitur [olido a, [ub data ratione ipfius by ai c» conjlruffum ejlfimile [olidum h quod jacere mens[uerat, " ^Ampliusfi cubum[olido quadrangulari a-
  - InRrumentum 'Nicomedis,
  - io
  - *o
  - 3®
  - 40
  - 5°
  - quale conficere uelimus, hoc modo agendum e fi, Sitpropofitum paraUelipedum a b c dt cuius latitudo a by altitudo b c, longitudo c d, oportet cubum aqualem iUi confiituere. inueniatur per ultimam [ecundi latus quadratum plani a b c, ideft linea reffa 3 cuius quadratum aequum fit plano a b ct qua linea fit e, griuxtaaliquem ex[upradiftis modis imenianturdua media comparabiles inter et & c d. & fintille /. 60
- p.280 - vue 297/393
- - K 0 K v i8r
  - & g. jlio cubum faftum ex Unea f. fore aqualem propofito folido a b cd. nam ex corollam. 19. fexti quadratum ex f. ad quadratum ex e faSlumfe habet uti c d. ad f. & quoniam ex 3 4,, undecimi [olida pa-ralldipcda, quorum bafes altitudinibus mutua comparatione rejpondent, aqualiafunt , tdeo confequens efl> ut cubus ex f. fit aqualis folido par allelipedo ab c d, &itanoftra patet intentio. Hinc quoque colligitur quod abfque difficultate lateribus conflantem columnampojfumus in cubum transferre, nam parallelipedum
  - Secunda proprietas linea flexa.
  - quod kabetpro bafi quadratum aquale bafi columna lateribus conflantis, & eidem columna aqualem alti-tudinem,aquale eft eidem columna.Hoc quoque loco ejfet uagandum,&ofiendendum qua ratione diuerforum generum figura mutuo conuertantur y& quomodo eadem duplicentur, & triplicentur, atque etiam multiplicentur, fed longum hoc nimium ejfet, quare ad mathematicos remttamfiudiofos, & ipfe ad Vitr. accedam. 3° Cvm haecfmt tam magnis doctrinarum iucunditatibus animaduerfa ,& cogamur naturaliter in-uentionibus lingularum rerum conlideranteseffedus moneri: multas res attendens, admiror etiam Democriti de rerum natura uolumina, & eius commentarium, quod infcribitur chirotoniton, in quo etiam utebatur annulo,fignanscasra ex milto quas elfet expertus.
  - Chirotoniton. Commentarium efl feleflarum comprobatarumq; rerum. Tlinius chirocmeta uocat. Hermolaus etiam legeret carocinauon, quafi ex cara, & imagine exemplari, nam cinnauon imaginem dicitfi-gnificari, quam fiatuarij ante oculos tenent. ita Democritus in carapingebat exprimenta, ut ea ante oculos 'tenens memoria commendaret. unde hoc quoque innuit Vitr. cum dicat, f in quo etiam utebatur annulo fi-gnans cara ex milto\ miltongraci, miniumfignificat, ut dixi.
  - Ergo eorum uirorum cogitata, non folum ad mores corrigendos, fed etiam ad omnium utilita-4° tem perpetuo funt praeparata. Athletarum autc nobilitatesbreui fpatio cum.fuis corporibus fenefcunt. Itaque neque cum maxime funt florentes, neque pofteritate, neque inftitutis hi , quemadmodum fa-pientum cogitata, hominum uitas prodeflepoflunt. Cum uero neque moribus, neque inftitutis fcri-ptorum praedantibus tribuantur honores, ipfe autem per fe mentes aeris altiora profpicientes memo riarum gradibus ad coelum elatas, acuo immortali non modo fententias, fed etiam figuras eorum po-fteris cogunt efle notas. Itaque qui literarum iucunditatibus inftrudas habent mentes, non poflimt hon in fuis pedoribus dedicatam habere, ficuti Deorum, fic & Ennij Poeta: fimulacbrum. Accij autem carminibus, qui ftudiofe deledantar, non modo verborum uirtutes,fed etiam figuram eius uidentur fecum habere prasfentem. Item plures poftnoftram memoriam nafcentes cum Lucretio uidebuntur, uelut coram, de rerum natura difputare: de arte uero Rhetorica cum Cicerone. Multi 5° pofterorum cum Varrone conferent fermonem de lingua latina. Non minus etiam plures Philologi cum Grascorum lapientibus multa deliberantes lecretos cum his uidebuntur habere fermones ,&ad fummam fapientium fcriptorum fententias corporibus abfentibus uetuftate florentes, cum infunt inter confilia, &difputationes maiores habent,quam pratentium funt aqthoritates omnes. Itaque Casfar his authoribus fretus fenfibus eorum adhibitis & confilijs, ea volumina confcripfi, & prioribus fepte de asdificijs, odauo de aquis, in hoc de Gnomonicis rationibns quemadmodum eae radijs folis in mu. do funt per umbram gnomonis inuent£, quibusq; rationibus dilatentur, aut contrahantur explicabo.
  - Certe ego haclemtsproxnium ejfe putarem > quoniam idem fenfusper omnes eius partes confpici pote A, Sed hoc parum refert.
  - jM. 3
  - io
  - De
- p.281 - vue 298/393
- - /1 l E E
  - 181
  - If
  - &
  - De gnomonicis rationibus ex radijs Solis per umbram inuen-tis, & mundo, atque planetis. Cap. Illi.
  - JA autem funt diuina mente comparata, habentfy admirationem magnam confideranti* bus,cjuod umbra gnomonis aequinoftialis alia magnitudine efl: Athenis, alia Alexan-dria:,aliaRom;e, non eadem Placentia:, cazterisq; orbis terrarum locis, Itaque longe
  - _________ aliter diftant defcriptiones horologiorum locorum mutationibus. Vmbrarum enim
  - a:quino6tialium magnitudinibus ddignanturanalemmatorum forma: , ex quibus perficiuntur ad rationem locorum, & umbrae gnomonum,horarum defcriptiones.
  - Mirabilis efi ea, qua hoc loco de rebus JL'Jlronomicis dotlrina traditur a Vitruuio,fed admiranda magis efi breuitas, ideo fumma cum diligentia, & animi fagacitate confideranda funt ea, qua hoc volumine pertrahantur, in quo breuifjime , qua ab alijs multis uoluminibus nix explicantur, & facillime exiguntur. Tge igi-tur confundamur, ponam ego ordine fingula fecundum Vitr. verba, qua non uerba, fed fententia potius indicanda funt. Mgit ergo in hoc uoltmine de ratione horologiorum, qua folis radijs, & umbrarum produBio—
  - . nibus defcribuntur. Quoniam uero umbra non efl ni fi ubi luminofum corpusfit, a quo radij emijfi^b opaco impediuntur corpore, ideo de corporibus cakflibus agit, e quibus radij emittuntur. Et hac occafione coeli motionem ample ftitur, figuram quoque, & menfuram totius. Inducit hoc negotium hoc modo, quod uidentes . nos diem noBi parem, quod tempus aquinoBium uocatur, Martio, & Septembri menfe medio fere aduenient, omnibus,pr ater ijs, qui fub aquinoBiali, & ijs qui fub axe funt, quoniam illisfemper, ijs nunquam eft aquinoBium. Videntes inquam huiufmodi noBium, & dierum aquabilitatem, confiderantesq; meridianam umbram diuerfis orbis regionibus uario, ac diuerfo modo reffiondere adificiorum, arborum,& aliaru rerum ere-Bqrum altitudinibus, nam nonnullis in locis pars, alijs maior, alijs minor umbra meridiana oquinoBialis ui-detur, magnam fumimus admirationis occafionem. inde naturali impetu, & appetitu ad inneftigationem huius rei diuerfitatis ferimur. Cumq; uideamus umbrarum diuerfitatem nonpojfe aliunde uenire, nifi ab ipfie Solis altitudine, cum Sol eo tempore alibi altior, alibipreffior efi, aggredimur ad confiderationem curfus Solis : itaque quod in ccelo efficere non poffumus, id in terra lineamentis, & figuris defignamus, ratione totius qd unguemferuantes . Qui uero fubtilius, & melius eas defcriptiones inuenerit, is ingenio prope diuino efi e putandus efi. Mtque hoc efi, quod haBenus a Vitr. diBum efi. nam alia umbra meridiana alibi tempore aqumoBij cognofcitur,& ex hac diuerfitate umbrarum fiunt analemmata. Quid uero fit analemma declarat hoc modo.
  - Analemma eft ratio conquifita Solis curfu,&umbra? crefcentis, a bruma: obferuationeinuenta, c qua per rationes Architectonicas circiniq; defcriptioneseft inuentus effefius in mundo.
  - ginnum ueteres a bruma incipiebant, nonnulli hibernum folftitium uocant, quod efl a medio fere Decembri menfe. animaduerterunt in meridie\ bruma umbram effe longiorem,quam in reliquo tempore meridiano: ideo colligebant tunc temporis folem minus effe fiupra horizonta. Defcribentes igitur in plano circulos, & erigentes gnomones, lineas a defcriptis circulis ducebant ad acumen gnomonum, & eas lineas producentes adfubie-Bam lineam, tanquam qd planum, comparabant umbrarum longitudines gnomonum altitudinibus, atque ita fingulisdiebus meridianam Solis altitudinem fumentes, conjpiciebant a bruma tempore Solem quotidie magis in meridie fupra horigonta confurgere, & ita umbras meridianas colligentes, in plano defcriptiones faciebant, oftendendo in terris cceliefeBus. Hanc defignationem meabant analemma , quod efi tanquam pra-fcriptio curfus Solis fecundum diuerfas orbis regiones. Quoniam uero in analemmatis finitione Vitr. dixit fitiffe inuentum ccsli effeBum in mundo, ideo declarat hoc loco quid fit mundus, inquiens.
  - Mvn d vs autem eft omnium naturae rerum conceptio fumma, ccelumq; ljderibus conformatum.
  - Duo mundus ampleBitur; ccelum,& quod fub ccelo continetur. 'Njecefie efi in mundi finitione ccelum collocare, quoniam in ccelo lucentia corpora ponuntur, quorum radij effeBus faciunt in mundo. Mundus ergo efl maximus, & fummus rerum conceptus, quoniam perfeBum corpus eft. namperfeBum esi, cui nihil deefl,
  - & cui nihil addipoteft. Mundo igitur, quoniam ex tota materia confiat, & omnia compleBitur, principio, medio, &fine terminatur, continet, & non continetur,perfeBi nomen conuenit, quodlUitribuit Vitru. cum dicat, \ conceptio fumma. | nam fi fuvrmum efi, extra ipfum nihil eft. in ipfo omnia concipiuntur. Mundus ergo maximus efl omnium naturarum rerum agentium, fiue patientium complexus, unde elementa ,& qua ex elementis fiunt, fiue abfoluta, fiue imperfeBa forma fint;ccdos quoque in quibus agendi uis ineft, in mundo contineri neceffe efl. ha autem natura omnes contigua funt, ut omnis eorum uirtus a caleftibus formis dirigatur,& effingatur. Vitr. ccelum appellatfyderibus conformatum, quare de ccelo traBat.
  - Id uoluitur continenter circum terram, atque mare, per axis cardines extremos.
  - Triorem mundi finitionis partem omittit Vitr. quoniam ad negocium nonpertinet. alteramuero maxime neceffariam fimit. paucis uero uerbis multa compleBitur, qua nos ordine explicabimus. C alum igitur moneri,fenfuipatet,nam corpora cceleftia locum mutare confpiciuntur, quoniam modo uidentur hoc,modo alio in Iqco. Quod uero continenter, ac fine ceffatme moueatur, item apparet. Quod demum in orbem moneatur 6p
  - circa
  - 40
- p.282 - vue 299/393
- - K Q K r s'
  - circa mare, & terram, motus fiat per axis cardines extremos, multis rationibus comprobatur, %\gm fi ccelum omnia complebitur, omnem occupat locum, omne fpatiitm terminat, fi alio modo, quam in orbem moneretur, certe aut fpatium, aut mane extra fe relinqueret, quod a ratione eft alienum. Traterea multa funt, per qua cognofcimus coelum in orbem ferri, & quodfimili figura fua motioni confiet, quorum plena funt uo~ lumina,&experimenta quotidie fiunt inftrumentis, & quoniam continuam motionem cernimus in partem unam, ideofirmifiima fiigna duo imaginamur oppofita, continua linea conimffa, per qua uoluatur coelum, & punba illa cardines uqpamus, quoniam ijs tanquam cardinibus coelum imiti, &per eos uolui uidetur. lineam uero illam axem nominamus„ cuius extrema funt cardines ipfi, qui&poU dicuntur. Cat erum quicquid nos de fiignis, lineis, circulisq; in coelo dicimus, id ad euidentiorem declarationis modum dicere[olemus, natura enim in coelo non funt, quod perperam nonnulli pupant.
  - Nanqve in his Jocis naturalis poteftas ita Archite&ata eft, collocauitq; cardines tanquam centra, unum a terra» & a mari in fummo mundo, ac poftipfasftellasfeptentrionum. Alterum trans contra iiib terra in meridianis partibus ,ibiq; circum eos cardines orbiculos, tanquam circum centra, ut in forno perfecit, qui grasce »0am nominantur, per quos peruplitat fempiternp eeelutn.Ita media terra cu piari, centri loco naturaliter eft collocata,
  - , Duo funt cardines, poli, qui in mundo per diametrum opponuntur ,fed quod alter femper fublimis, alter
  - deprejfus fit, non eft abfolute uerum, ni fi ratione,& reffebu habitantium, ideo vel fic intejligendum eft, quod ait Vitr . uel fi hoc non dicit, ut ex eius uerbis apparet,cum dicat, naturalem poteftatem ita Mrchitebatam ejf ? in his locis, & collocauiffe cardines tanquam centra alterum in fummo mundo, alterum fub terra: nos i ° tamen ita intelligere debemus; nam qui in medio orbe funt ab utroque polo pariter diftantes, neutrum habent fublimiorem, fed utrunque ad labrum horizontis collocatum. TgOn minus qui ultra medium incolunt polum, ab illa parte fubl imem habent, & a noftra , qui citra medium incolimus depreffum, & nofter cardo illis meridianus eft, quemadmodum eorum nobis meridianus efi. Ergofitushuiufmodi ratione, &refpcbu non ab-* foluti intettigendus efi , nam ut Vitr. ait, terra, & mare in medio centri loco naturaliter collocatur, quare [equitur, ut aliquibus regionibus polus extollatur, nonnullis deprimatur, & alvjs aquabiliter in horizontis labro uterque collocetur. Quod autem terra fit in medio ut centrum, patet ex eo, quod omnium aftrmomo -rum confenfu quacunque parte fit homo, femper eius finitor ac terminator dimidium coelumpartitur, organa etiam quibus utimur, nobis aqui infer uiunt,ac fi m centro effemus collocati, paritas dierum arguit terram in medio collocari, & multa alia, qua ab aftronomis,& mathematicis fubtiliffimi colliguntur. yelociffimust $ o autem coeli motus ex curfu Solis, & Luna, reliquorumc(; fyderum aperti deprehenditur.
  - His natura difpofitis ita uti Septentrionali parte a terra excellius habeat altitudine centrum, xri Meridiana autem parte inferioribus locis fubie&um ea terra obfcuretur, tunc etiam per mediu tranf- uerfa, & inclinata in meridiem circuli delata zona duodecim (ignis eft conformata, qua? eorum fpecieg ftellis difpofitis,duodecim partibus perxquatis, exprimit depi&am a natura figurationem.
  - Cum multa breuiter explicare velit Vitr.fubobfcurus efi, quare dilucidius ab his me expediam. Cum ui-derent antiqui certam & continentem coeli motionem ab oriente in occafum, duos cardines, & axem certis in locis inuenermt. cum uero motum Solis annuum perjpexijfent, uidijfentq; Solem modo in una, modo in altera horizontis parte oriri,& in meridie quandoq; uertici noflro magis imminere, & interim depreffiorem ejfe, diesq;, & nobes aquabiliter uariare, uiam Solis inuenermt, per quam Sol quotidiano curfu permeando,om-40 nem illam mutationem fubiebam fenfui facere [olet. Jqon mims animaduertentes aliorum planetarum cur-fum infequi Solis iter, fed non ita femper aquabiliter ab eo abejfe, uia Solis & reliquorum errantium fydera nomen dedere, atque eam zpnam appellarmt, nam quemadmodum zona cingendo non folum circumflebi+ tur,fed latitudinem quandam habet, ita errantium uia lata & circularis effeba efi, ex una parte in unum,ex alia in alterum polorum inclinare, & orbem uniuerfum circumplebi. In ea etiam cognouere aliquas fiellarum figurationes, e*r quafi focietates, unde fignomm nomeninuentum efi. & quoniam duodecim funt deprehenfa huiufmodi imagines, ideo duodecim fiigna, qua Vitr.duodecimperaquatis partibus tribuit, quoniam triginta gradibus fingula conflant, ejfe dixere: Tlanetarum uia zodiacus uel fignifer a fignis efi nominata. Via uera Solis ecliptica diba eft, quoniam in ipfit Sole & Luna conftitutis certis in partibus defebus, qui eclipfis dicitur, eorum fyderum fieri Solet. Habet uero latitudinem fignifer, quoniam errantium curfus id exigit, & jo quemadmodum circulus omnis imaginatione conflare dicitur partibus. 3 60. qua gradus uocantur, ita etiam Jigniferi ambitus eandem partium diuifionem habere putatur, in [igniferi latitudine media efi uia Solis,fed linea extrema {igniferi latitudinis ab ecliptica diftant utrinque fex gradus, ita ut uniuerfa [igniferi latitudo confiet duodenis partibus, ultra quas errantiaJydera permeare non [olent, licet Venerem, & Martem ob amplitudiuem epicyclorum quandoque exire cognouerint agrorum contemplatores, fed id perraro fieri [olet, qua res forte occafionem fabula Martis, & Veneris dedifje dicitur. Signifer etiam uocatur obliquus circulus, quia non aqualiter fecundum fluas partes afeendit, & defeendit, & quoniam non aque omnibus fuispar-> tibus a polis abeft, & demum, quia reliquos circulos non adreffos angulos abfeindit. Sed quodVitm. ait. I His natura dijpofitis, l hoc certe non natura confiat, fed horizontis ratione,& reffebu quodam,(ut diximus , )quanquam natura coelum in his punbis, & cardinibusfirmetnr £ zpna duodecim fignis conformata 60 Huius zpnaproprietates funt ha. primum eft lata,, poftea inclinata»inde duodecim fignis conformata, licet
  - autem
- p.283 - vue 300/393
- - 1B4 LIBE ^
  - nutem natura iUa flella conflant, obferuatores tamen ita eas diuifere. Duodecim igitur figna duodecim menfi-bus tribuuntur, quodlibet triginta gradus occupat, ideo annus, 3 60, diebus conflat, &eo amplius, quo motu obliquo Solpraterit in uerfatione contrarij motus, ut infla declarabo.
  - Itaqve lucentia cum mundo, reliquoq; fyderum ornatu circum terram, mareq; peruolantia,cur fus perficiunt ad coeli rotunditatem ,t omnia autem uifitata , & uifitata temporum necefsitudine funteonftitata, ex quibus fex figna numero fupra terram cum coelo peruagantur: esetera fub terram fubeuntia ab eius umbra obfcurantur. Sex autem ex his femper fupra terram nituntur, quanta pars enim nouifsimi figni dcprefsione coafta uerfatione fubiens fub terram occultatur, tanrundem eius contraria: uerfationis necefsitate fupprdfa, rotatione circumafta trans ex locis non patentibus,& ob- r 9 fcuris egreditur ad lucem. Nanquc uis una,&necefsitas utrunque fimul orientem,& occiden- • tem perficit.
  - Duofunt coelorum motus experimento cogniti, alter quo ab ortu in occafum feruntur, quemadmodu quotidiana uerfatione Solem, & Stellas oriri,ad medium confurgere, & per occafum rurfus fub terra media ad or - tu ferri uidemm,qui motus primus,et diurnus nominatur.fupra ipfum uero nihil esi,quodfitfenfibus fubiedu, fpatio autem horarumuigintiquatuor uniuerfum orbem ambit, diemq; naturalem confiituit. Dt hoc motu ue-lociffimo ha&enus loqmtus efl Vitr. dixitq;per eum fex figna femperfupra, fex uero infla hori^ont emferri, quod & uerum efl, nam in quocunque horizonte fis,femper dimidium figniferi fupra terram habes, & dimidium infla. cumq; jignifer fit unus e maioribus (pbara circulis, & duodecim fignis fit conformatus, e quibus fex dimidium eius circuli occupant,neceffario femper fupra terram fex figna erunt, fex uero infla delitefcunt,
  - <&• quantum ex uno oritur, tantum ex altero deprimitur fub occafum. .Alter motus efl de quo infla ratiocU natur Vitr.hunc in modum.
  - Ea autem figna cum fint numero duodecim, partesq; duodecimas fingula pofsideant mundi,uer-fenturq; ab oriente in occidentem continenter, tunc per ea figna contrario curfu Luna, Stella Mer-turij, Veneris,ipfeSol, itemq; Martis,Iouis,&Saturni,ut per graduum afccnfionem percurrentes alius alia circuitionis magnitudine ab occidente in orientem in mundo peruagantur.
  - Declarandafunt hac, qua breuijjime a Vitr.ponuntur. Ait enim figna effe duodecim, & fingula occupare duodecimam coeli partem, & omnia ab ortu in occafum ferri, & planetas contrario motu per ea figna fcandentes ab occafu in ortum moueri, & demum differentes effe eorum circuitiones. Trimum igitur figna duodena funt, quorum nomina hac habentur, Aries,Taurus, Gemini,Cancer, Leo, Virgo, Libra,Scorpius, Sagittarius, Caper, Aquarius, Tifces. "Numerantur figna ab eofegmento, quod ecliptica facit in equino- 3 0
  - diali, nam cum circulo neque principium fit, neque finis ullus natura habeatur, rationi confentaneum esi, ut initium ab ea parte fumatur, qua communis efl ortui, & occafui locorum omnium, & in qua cum fit Sol, arcus diei maior fieri incipit arcu nodis. Signorum nomina fumpta funt ab animali, aut re aliqua, quatenus Solf'tb ea figna fubiens, efficit in hac inferiora affediones fimiles ijs animalibus, uel rebus, a quibus nomina illis impofita funt. Aries cornibus duobus defignantur hoc modo y, Taurus etiam fimiliter duo cornua refert if, Gemini duo iundi tradus exprimunt H. Cafiora ,& Tollucem dicunt ejfe. Cancer oppofitis oculis, & prominentibus defcribitnr tfp, Leo cauda patet Q, Virgo ex fibula ueflis Libra fua for-
  - ma innotefeit <£±, quemadmodum Scorpius articulo «ff, & Sagittarius telo £. Caper uero genu alligatum habet fo. Aquarius fluxu oflenditur vac.. Tifces dorfofe communi uinculo tenent X* Haede fignis, eorumq; numero, nominibus, & caraderibus dida fint. Quod uero fingula duodecimam codi partem 4° occupent, uidetur ex eo, quod triginta dierum (patio Sol um figno uideturfubijci, quafi triginta partibus fi-gnum conflet, quas gradus noflri appellant, quoniam per eas partes, tanquam per gradus afcenditSol,& defeendit, unde etiam Vitru.dixit \ vt per graduum afcenfionem percurrentes. \ Signifer ergo efl partium 360. quoniam fi ducas 30. in 12. colliges 360, qui numerus ob maximam diuidendi commoditatem affumptus esi, ac parum a fumma dierum totius anni uidetur abeffe. Commoditas item numeri fexagenarif effecit,ut is numerus caperetur, nam 60. habet dimidium,tertiam,quartam, quintam, & fextam partem,
  - & circulus omnis facile in fex partes diuiditur, quoniam eadem didudione circini, qua circulus diuiditur, eadem inquam in fex partes diuiditur. ideo circinum noflri fextam uocare folent. Caterum tertia , & quarta conclufio erat,omnes planetas per ea figna mgantes ab occafu in ortum moueri, & id facere contraria curfu. Hac longo ufu, & experientia cognita funt, nam quemadmodum continuam uerfationem abortuin fo occafum experimento cognojcimus, qua omnibus orbibus emunis efl,& iuxta ordinem illum non folum calefies orbes, fed etiam elementa,qua rariora funt, in orbem feruntur,ita & fecunda,aduerfaq; motio perffie-da efl, dum rerum indagatores obferuarunt ortus,&occafus ftdlarum, & Solis motiones. Nfitm uiderunt Solem&fydera in orbe meridiano modo fublimia, modo depreffa, intenm in una, interim in alia parte orien-tia, & cadentia, unde axes alios, cardinesq; & motus excogitarunt. Videntes etiam flellas orbibus karen-tes; quas infixas dicunt, eodem femper inter fe fpatio diftantes, & unam atque alteram, qua lucentior, & ma ior ejfet, obferuantes, ex ea collegerunt feptem errantia Jydera fuecefiione quadam in orientem ferri, & procedente tempore eandem haerentem fiellam quafi comitantia cernentes, ab eaq; digredienda, iterum cum ea iungi, idq; in Luna, qua proxima terris, & quam citiffima efl, praecipue obferuantes, fecundum motum ime-liere, & etiam metiti funt. Inuenere inquam ex unica obferuatione,metiti autem funt ex pluribus,nam ob^ 60
  - feritantes
- p.284 - vue 301/393
- - K 0 *L V S,
  - 28*
  - feritantes Lunam ratione alicuius flella fixa modo cum ea, modo ab ea, interim anteeam ferri» contrariam motionem cognouere,f$pius autem idobferuantes,etiammotum Luna metitifunt. Vnde quinta conclufio, manifefla efl, quam Vitr. ponit, dum dicit \ alius alia circuitionis magnitudine ab occidente ad orientem in mmdoperuagantur Toftea cuiufque motus examinat,inquiens.
  - Lvna die o&auo, & uigefimo, & amplius circiter hora, coeli circuitionem percurrens,ex quo coe-perit figno ire,ad id fignum reuertendo perficit lunarem menfem. Sol autem figni fpatium, quod efl: duodecima pars mundi menfe uertente uadens tranfit,ita duodecim menfibus duodecim fignorum interualla peruagandocum redit ad id fignum unde coeperit, perficit fpatium uertentis anni, exeo IO quem circulum Luna terdecies in duodecim menfibus percurrit, eum Sol eifdem menfibus femel
  - lo
  - permetitur,
  - Solantium, Luna menfem,primusmotus diem]fiicit. Qgmre motus huiufmodi funt diligenter examinandi Tojlquam igitur oftenfum efl in motibus cceleflibus effe diuerfitatem, quatenus ad eorum motuum terminos fpeffat , nunc offenditur etiam inejfe diuerfitatem eorum, quatenus ad celeritatem, & 'tarditatem pertinet. Quare temporis interualla metitur, quibus tmumquodq; fyderum integram uerfationem circum coeli ambitum facit. K[ps ut hac facilius intelliganpur, quadam examinabimus non indigna fcitu,ex quibus ordo, nume-> rus, pofitio, & motus orbium ccelefiium, & fyderum dignofcentur. Ccelefiis natura corporata, & fumma offo continet coelos feparatos, contiguos, & idem centrum cum mundo habentes, extra quos nullus eH motus, nifi imaginatione effiffus, ut multa, qua nobis in his orbibus apparent, aliquo modo feruemus. Septem orbes errantibus feptem conceduntur, citima terris Luna eftfummus, & remotiffimus efl Saturnus, reliqui fuo ordine collocantur, ut dicemus. Car afferes, quibus defcribuntur funt hi, Y> Saturnus. #. luppiter. cf Mars. Sol. $ Fenus. £ Mercurius. §>. Luna, offauum coelum, quod firmamentum appellant, infixis slellis ,& horrentibus efl attributum, maximum & capaciffimum,quoniam reliqua omnia continet, tanquam omnium locus. 'Humerus orbium ex celeritate inferiorum, & ex tarditate fuperiorum fyderum deprehenfus efl, nam fydcra, qua in mundo lucent, fuperiora tardius mouentpr, inferiora uerb celerius . Sumitur quoque ordinis argumentum ex eo, quod altiora corpora ab inferioribus occultantur, nam cum nos in imo habitemus, quod oculis nofirisproximum efl, occultat ea, quafuperiorafunt, cum inter oculos, & corpus fublimius interponitur, addito eo difcrimine, quod efl inter terminum uifionis,&locum, in quo uere fi-tum efl fydus. quod quidem difcrimen afpeffus diuerfitas uocatur. qua nil aliud efl, quam maioris circuli arcus, qui fupra uerticem tranfit duabus lineis interceptus, quarum 'alteram ab orbis centro, alteram ab ocu-3 ° lo fupra terra planum produci imaginamur, ita ut & per centrum fyderis tranfiens in arcum pradiffum terminetur. Linea uero illa, qua ab orbis centro per medium fydus ad arcum in fignifero produci imaginamur, ueri loci linea nuncupatur, efl enim tanquam index ueri fyderis loci, fed ea, qua ab oculo per medium fydus adfigniferumper uenit, apparentis loci linea nominatur, quoniam apparentem non uerum fydeiis locum in fi-gnifero ponit. Vnde angulus inter duas pradi ffas lineas interceptus, difcriminis eius interuallum erit, quod tanto maius erit, quanto deprefiiori loco fydus erit collocatum, & ad hori%ontem proximum. Sed cum fydus imminet uertici, nullum difcri ------
  - men ajpeffus efl, quoniam linea illa in unam coeunt, ideo difcrimen huiufmodi in .Luna maximu 40 efl, paritum in Sole, uix fenfibile in Marte, & nullo modo infupe-rioribus dignofci poteff, quoniam ab oculis,& a centro maxime ab-
  - a. centrum mundi.
  - b. oculus in fuperficie terra.
  - c. fydus.
  - d. uertex.
  - bea. angulus diuerfitatis,
  - funt. Defcriptio autem di fi orum efl hac. Luna igitur, quoniam uelocifiimo curfu fertur, maioraq; habet ui-fionis diferimina, & quia demum Solem impedit, proxima terris efl, quoniam uero aliqua ex pradiffis rationibus concluditur, Martis, louis,& Saturnifydera fupra Solem collocari, ideo Martis, & Veneris orbes fub Sole effe colligemus .Caterum & ea ratio cogit nos infia Solem duo illa fydera collocare, quod feruatur proportio interualli a Sole ad terra centrum, quoniam nimium effet interuallum inter Lunam, & Solem , nifi fydera illa cum fuis orbibus interponerentur, unde diametrorum rationes, qua tabu— yo lis colleffa uidentur, feruari poffunt . T\ationi quoque confentaneum efl Solem medium effe & fu- -periores planetas ab inferioribus dinidere , quoniam inferiores una inter fe'uerfationum, & motionum ratione, & fimilitudine conueniunt, alia uerofuperiores. illi in epicyclis, hi in deferentibus orbibus. Sol igitur oculus, & cor mundi efl, & tanquam rex, & dominus in medio collocatur. Difficile uerb eftiudicarede Mercurio, & Venere, quis eorum fuperior fit, quoniampari fermi uolubilitate uerfantur, paruumeftafpe-ffus difcrimen,nec percipitur quis eorum alternm occultet. Qm uero fpeculathnibus aptiores fuerunt, natura intentionem conieffantes dixere. naturam effeciffe planetarum orbes ab ecliptica inclinatos ut in coitu, & obieffu fyderum id punffum euitare poffent, quod diametro obijeitur, namSolis uicinitas illis foyet noxia,quo niam luminis defeffum parit,quem combuflione barbari uocant. obiefius etiam, quem oppofitionem dicunt, fi toto diametro fiat, eclipfim facit, qualem Dma fingulis menfibus pateretur, nifi ab ecliptica iter defleto fieret. Hinc efl quod rerum natura parens magis hanc noxam euitare noluit in hisfyderibus, qua funt circa
  - Solem
- p.285 - vue 302/393
- - *8<S L t B E H
  - Solem magis proxime,idea epicyclos maiores Veneri, & maximos Marti dedere, quibus & extra Solis iter, latitudinem figniferi feruntur, unde propter hac nonnulli duos utrinque gradus figniferi latitudini addidere, yerfuafum igitur habemus eos planetas Soli maxime propinquos effe, qui epiciclos maiores habent, ideo Mars, & Venus propriores Soli percurrent cadi Jpatia. Quod fi loci dignitas attendatur, certe Venus erit proxima Soli,nam eius epicycli centrum femper a Septentrione ponitur, qua pars coeli dextra efl. Mercurius iicro meridianas tenet partes, quas fmiflras dicimus. Mercurius quoque Lunafimilior eft, & orbium numero, & motionumuarietate, quarefupraMercurium Venus, pofiea Sol,fupra Solem Mars. inde luppiter, fupremus omnium Saturnus efl, qui cum minorem habeat epicyclum, quam luppiter, & fimiliorem epicyclo Lun*, fupra lauem certe ponendus efl, quia qua longiffimeabfunt, minori indigent epicyclo . Iouis autem epicyclusfimilior esi epicyclo Mercurij, ideo fupra Martem luppiter ponendus. Mtqne is efl ordo, &numc^ rus, fiitusq; calorum. Quod uero ad motionempertinet, inquit Vitr. Lunam die offam, & uigefimo, & amplius circiter hora, coeli circuitionem percurrentem, ex quo coepmt figno ire, ad id fignum reuertendo perficere lunarem menfem. Maxima pars orbis terrarum menfem facit & a Luna menfem nominant, dicuntq• duas Lunas, tres Lunas, quatuor Lunas, cum duos, tres, quatuorq; menfiesfignificare uolunt. Quatuor autem modis intelligitur menfis, primo dicitur communis menfis, fecundum quam nominationem duodecim dicimus ejfemenfes, & a lanuario ordientesprimum, tertium, quintum, feptimum, offauum, & decimum dies habere dicunt unum & triginta. Reliquos uno die minores reliquis, effe, pr at er Februarium, qui viginti offo dies ordinarie, & vigintinouem anno biffextili habet, Biffextilis autem annus efl in quo dies quartus & vigefimus februarij bisnumeratur, is. efl fex. Cal. Mart. numeratur autem,quia menfi illi additur dies unus quarto quoque anno. Mdditur autem ob jpatium illud, quod efl amplius quam 565, dies, quo fingulis annis Solfigni-ferum percurrendo excedit primum, ac diurnum motum, cognofrifur autem biffextilis annus ex diuifione mjl lefemi, nam fi parte spari numero ex diuifione conflabunt, annus ille biffextilis erit. Menfis etiam uocatur jpatium, quo Sol unum ex duodecim fignis fubienspercurrit. ita menfis duodecima erit anni pars., Vocatur etiam menfis interuallum inter duos Lun# coitus cum Sole, quod diebus conflat 2 9. cam dimidio, & am piius quid. Demum menfis uocatur Jpatium illud temporis, quo Luna figniferumper. fignapercurrensintegra circuitionem facit, quod jpatium Vitr. 28. diebus, & qua fi hora fieri dicit, & hic menfis Lunaris annus uocari potefl, fed Vitr. Lunarem menfem nominat. Tabellam hoc loco ponam diflinffam motuum cceleflium» iuxta noflrorum traditionem, qui offauo coelo alios orbesfuperiores addidere ob alias motuum obferuationes^
  - TMBVLji MOTVVM COELESTIVM.
  - S G M z 3 4 !* 6 t 7
  - Decimum in hora. *5 1
  - In die. 12
  - ^Ipnum in hora. 4 20 41 17 12
  - In anno 26 25 51 9 38 19
  - In annis 49000
  - firmamentum in die, 4 5* 34
  - In anno. 3° 24 49
  - In annis 7000 1 1
  - Saturnus in die 3 5 1 58 5
  - In anno. [2 12 3°
  - In annis 3 0. 3 5 17 < 40 21
  - In annis zg.&dieb. 363, 12 m 34 42 3° 27 45
  - luppiter in die. 12 7 1 M 27 l7 34 57
  - In armo. 12 1 22 25 44 1 48
  - In annis 12. 4 59 * 5 !*? 7 23 50
  - & 314. diebus. I 20 18 59 59 59 59 10
  - Mars in die. 12 4 20 45 46 21 22 1 3°
  - in annis duobus. 12 1 24 22 5o 57 22 10
  - In armis uno 0-322 ,dieb% 3* 26 38 40 5
  - Sol Venus Mercurius I 2 22 34 10 22 40 50
  - In hora. I 2 2 4^ 44 12 15
  - In die . 2 2 7 50 49 r 71 4
  - In anno. 59 8 19 1 37 19 13 5$
  - In armo horis 6% II 29 43 39 1 22 1 59 45 40
  - luna in hora. 16 16 56 19 34 4
  - In die. 32 56 27 33 7 57 41
  - in diebus a z . horis.%. 10 35 1 *3 ju 4 35
  - 12 9 l7 14 15 r 45 13'
- p.286 - vue 303/393
- - o V S. 287
  - Mgrcvrti autem, & Veneris ftel la» circum Solis radios, Solem ipfum Uti centrum itineribus co ronantes regreflus retrorfum, & retardationes faciunt. JEtiam {lationibus, propter eam circinatione morantur in fpatijs lignorum. Id autem ita e(Te maxime cognofcitur ex Veneris Itella, quod ea,cutn Solem fequatur poli occafum eius apparens in coelo , clarifsimeq; lucens Vefperugo uocitatur, alijs autem temporibus eum antecurrens, & oriens ante lucem, lucifer appellatur , ex eoq; nonnunquam plures dies in uno figno commorantur, alias celerius ingrediuntur in alterum lignum. Itaquequod non aeque peragunt numerum dierum in lingulis lignis, quantum funt moratse prius, tranfiliendo celerioribus itineribus pevficiunt iuftum curfum. Ita efficitur uti quod demorentur in nonnullis fignist nihilominus cum eripiunt fe a necefsitate morg, celeriter confequantur iuftam circuitionem. Iter au? x® tem in mundo ftella Mercurij ita peruolitat, uti trecentefimo , & fexagefimo die per fignorum fpatia currens, perueniat ad id lignum, ex quo priore circulatione coepit facere curfum, & ita pertequatur cius dies ut circiter tricenos dies in fingulis lignis habeat numeri rationem. Veneris autem cum eff liberata ab impeditione radiorum Solis triginta diebus percurrit figni fpatium, quo minus quadragenos dies in fingulis lignis patitur,cu ftationem fecerit, reftituit eam fummam numeri in uno figno rao rata. Ergo totam circuitionem in coelo quadringentefimo, & o&ogefimo & quinto die permenfa, iterum in id fignum redit, ex quo figno prius iter facere coepit.
  - Hac parte non conuenit Vitr. cum alijs, & forte in textu mendum eft. Tlinius quoque qui integras fcha-das a Vitr. mutuarefolet, ab eo fuper his dijfentit. Tonit igitur Vitr. "Planetas cogi necefiitate commorari» eosq; a necefiitate liberat, & quafi foiutos mlt eos iter celeritate curfus aquare in alio figno, quod moranfio io in alio fecerunt. Jfec oftendit unde hac nec efiitas proficifcatur,&undeeorum libertas (ut ita dicam) pro-ueniat. Quare mihi uidetur utile lumen his addere, &eos fequi, qui poft Vitr. firmioribus fundamentis cale-ftium rerum ftruffuram ftabiliere. Explicanda prius igitur funt mihi nominum quorundam rationes, ut facilius uniuerfum opus abfoluatur. Jfomina funt hac. Epicyclus, Deferens, Eccentricum, Concentricum. lu-gum, Antiiugum,longitudo media eccentrici, longitudo media epicycli, Statio, Progrejfus, Eegreffus, Argumentum, & Aequatio. Epicyclus igitur, qui a Ttolomao diuerfitatis circulus nominatur ,paruus eft circulus excogitatus, tanquam additus maiori circulo unde nomen habuit, cuius circa circinationem nolunt Aftro-nomi comoluifyderis corpus. Epicycli centrum in circinatione ponunt, qua fydus aut epicyclum defert orientem uerfus, qua circinatio Deferens ab officio deferendi nominatur. cuius centrum non eft eodem loco, in quo esi centrum orbis, ideo Eccentricum, quafi extra centrum vniuerfi dicitur, quemadmodum concentricus orbis $0 dicitur, cuius idem locus eft, quod eft uniuerfi centrum . Quare fi in plano epicyclum, & deferens uelis de-feribere, ita facito fit centrum C. a quo linea ducatur,cuius extremum alterum fit a quod fit centrum epicycli, manente C. firmo, deferibantur circinationis linea, extremitate aio ita in plano fuperficiem effe deferiptam, fyia deferentis circinatio nuncupatur, ita Sol ecclipticen format, qua tanquam Solis deferens dicipoteft, a-qua deferentia aliorum fyderu diflant, & a lateribus declinant, & produtta eadem linea ad cauumprimi coeli eiufdem nominis circinationem deferi-bit. Caterum centrum epicycli femper eft in circinatione deferentis. circino igitur collocato in a. & diducto adfyderis centrum d. ducatur circinatio, hac epicy-40 clum formabit. Hac cum itafint,noneft, qui non uideat deferentis & epicycli circinationes disiare ab orbis centro f. itia-quali ratione . Trat er hac epicycli partibus diuerfa nomina impofuerunt aftrorum periti, refpicientes interualla, quibus illa partes a centro mundi uidentur abeffe.
  - Cum uellent ea ratione feruare multa, qua nobis apparent. HincfkUum eft, ut fignum, quod in circinatione deferentis, aut epicycli remotius eft ab orbis centro, iugum uocauerint. Barbari augem uocant, & fignum, quod per diametrum opponitur lugo, antiiugum quafi oppofitum iugo dixerint. quoniam uerb Soli epicyclum fo «ondedere, ideo fignum illud oppofitum iugo deferentis, Antiiugum uocabitur. Iugum, Summitas , Auges, Ab fides idem fignificant. Longitudo uero media eccentrici eft dimidium diametri. Longitudo autem media epicycli eft fpatium interceptum inter utrunque centrum. Vocantur autem longitudines media ea ratione,quoniam iugum , idefl fignum ab orbis centro remotiffimum, longitudo longior appellatur, & antiiugum, id eH fignum iugo oppofitum, longitudo breuior nominatur deferentis, uel epicycli. Hac duo figna funt extrema unius linea, quaper utraque centra, deferentis fcilicet, & orbis ducitur .& iugi Linea meatur, quoniam eft tanquam index extremi iugi. Quare quemadmodum in eccentrico longitudo maior tanto eft plus femidiame-tro eccentrici, quantum eft fpatium interceptum inter utrunque centrum: ita minor longitudo eft tanto minor femidiametro, quanto plus illa excedit, fed femfdiameter longitudo media eft. TS^on minus inepicyclo longitudo maior eo erit plus fpatio inter utrunque centrum, quantum eft epicycli femidiameter. & tantum ab eodem <jo jIpatio longitudo minor fuperabitur. Vnde fpatium inter utrunque centrum erit media longitudo, nam rationi
  - confen-
  - a b deferens.
  - c. deferentis centrum, d e. epicyclus.
  - a. centrum epicycli. f. mundi centrum.
  - a. iugum deferentis.
  - b. antiiugum.
  - d. iugum epicycli.
- p.287 - vue 304/393
- - *8S L 1 B E \
  - fonjbifimi&m efl mediam longitudinem tan to minorem ejje maiori, quanto ipfa esi maior minori. Ex bis be-te tdnft&tifdtis elicitur fignum orrme inuentum tam in eccentrico, quam in epicyclo in circinatione, quo remo-im a mdiori longitudine aberit, eo centro terra propinquius futurum , & figna, qua aqualiter a iugo aberunt, aque etiam aterra centro aberunt. Ex his omnis apparens motuum diuerfitas confideratur: immo bis obferuationibus feruatur eorum, quauidentur, diuerfitas. ideo quam cautijfime ea uocabulafunt perpendenda, quoniam ad id inuenta funt ,ut eo, quo pojfnmus modo, ccelefles res, earumq; motiones declaremus: quoniam neque epicyclum ,nec iugum , nec deferens, nec aliud quippiam in calo inuenimus. Videamus ergo qua ratione motuum diuerfitas deprehendatur. Statuatur fydus moneri, atque a fuo eccentrico fine medio deferri, licet aquabiliterfuperfuo centro moueatur, tamen tenorem fuum mutare uidebiturfigno quolibet m circinatione mutato, & ad centrum mundi uariam rationem habebit. Blatio hac optica injpeftione feruatur nam licet multa aequabili celeritate moneantur, tamen quae longius ab funt, minus celeriter moueri uidentur, quam proxima. Quare cum fyderum obferuatorcs cognouerint Solem in diuerfis fignifer ipartibus, diuerfts modis moueri, cum uejlent diuerfitatem huiufmodi feruare, & nollent tam diuino corpori tantam inaequabilitatem tribuere, plures orbes commentifunt, quorum centra nonejfent eodem loco, in quo centrum mundi collocatur.Accidit igitur tardiorem uideri fyderis motum cum in iugo efl, quam alio in loco circinationis a iugo remoto. Quoniam in iugo longijjime abefl ab orbis medio centro. Esi & alia in motu diuerfitas: nam fi fydus ab epicyclo, & epicyclus a concentrico feratur, nonpropterea cejfaret diuerfitas , quoniam fydus ab utroque in orientem delatum celerius moueri uideretur, quam fi a concentrico folo ferretur, & in epicyclo aut flationem, aut regreffum faceret, nam in contaUu earum linearum, quae a centro ducuntur ad epicyclum, uide z 0 tur fydus quatenus ad epicycli motum pertinet, uidetnr inquam flare, fed in altero circinationis dimidio progredi, & in altero regredi. Ecce exemplum. Currat equus circa maximi circuli ambitum, currentem equum cernat aliquis extra longiffimeab eo circulo abfens, certe fiet ut interim uelox, inter im tardus, nonnunqud etid immotus uideatur,fiet etiam vt interdum progredi,alias regredi iudicetur,quamuis aquabili curfu moueatur. hoc autem accidit a circuli natura, qua (ut aitjirift. in mechan.) contrarijs conflat. Ita fydus in arcu fu-perioriin earum linearum contaflu firmum uidebitur, & immotum nobis, qui in imo longe abfentes moramur . Sed in loco Jummo iugo oppofito uelociffime moueri cenfebitur, & in fummo iugo interdum tardius uidebitur . Sed in arcu fupemo epicycli poft contatfum earum linearum, Sol fi epicyclum haberet, & Luna ab oriente in occidentem defererntur, fed in arcu inferno a deferente ducerentur. Sed alia fydera contrarios habent motus : hinc efl, quod eorum motus duplici motione conflat, quarum una efl epicycli, altera deferentis. . _ quod perinde efl, ac fi quis a trireme ulterius ducatur, ipfe interim per foros obambularet, unde fi utraque mo * tio fit orientemuerfus, tunc fydus duplici motione perlatum uelocius mouebitur, quod nonfecus efl, ac fi quis ulterius a trireme delatus, ipfe quoque a puppi ad proram deambulando perueniret. Verumfi planeta contraria latione aequabiliter feratur, ita ut quantum una latione progrediatur, tantundem altera regrediatur, certe flare uidebitur, ac fi quis tantum a prora adpuppim ambularet, quantum ulterius a trireme delatus effet ,fed fi inaequales funp motiones-, celerior uincet: unde fi deferentis motio celerior erit quam epicycli> fydus in orientem ferretur, fi ab epicyclo celerius ducetur, in occidentem delabetur & hac ratione regrediens dicetur, ac fi quis minus regrederetur quam a trireme ultra delatus foret, uidebitur certe progredi,fed fi plus innitatur curfui, regredi uidebitur, unde flatus & regrejfus quinque fyderibus aduenit in arcu inferiori epi-fycli, quoniam his locis ab epicylo contra deferentis lationem feruntur . Accidit autem aliquibus in locis • epicycli motionem parem effe, aliquibus uero uelociorem motione deferentis. Sed Soli & Lunae flatus ,&re- * grejjuseueniretinarcufupremo epicycli, nam eo loco epicyclus contra deferentem nititur, fed quoniam nec eum uincit, nec illi par efl;, ideo Soli,& Luna, neque flatus,neque regrefius darifolet,quod & Vitr.innuit.Soli igitur aut deferens extra centrum,aut epicyclus cum concentrico flabitur. nam fi Sol in circinatione fuperna ab oriente, in occidentem fertur, & fi motio epicycli tam fimilis fit motioni eccenmci, qudm concentrici, & pr ater ea eadem fit ratio diametri eccentrici ad diametrum concentrici, qua efl interualli centrorum ad femi-diametrum epicycli, utrum pofueris, confequetur idem motionis affeflus. Sed quoniam eccentrici modus uni-ca motione contentus efl, ideo magis adfeitus efl, quam modus epicycli. Qua uero ratione centrorum inter-ualli, & iugi locus deprehenfus efl, dicam breuiter. Quatuor pracipuas partes tanquampuntta in figiifero fimpfere, duas equinottijs, duas folflitijs dedere medijs: a motionum, & temporum interuallis, centrorum fiatium, & iugi locum percepere. Imaginemur lineas duas, ducatur altera a centro deferentis Solis ad Solis 5 centrum, altera aque diflans ab orbis centro ad ftgiiferum, qua linea medij motus appellatur. certum efl has duas lineas eundem tenorem feruatur as, dum in orbem uoluentur. Quoniam linea ueri motus e fi ea,qua a centro vniuerfi, & Solis centrum ufque ad figniferum pertingit, & arcus interceptus inter lineam ueri, & lineam medij motus aquatio Solis dicitur, qua & in iugo, & in antiiugo nulla efl', utraque enim lineam tmam coit, fed in medijs longitudinibus maxima efl proportione, fed in fignis aque a iugo diftantibus a* quationes aquabiles funt, & tanto-maiores, quanto longitudini media uiemiores habentur. Medius ergo motus ab jLrietis initio iuxta fignorum ordinem ufque ad lineam medij motus progreditur, quemadmodum ex eodem loco, & uerus motus ufque ad lineam ueri motus defertur. unde Solis argumentum,efl figiiferi arcus interceptus inter lineam iugi eccentrici iuxta fignorum ordinem, & lineam medij motus, atque ita nominatur, quoniam argumentamur ab eo aquationis angulum, quod esi, cum in femicirculo inferiori linea medij °°
  - motus
- p.288 - vue 305/393
- - K 0 71 V s.
  - 289
  - motus, procedit lineam ueri motus. Sed cum femieirculus tranfit, tunc tinea ueri, lineam medij motus pro-* cedit, ideo fuperius demitur, inferius additur medio motui, ut uems eliciatur. Sed nolo in fecretioremffe-culationem uenire, cum iam me
  - io
  - paniteat ultra progrejfum. Cum licet omnia doffi/fimea Francifco Maurolico explicentur.Efl tamen aduertendum,quod aliquo initio Statuenda efl radix (ita enim appellant,unde aliquod initium fumi-mus medij motus) a qua fatim cu uolumus, medium folis motum numerare pojfmus , ex qua radice uerus motus obferuatur per ea, qua ad trigonorum planorum fcien tiam JpeQant. nam a tribus lineis tria centra iungentibus , fciUcet orbis, deferentis, & Solis, tres anguli in trigono constituuntur quo-
  - a b g. concentricum, d. eiuscentrumi e x. h. eecentricum. t. eius centrum. k X: epicyclus. b. eius centrum, d t. b g. aquales, t g. d b. aquales, d g. parallelogrammum,
  - 5 concentrici b d (t, epicycli k b d eccentrici
  - d a.y
  - * C
  - t e. Jc
  - anguli
  - X^t e. J aquales Sol utroque modo uidetur in g. perii-' neam d x*
  - io
  - rum unus efl aquationis angulus, netum alij duo fmt * qui duas lineas effingunt, unam ueri, altera medij motus una, cum linea iugi.& cum nobis nota fuerit ea proportio, quam inter fe habent duo latera iam confli* tuti trigoni, i quibus unum eH eccentrici femidiamet£r,& alterum Jpatium illud, quod a cen tro exit, confequitur ut proponito quouis angdo tribus, etiam alij manifeiii fint. Quare colligimus,quod dato aut me dio motu, aut uero, aut aquatione per fe, quanto citius unu,
  - 5 ° aut alterum nouerimus , facile & reliqui duo cognofcentur.
  - Hac omnia diHa Junt,& inuen ta * ut uifiones, quas apparentias uocant, & irregularitatem Solis circa centrum orbis feruemus. & ut certa, ac determinata ratio ipfius motus firmetur, omneq; id fubfcripta docet figura, per 0 literan^ fignata. ToHquam de Sole ditium efl, de Luna dicendum efl, deq; eius motionis diuerfitate, & ue 70 ipfius loco. Dico igitur ue-rum Luna locum ex eius defero £lu deprehendi, nam qui acute confiderat initium & finem defiemus Luna, etiam medium in-flans habet, in quo Luna toto diametro Soli obijcitur, quare eum ex fuprapofitis Solis motio nota fit, non efl quod dubitemus uerum Luna locum perpendere. Diuerfitas uero in Luna motu ea cernitur, quod in $0 eodem figniferi loco non fem-peraque uelociter mouetur, & uarijs modis fe habet ad Solem, quare cum harum diuerfitatum rationem reddere uellent, primam epicyelo,aherameccentrico dedere. Qua-tuor in epicyclo punCia fiunt, in uno celerrime Luna mouetur, quoniam eecentricum cum epicyclo in motu conueniunt,& ad unam eandemq; partem feruntur. Sed in oppofito tanliffima efl, nam epicyclo eecentricum contra nititur, fed inter duo media punfta fatis moderati mouetur. Huiufinodi quatuor punffa ita epicyclum diflribuunt, quod in prima parte celerrima fit,& citiffimaeius motia, in fecunda remittitur, in tertia tardif-fime fertur , tn quarta demum temperati cietur, huiufinodi ob diuerfitatem deprehendimus quibus in partibus epicycli Luna moneatur, & quanto temporis interuallo circum epicyclum uoluatur,& ut ad unguem Co tempus illud colligerent fyderum obferuatores ,geminos Luna defeffmfumpfire^in quibus Luna fimiliter, <&•
  - BB aqualiter
  - a b g. eecentricum.
  - d. . eius centrum.
  - e. centrum mundi, a d g. linea iugi. b. centrum Solis.
  - e X; linea medij motus parallela linea b d.
  - c h. linea ueri motus, b e x* angulus,
  - V
  - a b g. concentricum, d. eius centris t X; eecentricum. h. eius centrum, e X: epicyclus. g. eius centrum, d h. & g X: aquales, d Xs parallelogrammum. concentrici a d g. r epicycli e g X; eccentrici t h 7^ uettdg, iugi eccentrici. a d t. t h X: & e g x.• aquales fmt. radtm
  - angulus a dg. aqualis angulis.
  - Ladg*
  - motus.
  - anguli
- p.289 - vue 306/393
- - 190 i '7 B . E 2^
  - tqualiter moneretur ,feruan4o in utroque defeftu eandem motus diuerfitatem, ita ut certi fierent Lunam effe in eodem epicycli loco. Ex ea ohferuationejertiores fhtti funt , quod interuallogeminorum defettuum Luna numerum integrarum uerfationis abfoluerat , quoniam in eundem Locum epicycli redierat, e*r pariter Luna-riummenfium numerum perfeffum finierat, iam reuerfa ad locum Soli oppofitum. Tunc igitur uerfationum numerum cognouerimus, cum unius uerfationis ffiatium nobis cognitum fuerit, licet non penitus exafte, neq; propterea nobis latere potefl Lunaris menfisffiatium, cum coitum-, & oppofitionem Luna habere poterimus, e-r ex interuallo defeftwm in menfmm Lunarium numerum diuifum Lunans menfis quantitas colligetur. ... Ferum quia in Lunari menfe Luna longitudinis uerfationem perficit, tantumq; interualli apponit, quantum Sol eodem menfe mouetur, ideo integer ille circulus cum additamento illo, qui fit ex Solis motu in numerum IQ dierum menfis Lunaris diuifus cum fuis minutijs, nos in notitiam diurni motus Luna deducet. ESI etiam & alia uia nofcendi quantum Luna fingulis diebus mouetur. Ts[am fi nqueris numerum verfationum Luna inter duos defelJus, Solisq; motum addideris eodem tempore faUum, collegerisq; Lunamotnm eo {patio pera-Sium, ft totum illud diuiferis in numerum dierum eiufdem ffiatij , habebis Luna motum. diurnum. Traterea fcies etiam quantum Luna fingulis diebus a Sole recedit, fi integrum circulum diuiferis in numerum dierum Lunaris menfis cum fuis minutijs, quas frattionesuocant. itemq; numerum graduum uerfationum, & intervallo peraftarumpartire in numerum ipftus interualli ,& habebis eundem Luna motum squantum fcilicet fingulis diebus a Sole recedit, fuperatq; Solis diurnum motiim. non minus numerus uerfationum in epicyclo uerfusin gradus, & fetius in numerum graduum interualli dierum eundem diurnum Luna motum metiri oSlendet. His rationibus habetur longitudinis motum fingulis diebus ejfe partium tredecim,particularum decem, & fecundarum (ut appellant )$^. Et epicycli motum effe partium. 13. particularum, i.fecun- 20 darum. 54. Longum ejfet omnia recenfere, qua a feriptoribus in Luna motu confiderata fiunt, quare ad eos fiudiofos remittam, excutiamq; quam breuijfime potero eorum fyderum motiones,qua Soli fubijciun-tur, Mercurij fcilicet & Feneris. Aio Afironomos per cepiffe duo illa fydera, a Sole digredi, certis tamen terminis utraque exparte, & in medio acceffus,&recejfus eorum ad Solem cum eo coniungi, & cum ab lateribus Solis ejfent,in eorum {lationibus longifjime abeffe, qtfare collegerunt huiufmodiprogrejfum,
  - & regrejfum epicyclo tueri oportere, ita ut epicycli centrum cum Sole circumuolueretur, &utrunque fydus tantum ab Sole abeffepoffet, quantum epicycli latitudo pateretur. Ferum quia colligentes geminas contrarias i & maximas eorum fyderum a Sole difiantias, inuenermt non eandem in omni loco quantitatem ferua-ri, & eam fummam exercere non poffe, nifiacceffu,. nec decrefcere nifi receffu epicycli ab orbis c'entro:ideo duobus inferioribus his & eccentricum, &epicyclum dedere, ea conditione, ut eccentricum femper epicy- 3 ® clum cum Solein orbem ferret, & idem effet medius motus Solis & fyderis. Epicyclusuero fydus hinc inde a Sole abeffe faceret, ac regrejjibus, & latitudinem motibus quam, aptiffime reffiondeyet. l^unc ut fciamus qua ratione motus quantitatem metiamur ; dico ejfe obferuandum locum fy deris in Jignifero, & expe&are donec iit eundem reuerfumfuerit, ea conditione, ut fit aque a loco medio Solis in utroque loco, nam tunc fydus integras utriufque motus uerfationes perfecerit: tum in eccentrico, quoniam epicycli centrum ad priore locum redient,tum in epicyclo, quoniam fydus reuerfum ad eandem ab Sole diflantiam, idem quoque prn-Bum epicycli repetierit , his ohferuationibus elicietur tempus elapfum, & uerfationum numerus,quoniam in tribus fuperioribus quot fuerint uerfationes epicycli, & uerfationes eccentrici, unam in fummam colletice,tot in eodem tempore erunt Solis uerfationes tranfaBa. Sed in duobus inferioribus numerus uerfationum eccentrici idem eft cum numero uerfationum epicycli,ubipropd uerum nobis notum fuerit unius uerfationis tempus, 4° unde numerus uerfationum duBus per 360, reddet gradus:graduum uero numerus per numerum dierum ffiatij obferuationum diuifus, notam faciet fummam diurni mbtus. fed quis ordo in progreffibus, & regreffio— nibus, & quanecefiitaseos cogat,breuiter dicam. Si prius monuero diuerfitatem,aut contrarietatem iflius uifionis altero duorum modorum tueri nos poffe, aut fifyderi detur folum deferens eccentricum, aut epicy cius cum deferente concentrico: fcilicet eo modo quod in fingulis tribus fuperioribus: fi colligantur in unum imotus epicycli in concentrico, & fyderis m epicyclo ,& inueniantur aquales medio motui Solis, fed ea lege ut centrum eccentrici fecundum ordinem fignorum firnul cum Sole moueatur, &fydus ea uelocitate moueatur, qua epicy cius in concentrico mouetur, ita ut linea illa, qua a centro prouenit, qua aquidiftat linea du-6ia a centro eccentrici ad centrum fyderis,finiat in medium fy deris motum, atque hoc in tribus fuperioribus obferuatur: fed in duobus inferioribus ponatur motus epicycli in concentrico aqualis medio motui Solis ,& J o motus fyderis in epicyclo ima cum motu centri eccentrici aqualis fit fumma illi, qua ex medio motu Solis, & motu fyderis in epicyclo colligitur, & fydus pari celeritate moueatur, qua epicy cius in concentrico mouetur , eadem ( quadiBum eflfhpra ) conditione, fcilicet ut linea illa a centro duBa aque diflans linea a centro eccentrici duBa ad fyderis centrum, terminet in medio motu fyderis, & etiam addita ea lege in omnibus, qua diametri eccentrici, & concentrici proportione reffiondeantfemidiametris epicycli ,& egreffioni ab centro, atque ita utroque modo tueripoffumus in fyderibus rationem progreffionis, & regrefiionis, quantum ad diuerfitatem, gruarietatem pertinet, quemadmodum longa experientia Aflronomiobferuarunt, ideo neceffe fuit primam diuerfitatem epicyclo, fecundam deferenti tribuere:fed unum illud fatis erat ad prohibendum ne fyderum omnium deferentes unum centrum efficerent, fcilicet motuum fingularitas, quoniam concentrici orbes alter alterifitum motum prabet, id eftfiuperior inferiori, & quoniam huiufmodi communio non fuit de- 60
  - prehenfa
- p.290 - vue 307/393
- - zo
  - h k epicyclus.
  - b. centrum eius, h. uxgum.
  - n. lAntvjugum epicycli. k. punffu primae morte.
  - c. mundi centrum.
  - 1°
  - h l k. arcus prima mo ra.
  - k no. arcus regreffus. oh k. arcus dircffio-nis.
  - 3°
  - K o K. v s-
  - . prebenfainproprijsfyderummotionibus, ideo nonefliUis concentricorum orbium ratio impertita. Ferum ut rette friamus quibus progrefiio,&regreffio detur, dicam debere nos animo du.ts lineas effingere a centro duci, fed alteram in partem orientis, alteram in partem occiduam epicycli terminare, ita quatenus ad fyderis motumpertinetinepicyclo,quodfydusarcumfuperiorem contaClui duarum linearum epicycli permeabit, dicetur progredi, quoniam orientem uerfus defertur, fed in parte inferiori permeando, dicetur regredi, quoniam in contrariam partem mouendo reuertetur. Sedinpradittis contattuum punttis permanendo, moram
  - fucer e, ac Hare dicetur, nam in orientali puntto ex dire-ffo regrediens, & in puntto occidentali eregrediente di-reClum efficitur ; quamuis in Sole, ac Luna hac contrario modo confiderantur, qua ratio circa progreJfus,& regreffus fatisfhceret, fi fydus nullum alium motu haberet, quam eum, quem habet ab epicycli motu. Sed quoniam dum fydus in epicyclo mouetur,epicyclus etiam ab eccentrico fertur , quoniam apud contadus punda fydus licet in mora fit, quo ad epicycli verfationem, tamen ab eccentrico uerfus orientem defertur. Ideo neceffe eH flationum punda aliquanto inferiora ejfe punftis his, in quibus contactus fit earum linearum in epicyclo, ita linea illa non tangendo, fed fecundo, & diuidendo epicyclum in fe&ionibus faciunt dationum punft a , ideo neceffe eH eapunda in ea circinatio* nis epicycli parte collocari, ubi motus fyderis regredientis nituntur aduerfiusmotum deferentis, & quantum fydus in occafum ab epicyclo fertur, tantundem epicyclus reflitua-tur a deferente orientem uerfus, & hoc modo fydus aqualibus , fedcontrarijs motionibus delatum, flare, ac morari ** mdetur. Ideo in pundo orientalis mora, qua prima siatio
  - nominatur, incipit regredi, nam eo loco motus fyderis in epicyclo incipit fuperare motum epicycli in deferente, fed inpundo mora occidentalis, qua fecundaflatio nominatur,fydus progredi incipit, nam temperatur in epicyclo fyderis motus, & hac ex fuperioribus exemplis cognita funt.
  - Martis uero circiter fcxcentefimo o&ogefimo diefyderumfpatiaperuagandopcruenit eo, ex quo initium faciendo curfum fecerat ante: & in quibus fignis celerius percurrit, cum ftationem facit, explet dierum numeri rationem. Iouis autem placidioribus gradibus fcandens contra mundi uerfa-tionem, circiter trecentis fexaginta quinque diebus fingula figna permetitur, & confidit per annos undecim, & dies trecentos fexaginta tres, & redit in id fignum, in quo ante duodecim anrios fuerat. Saturni uero menfibus undetriginta, & amplius paucis diebus peruadens per figni fpatium amio nono &uigefimo, circiter diebus centum & fexaginta, in quo ante tricefimo fuerat anno,in id reftituitur; ex eoq; quo minus ab extremo diftat mundo, tanto maiorem circinationem rot£ percurrendo tardius uidetur.
  - Satis aperta eH Fitr. mens hoc loco, fed qua ratione (qua ipfe dixit) nos inteUigenda duxerimus, ex fuperioribus fpeculationibus innotefeunt.
  - Hi, autem qui fupra Solis iter circinationes peragunt, maxime cum in trigono fuerint, quod is inierit, tum non progrediuntur, fed regreffus facientes morantur, donec idem Sol de eo trigono in aliud fignum tranfitionem fecerit.
  - Videtur de aff>edibus,& radijs loqui Fitr. deq; occultationibus, dum deprogreffibus,&flationibus fermo nem facit, fiuoq; modo caufam reddit, aliorumq; opiniones confutat. Ts(ps fecundum propofitam rationem hanc partem abfoluemus, & qua de his jlflronomorum periti indicarunt > aperiemus, inde ad Fitr. accedemus. Confideramusergo Solem quatuor in locis pracipuis ab borigonte,& meridiano terminatis, fcilicet in oriente, in meridie, in occidente, in media notie . cum igitur in oriente efl Sol, fi fydus, uel flella in oriente fuerit, fta-ftum illum uocabimus matutinum. Si in meridie meridianum, fi in occafu uejpertinum, fi fub terra in orbe 5 o notiis media intempeHum. Ita fyderis aut flella finguli fitus ex quatuor , modis quaternis ad Solem comparabitur. Fndefexdecim habitudines Solis adfydera, & ftellas eliciemus. e quibus meridiana quidem eH, fed non cernitur, effulgens enim Sol lumen eripit, uel obfcurat fyderum lumen, ideo uera non apparens habitudo illa nominatur. Sed habitudo notiis intempefla efl, <& femper apfiaret, praterqud cum in medio coeli fub terra fydus uel Hella fuerit, nam quoniam notie fydus omnis, uel flella in horigonte, uelfupra terram cernitur , ideo & ueram & apparentemfulfionem illam uocabimus. habitudo tandem matutina & yejpertina fyderisfupra terram, aut in horizonte efl quidem, fed non apparet. nam Solis radius in oriente eam eripit, & fieri tamen poteft ut uideatur, fi Sol infra horigontem tantum fuerit, ut eius lux imbecilla adhuc, & parum uigens cedat Hella radio, tunc enim habitudo fyderis autprima, autpofl ortum matutinum, apparens nominatur. igitur flella uel fyderis ortus matutinus primum apparens,dicitur fulfio prima matutina, poflremo uerb apparens, poflrema..fimili ratione uifionem&fulfionem primam, uelpoHtemam verfpertinam dicemus, aliqui
  - 4°
  - 6o
  - BS i
- p.291 - vue 308/393
- - 191
  - l I B E ^
  - qui funt,qui fulfiones huiufmodi, artus, uel occafus matutinos, uel ueffertinos uocant, non ideo quiaflella, uel fydus oriatur ,& fiiprahorigonta confurgat,quoniamuifio Veffertina inocciduo hortionteffeftatur , fed propterea quod emergit e radijs Solis, aut in Solis fulgore fubintrat. TsJtmc dicam quibus flellis huiufmodi fulfiones eueniant, nam fecrn accidunt his, qua tardiores funt Sole, aliter his qua celeriores. Htlla igitur fixa; & tria errantia fuperiora Sole ( quoniam tardius mouentur ) paulo ante occafum ueffertinum uerum pofl Solem occidunt, & uideripaffunt. S edpofiea ad ea Sol accedens orientem uerfus, quoniam illis celerius fertur, in oriente occiduo ultimamfulfionem ueffertinam efficiunt, aut occultantur, donec pofl uerum ortum matutinum ab Sole orientem uerfus abfcedentia in horizonte orientis primam efficiant fulfionem matutinam. Verum Luna paulo ante ortum matutinum cerni poteflantefolis ortum. Sed cum uerfus orientem ad Solem proprius accedat, cum ipfa celeriori motu feratur,facit poHremam fulfionem matutinam in oriente, & noflro fubtrahitur affeftui, donec pofl uerum occafum veffertinum ab Sole abfcedens efficiat in occafu primam fnl~ fionem y effer tinam. Sed Venus, & Mercurius, quoniam inter im tardiori, interim celeriori motione Sole ip-fo feruntur, idem faciunt, quod tria fuperiora fydera, & interdum Lunam imitantur. "Nam & primam, & pofiremamfulfionem, tam matutinam, quam ueffertinam faciunt. Sed tria fuperiora pofiremam veffertinam faciunt, & Hat imprimam matutinam uerfus fummum epicycli. Venus autem, & Mercurius eadem faciunt in regreffionibus, & in parte iugi oppofita, nam haec duo fydera pofiremam faciunt matutinam, er paulo pofl primam veffertinam prope iugum epicycli, quod & Luna facit, fed in iugofui deferentis. .
  - I d autem nonnullis fic Heri placet, ideflprogreffus, mora, uifiones, & occultationes huiufmodi cau-fits habent fecundum nonnullorum fententiam.
  - Qvod aiunt Solem cum longius abiit abftantia quadam, non lucidis itineribus errantia per ea fydera obfcuratis morationibus impediri.
  - Volunt abfcedentiam Solis impedire, & retinere fydera, & accedente Sole folui, & liberari,qua ratio per fe ruit, fed Vitr. illam deflruit hoc modo.
  - Nobis uero id non uidetur. Solis enim fplendor perfpicibilis, & patens fine ullis obfcurationibus eft per omnem mundum, ut etiam nobis apparer, cum faciunt ea: ftellae regreflus,& morationes. Ergo fi tantis interuallis noftra fpeciespoteft id animaduertere,quid ita diuinitatibus fplendoribusq; aftroru judicamus obfcuritates obijei polfe ?
  - Hac fatis ualida ratio efl circa (lellarum uifiones, fed non fatisfacit mora, & regreffibus fyderum, quem-' admodum ex antediftis apparet, £ noslrasffeciesidefl acies. | diuinitatibus, fplendoribusq; astrorum § ideH aflra coelestia, & diuina.
  - io
  - 30
  - Ergo potius ea ratio nobis confiabit, quod feruor quemadmodum omnes res euocat ,&ad le ducit, ut etiam fru&us ex terra Turgentes in altitudinem per calorem uidemus, non minus aeque uapo-res a fontibus ad nubes per arcus excitare, eadem ratione Solis impetus uehemens radijs trigoni forma porre&is, infequentes ftellas ad fc perducit, & ante currentes ueluti refrenando , retinendoq; non patitur progredi, fed ad fe cogit regredi, & in alterius trigoni fignum efie.
  - Patio hac potius Architefto, quam Thilofopho comenit, quis enim dicat Solem remittere, aut continere coelorum motus s* & tanquam freno radijs cohibere tantam orbium celeritatem ? qua nec effit as foluet planetas ab ea ui f* nam fi hoc effet, cur non omnia fydera, <& ftellas omnes in unum coaffas uidere poterimus t non confentit rationi coelestia & diuina corpora his affefiionibus fubijci,quin magis abeft a ratione hoc,quam fupradifta illorum ratio, qui fecreta, & obfcura itinera Soli attribuunt. Extentiones autem uoc at recurrtn- 4° tem quendam, & obuium impetum, uelut obiettum, & obruentem quandam undam, qua fyderum curfus impediat, qua quanuis contra mundi conuerfionem nitantur, mundi tamen impetu fuperata, quotidie occidant ,
  - & pracipites mergantur. Sed nos ad Vitr. qui a ratione reddita occafionem dubitandi allatam, proponit, & foluit hoc modo.
  - Fortafle defiderabitur, quid ita Sol quinto a fe figno potius, quam fecundo , aut tertio quae funt propriora, faciat in his feruoribus retentiones. Ego quemadmodum id fieri uideatur exponam.
  - Eius radij in mundo, uti trigoni paribus lateribus forma lineationibus extenduntur,id autem nec plus nec minus eft ad quintum ab eo fignum. Igitur fi radij per omnem mundum fufi circinationibus ua-garentur, neque extenfionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, propiora flagrarem. Idaute etiam Euripides Graecorum Poeta animaduertifle uidetur. ait enim, quae longius a Sole eflent, haec 1° liehementiusardcre. propiora uero contemperata habere. Itaque feribit in fabula Phaetonte fic. Vrit longinqua, propinqua uero temperat. Si ergo & res, & ratio, & teftimonium Poetae ueteris id often-dit, non puto aliter oportere iudicari, nifi quemadmodum de ea re feriprum habemus.
  - Si Sol amplius feruet, cum radios in trigoni modum emittit, ratione colligitur (inquit Vitr.) Solem vehementius ad fe Hellas trahere, eas a cur fu retinere, fed qua ratione id eueniat, idefl cur potius hunc efifie-
  - ftnmSol faciat quinto quoque figno, quod efl ffatium lateris trigoni, efclufo tamen quinto figno, quam a fecundo,uel a tertio, qua propriora funt, quarit modo , & fibi quarenti reffondet. Argumentum ab effit Bu ipfo, a, ratione, eSr a tefiimonio Euripidis Toetaprifci,fiumitur.Sed quoniam uniuerfium hoc negocium a Viiru-Jiiana ratione colleBum, maiorem expoflulat perfficuitatem, ideo diqam, qua a Tlinio in fecundo habentur, ubi Tlin.femonem habet de huiufmodi diuerfitate, cuius rationem hoc loco Vitru. qumt s atque ita dicit. fio
  - Cuius
- p.292 - vue 309/393
- - ^ 0 r s. *PJ
  - Cuius reiratio priuatini reddenda efl .percuffa in qua diximus parte , & triangulo i Solis radio inhibentur reftumagerecurfim,& ignea ui leuantur in fublime:hoc non protinus intelligi potefl uifunofiro,ideoq; txiflimantur flare, unde, & nomen accepit flatio.progreditur deinde eiufdem radvj uiolentia,?’sr retroire cogit uapor repercuJJke.Multo id magis in uejpertino earum exortu, toto Sole aducrfo, cum in fummas abfidas expelluntur. minimeq; cernuntur, quoniam altifiime abfunt, & minimo feruntur motu, tanto minore cum hoc in altifiimis ab fidunt euenit Jignis. hunc locum exponit Zieglerus ita inquietis. Triufquam "Plinianam fent entia declaremus, exemplum fumamus ab .Aetna monte,ibi uapor ignis in terra imo conceptus emittit candentes lapides,ita Sol ftellas expellit, qua inferioribus locis, & terra uici ni oribus reperiuntur. Sed in hac parte hoc ^ r pradiffo exemplo dee(l, quoniam lapidibus eie&is nullus ab alto uapor eos cogit ad ima redire,quoniam fua ui *° & natura deorfum feruntur, fed Sol iterum fupraueniens uapore fuo fydera ad terram compellit, & retroire cogituapor repercuffvs. Huiufmodi rationem inquit "Plinius effle priuatam, hoc efl propriam fuam,ut inquit Ziegl. fed uidetur poftea mirari, quod fibi id ‘Plinius arroget, quod multo ante a Vitr. traditum efl. Tanta diuerfitas fyderibus accidit, quoniam Solis radius alio tempore fubintrat ,&ea in altum eijcit, alio tempore fuprafertur ,&ea ad terram deprimit. Qua fententia, inquit ille, multis & euidentibus rationibus refelli potefl, e quibus una efl hac quomodo fieri potefl, ut Sol qui infia fleUarum orbem pofitus efl ,ftellis fupraue-niat, & expellat, cogatq; redire, nam fi omnes fiella unica fuperficie unius fpharaponerentur, Sol tamejn terra propior oriens, aut occidens, poffet deducere ftellam, qua in fublimi, ut in fua ftatiune permaneret, pra terea qui fiet, ut imaginemur cceleftia corpora, qua propria naturaferuntur, ad Solis imperium expellantur? & imperium illud nec temperatum, fed uiolentum fit, mdeperpetuo durare non poffet * Additur & illud,non * 0 oportere fortuitis expulfionibus eas resfubifci, qua fine dubitatione ad orbiculares ambitus tanquam ad circinum referuntur. Ideo & Tlinius, & Vitr. hoc loco fatis conueniunt, cadit'% Vitrumj quaflio,& folutio iuxta modos,quos fuprapofuimus inferuanda motuum diuerfitate.
  - Iouis autem inter Martis, & Saturni circinationem currens,maiorem quitm Mars, minorem quam Saturnus peruolat curfum. Item reliquae Aelia», quo maiore abfunt fpatioab extremo ccelo,proxi* mamq; habent terrae circinationem,celerius percurrere uidentur, quod quaecunque earum minorem* circinationem peragens, faepius fubiens praeterit fuperiorem . Quemadmodum fi in rota, qua figuli utuntur, impofitae ruerint feptem formicae,canalesq; totidem in rota fefti fint circii centrumin imo, accrefcentesadextremum,in quibus hae cogantur circinationem fecere, uerfetiirq,*'rota in alteram partem, necefle erit eas contra rotae uerfatipnem nihil minus aduerfus itinera perficere, & quae pro-5° ximum centrum habuerit celerius peruagari, quaeq; extremum orbem rotae peraget, etiam fi aeque celeriter ambulet, propter magnitudine circinationis multo tardius perficere curfum. Similiter aftra nitentia contra mundi curfum, fuis itineribus perficiunt circuitum, fed coeli uerfatione redundationibus referuntur quotidiana temporis circulatione.
  - . Quod Vitr. hoc loco dicit facile, & pulchrum efl, & a poflerioribus apti ufurpatum, ad oflendendam aduerfi motus, & contra mundi curfum fyderum uerfationem.
  - - Esse., autem alias (fellas temperatas, alias feruentes., etiamq; frigidas, hxc effe caufa uidetur,quod omnis ignis in fuperiora loca habet fcandentem flammam, ergo Sol, aethera, qui eft fupra fe„ rad^s exurens efficit candentem, in quibus locis habet curfum Martis ftella. Itaque feruensab ardore Solis efficitur. Saturpt autem quod eff prpxima,extremo mundo,, tangitq; congelatas coeli regiones, 40 uehementer eft frigida. Ex eo Iouis, cum inter1 uniufque circuitiones habeat curfum, a refrigeratione, caloreq; eorum medio co;iUenientes ,t$mperatifsimosq; uidetur habere effecftus.
  - Vt Arcbiteffuspbilofopkatur Vitr. unde non efl neceffe, ut illi contra dicamus, certi cum fimus, neque calorem, neque frigus, neque ajfefliorwm ullam ad diurna illa corpora pertinere^qua ignea putantur effle* quoniam lucent, fed uere nec pati, nec immutaripojfunt, nequepropterea quod lucent, ignea funt putanda* quoniam & multa noftu lucent animantia, <& multa qua inanima funt fllendorem emittunt ,;in quihiis nullum, ineffe ignem cognpfcimus, arborum cortices, pifeium fquama, oculi ferarum quarundam funt httiufmo-di . Sed fi fydus aliquod frigens,aliquod calens, dicitur, non efl ob aliam caufam, tiifi quo ea ineft in his facul? tas,& uis, ut calorem, uel frigus inducere pojfmt, unde influxus aliud non efl, quam occulta cceleflium uis* & qualitas, qua mfltius corpori interpofitiweimpediri potefl. colligit demum Vitru. qua batfenus per-<50 traBduit. -
  - De zona duodecim lignorum, & feptem aftrorum, contrarioq; eorum opere, ac curfu, quibus raptionibus, & numeris tranfeunt ex lignis in ligna, & circuitum fuum perficiant,uti a praeceptoribus accepi, expofui. Nunc de crefcenti lumine Lunas, diminutioneq; uti traditum eft nobis a maioribus» dicam. Berofus qui a Chaldeorum ciuitate, fiue natione progrelfus in Alia etiam difeiplinam pat£fc-' cit, ita eft profefliis... Pijam elfeex dimidia parte candentem, reliqua habere cseruleo colore , dum autem curfum itineris fui pergens fubiret orbem Solis, tunc eam radijs,& impetu caloris corripi, conuertiq; candentem propter eius prQprietatem luminis ad lumen. Cum autem ea euocata a;d Solis orbes fuperiora fpetftet, tunc inferiorem partem eius, quod candens non fit, propter aeris fitnilitudi— nem obfcuram uideri, cum ad perpendiculum extet, ad eius radios totum lumen ad fuperiorem fpe-ciem retineri, (Idefltotum eiusfic retineri lumen utfurfum jfleftet.) & tunc eam uocari primam. Cum
  - BB 3 prztericns
- p.293 - vue 310/393
- - 25>4 £ I B E 2^
  - praeteriens uadit ad orientis coeli partes,relaxari ab impetu Solis, extremamq; eius partem candentiae, oppido quam tenui linea ad terram mittere fplendorem, & ita ex eo eam fecundam uocari. Quotidiana autem uerfationis remifsione tertiam, quartam in dies numerari, feptimo dic Sol cum fit ad occidentem, Luna autem inter orientem, & occidentem medias coeli teneat regiones, quod dimidia parte coeli fpatiodiftet a Sole , item dimidiam candentias conuerlam habere ad terram. Inter Solem ue-< ro, & Lunam cum diftet totum mundi fpatium, & Luna orientis orbem Sol retrofpiciens, cum tran-fit ad occidentem, eaip,quod longius abfita radijs remiftam, quartadecimadie plena rota totius orbis mittere fplendorem, reliquosq; dies decrefcentia quotidiana ad perfe&ionem Lunaris menfis^ uerfationibus,& curfu a Sole reuocationibus, fubirc rotam, radiosq; eius etiam menftruas dierum ef^ j ^ ficere rationes. Vti autem Ariftarcbus Samius Mathematicus uigore magno rationes uarietatis di-fciplinis de eadem reliquit, exponam. Non enim latet Luna fuum propriumq; non habere lumen, fed efle uti fpeculum,& a Solis impetu recipere fplendorem . Nanque Luna de feptem aftris circulum proximum terras in curfibus minimum peruagatur. Itaque quod menfibus fub rotam Solis,radiosq; primo die antequam proterit lateris oblcuratur , & quoniam eft cum Sole, noua uocatur; poftero autem die quo numeratur fecunda pnrtcriens a Sole, uifitationem facit (ideSl tenuiter* & exiliter eius extremitas cernitur.) tenuem extremas rotundationis. Cum triduum recefsit a Sole crefcit, & plus illuminatur; quotidie uero difcedens cum peruenit ad diem feptimum, diftans a Sole occidente circiter medias coeli regiones, dimidia lucet, & eius qua; ad Solem pars fpe&at, ea eft illuminata, quarto autem decimo die cum in diametro fpatio totius mundi abfit a Sole, perficitur plena, & oritur cum ^ Sol fit ad occidentem, ideo quod totum fpatium mundi diftans confiftit contra, & impetu Solis totius orbis in fe recipit fplendorem. feptimo decimo die cum Sol oritur eaprefla eft ad occidentem, uigefimo, & altero die cum Sol eft exortus,Luna tenet circiter medias coeli regiones, & id, quod fpe-£tat ad Solem, habet lucidum, in reliquis obfcura. Item quotidie curfum faciendo circiter odauo,& uigefimo die fubit radios Solis, & ita menftruas perficit rationes. Nunc ut in fingulis menfibus Sol figna peruadens, auget, & minuit dierum,& horarum fpatia, dicam.
  - ^driflarcbi opinio melior esi* fed Borofusintelligit mediam Lunam femper illuminari fiue uideatur ,fiue non uideatur* in eandem cum ^driftarcho fententiam conuenit. jLio igitur eam cum Sole coniunttctfn non uideri, quoniam illuminata pars adSolem*obfcura ad nos conuertitur. Sed cum a Sole quotidie abfcedat*Sol radijs partem unam Luna tangit* & quoniam nos fumus medij* partem illuminatam cernere incipimus* & primis diebus parum ex ea cernimus* & ille aJpeBus lunatus* aut corniculatus a nobis * monoides a Gracis di- $ ° citur. Sed feptima die,quarta ccsliparte cum abefl a Sole*dimidia facies illuttrata cernitur * ideo Gracd dico-tomos* ideft diuidua nominatur, abfcedens uero* &plus quam dimidiam iUuftrata partis uidendamprabensi dicitur ampbicyrtos* fiue dimidio orbe maiore*tandemin obieffu*ac ex diametro collocata cum fitpanfelinon, idefifinuata m orbem, feuplenjiuocatur. Rediens demum prope Solem quotidie, obfcuratur eadem ratione qua abfcedendo prius illufirabatur, donec demum Soli fiubietta nouiter cumipfo coire, & filer e dicatur, quod tempus fynodicum, uel interlunium, uel intermenftruum nominant.. hac omnia in fecundo a T linio fci-te, & eleganter explicantur.
  - De Solis curfu per duodecim figna Zodia- 40
  - ci. Cap. V.
  - NMMS nantluc cum Arietis fignum init, & partem o&auam peruagatur, perficit sequino&ium Hragl rg||fl vernum: cum progreditur ad caudam Tauri, fyddsq; Vergiliarum, e quibus eminet dimi-Immi ||^S| dia parte pars prior Tauri, in maius fpatium mundi quam dimidium procurrit, proce-(yyilsiyyi dens ad feptentrionalem partem. E Taurocum ingreditur in Geminos, exorientibus Vergilijs, magis crefcit fupra terram, & auget fpatia dierum; deinde e Geminis cum init ad Cancrum, qui longifsimum tenet coeli fpatium, cum peruenit in partem odtauam, perficit Solftitiale tempus,& pergens peruenit ad caput, &pedus Leonis, quod ea: partes Cancro funt attributg. Ex pe&ore aute Leonis,& finibus Cancri Solis exitus percurrens reliquas partes Leonis,imminuit diei magnitudi-nem,& circinationis,reditq; in Geminorum a:qualem curfum . Tunc uero a Leone tranfiens in Virginem, progrediensq; ad finum ueftis eius, contrahit circinationem ,& sequat eam,quam Taurus habet, curfus rationem. E Virgine autem progrediens per finum, qui finus Librae partes habet primas, in Libra; parte o&aua perficit jequino&ium autumnale, qui curfus aequat eam circinationem,quae fuerat in Arietis figno. Scorpionem autem cum Sol ingreflus fuerit occidentibus Vergilijs, minuit progrediens ad me ridianas partes longitudines dierum. E Scorpione percurrendo cum init in Sagittarium ad femina eius, contra&iorem diurnum peruolat curfum. cum autem incipit a feminibus Sagit* tarji, qua: pars eft attributa Capricorno ad partem o&auam, breuifsimum coeli percurrit fpatium. o-Ex eo a breuitate diurna bruma, ac dies brumales appellantur. E Capricorno autem tranfiens in Aqua rium adauget, & exaequat Sagitarij longitudine diei Ipatium. Ab Aquario cum ingrdfus eft in Pifces, 60
  - Fauonio
- p.294 - vue 311/393
- - K 0 X y s-
  - Fauonio flante, Scorpionibus comparat arqualemcurfum. Ita Sol ea figna peruagando certis temporibus auget, aut minuit dierum, & horarum fpatia. Nunc de cseteris fyderibus, quas funt dextra, ac fi-niftraZonam fignorum Meridiana, Septentrionaliq; parte mundi ftellisdifpofita, figurataq; dicam.
  - Hiationem creflentium, & decrefcentium dierum affert Vitr.fed breuiter, ac potius effedum, quam ratio-nem, quem Solfacit in mundo dierum quantitatis, dumfignum exfigno init .ad hoc enim ratio breuis deducitur , quod Sol fupra terram maiores, aut minores arctus diurnos facit. Ideo hanc quoque rationem folue-mus, rationem vniuerfalem afferentes, nam eo tempore, quo nobis decrefcunt dierum ffatia,alijsaugentur, ideo caufam uniuerfam debemur ampledi, non eam, qua nobis citra aquinodium habitantes tantum infer uit.
  - $ 0 Dies igitur modis duobus capitur. Trimum ffatium,quo Solis circuitus femel uniuerfum ambit termino horarum quatuor & uiginti, atque hac ordinaria, uulgataq; esi diei acceptio, vulgatam dico, quoniam A\Irorum periti ambitui horarum quatuor & uiginti addunt amplius, id fcilicet, quod Sol eo ffatio motu contrario pei'-fecerit. Mque hac prima efl diei acceptio ab ipfaferi natura rerum inflituta, neque mirum fi eo ffatio nox includatur, nam ratione miuerfiSol femper lucet, & diem aliquo loco facit. altera diei acceptio esi, diem pro eo ffatio fumi, quo Sol alicubi fupra horigpntemfertur, priori modo incipit dies a meridie, i? in meridiem fequentem finit, quoniam fingulis terrarum incolis fuis in regionibus permanentibus quotidie Sol ad eorum meridiem peruenit ad eundem circulum, qui per uertices, & cardines defertur, uerticispunftum Zenith uo— eant Barbari. Circulum uero illum noflri Meridianum appellant, ea de caufa, quod dum aliquo in eius pundo Sol fuper terram manet, meridiem facit, fuus uero cuiq; fit meridianus uniufmodi, licet diuerfi fint meridiani.
  - ^ Q Sedpunda orientis, & occidentis Solis immutantur, nam uidemus Solem interim a uero ortu, interim a lateribus confurgere, occidereq; aliquando ad nerum occafum, aliquando declinare . Vt igitur dierum uarietate fciamus unde ueniat, animaduertendum efl Solem non aque quotidiefupra terram confurgere, ideoq; euenire diem dieiffatio aquali non reffondere, uerum tamen illud efl quot gradibus abfcedentti ab aquinodiali oritur Sol, totidem etiam in oppofita parte decumbit. Breuis uero, an longa fit diei mora femper Sol adfuum cu-iufque meridianum circulum peruenit, nec propterea affirmo eodem momento fingulis effe meridiem. Ferum illud flatuo quo quis ad orientem proxime manet, Solem illi citius oriri, & ad eius meridianum peruenire. , Quare fieri potefl meridiem aliquibus effe, & eodem tempore alijs oriri Solem, alijs decidere, & alijs effe in— tempeftam nodem. Quare cum terra ex aliquorum fententia,fex mille leucas ambiat, Solis corpusfingulis horis fupra terra,marisq; ambitum leucas facit 262. quo fit ut aliqua orbis parte nofe entes dici horam pof-. fimus etiam a lateribus regionis horam dignofeere, cognito nobis regionum interuallo ab ortu in occafum,
  - * 0 Kjunc Solem in frietis initio collocemus, quodpundum aquinodium facit, licet Vitr. id uelit effe in odaua parte, quod quomodo intelligendum fit,poHea dicam.incipiat Sol aduerfo,& contrario motu per figniferipartes confurgere, imaginemur diei principium, & finem tunc effe, cum in labro horizontis ab ortu & ab occafu Solis centrum fuerit, tunc dico Diem node aquari, quoniam Sol dimidium ambitus fupra terram defignat. Tantundem mora infra horizpntem ducens, quantum fuperiusper apertas cceli regiones permeauerit. Mouea tur die iamperado contra uniuerfi uerfationem,per figna ingredi ens, qua funt citra aquinodialem orbem , qua funt Taurus, Gemini, Cancer, Leo, Virgo, a Fitr.feptentrionalia nuncupata, dico dies quotidie maiores futuros, donec Sol ad Cancri fignum peruenerit, a quo regrediens, vnde Tropici nomen dedudum efl ,perfe-quentia figna permeando, breuiores dies facit. Tropici uero circulum eum imaginamur effe, quem fi Sol Cancri fignum iniens in calo percurrens formaret, aperte uideremusvesligijs eius relidis, quemadmodum aqui-40 nodialem orbem imaginemur eum., quem unius diei ffatio in prima ^Arietis,aut Libra parte Sol in calo deformaret* fi fui curfus apertas femitas deferiberet. tropico igitur defcendit Sol, minores arcus dierum perfi-
  - ciens fupra terram,quoniam uero reuerfionis tempore parum moneri uidetur, quod ex vmbraru mutationibus deprehendimus, ideo tempus illud folftitium nominemus. Time dies longiffimus efl ijs, qui citra aquinodij orT bemhabitant, & nox efl breuiffima, & tanto longior efl dies, & breuior nox, quanto obliquiori ambitu horizon terminatur . Tgam Sol ijs, qui magis inclinatum habent horizpntem, magis confurgit, & fupra terram diutius moram facit, unde lucis ffatium maius efl, quare facile emendatur, quod in Vitr. legitur, {ad Cancrii, qui breuiffmum tenet cal i ffatium,\ nam legendum eft, longiffimum ratione Solis, qui iniens Cancri fignum maius iter fupra horizpntem peruagatur. a folflitio regrediens Sol ad fequentia figna depreffiores,&minores arcus diurnos efficiens,continuo minores efficit dies, donec perueniens ad Libramfecundo stquat dies nottibus 5° mdeautumnale aquinoclium fit, defcendensq; quotidie adulteriorafigna, fcilicet Scorpionem, Sagittarium, Capricornum, Aquarium, & Tifces, qua figna meridiana nuncupantur, uarias efficit dierum mutationes, nam ufque ad initium Capricorni dies breuiores redduntur, cum autem Capricornum Sol init, breuiffimus dies redditur, & propterea dies iUe bruma, a breuitate, nominatur • Sub Capricorno igitur Solefubeunte longiores nodes redduntur his, qui citra aquinofiium habitant, nam ijs, qui ultra, terras incolunt, contrarium ac cidit, nam diurni arcus maiores ,nodurni minores fiunt ijs,Solq; uerfando fub ea figna eorum horizpntem in fuper diutius moratur. Capricorno regrediens, quoniam ibi quoque eft alius regreffionis circulus,fcan-
  - dere magis incipit, & diurnos arcus producere, donec aquata node diei ad Arietem, a quo moueri ccepit , iterum reuertatur. Hac a Vitr. didafunt, in quibus breuiter multa fcitu digna collegit. Tfam non filum fignorum ordo, & numerus, fed etiam figurationes declarauit, ut hi qui ff haras conflruunt, fciant quo ordine 60 & quibus modis imagines collocentur, nam Sol jLrietem init a capite, Taurum a cauda . & reliqua eodem „ modo
- p.295 - vue 312/393
- - L 1 B 1S ^
  - modo a Vitr. exponunttur. Aliud quoque docet, quod ejl : figna ab fricte iuxta prafcriptum ordinem, fejfi-tentrionalia nominari, qua uero a libra ad tArietem collocantur,dici meridiana,quoniam illa funt citra aqui-nodialemin nofiris regionibus, illa uero ultra aquinodialem uerfus partes meridianas,idq; aio ratione noflrh namftgna, qua nobis meridiana funt, illis, qui ultra aquinodia funt, figna eorum cardinis dicuntur,quaue-ro nobis feptentrionalia habentur, illis meridiana uocantwr. Amplius & illud dicit, vtrunque aquinodium* foljlitium item,& brumam fieri in odauis partibus fignorum,quod quomodo intelligendum fit»ut mihi uidetur exponam. Veteres ut obliquum circulum dignofcerent, confiderauere duo diuerfa temporis interualla,quibus dies par nodi cerneretur ,maximasq; dierum dijjimilitudines geminas perpenderunt, hyemis fcilicet, & afta tis,quando Sol circulos regrejfionis iniret, atque id non fine iudicij, & ingenii acumine fecerunt, exiliiman- I9 tes inter hos terminos Solem eundem itineris tenorem, modumq; feritare ,& ita illis uifim eft ea (patia fub uno orbis ambitu contineri debere, vnde quatuor circuli puntia, tanquam initia obliqui orbis habuere, ita e-nim {igniferum prius uocatum fuijfe credimus . Ex hoc alia argumenta{umentes > eum circulum in partes a-quas duodenas diuifcrunt,qua perpetuo effent immutabiles.Inde utfibi & pofleris eam inuentionem memora bilem {acerent, circulum illum quibufdam fyderibus, qua in ea parte cernuntur, deformarunt, non tamen ut imago quaque duodecimam partem aqualem occuparet omnino, fed quatenuspradido orbi uicina effent, atq; ita Arietem,Taurum, & reliqua nominarunt,unde obliquus ille circulus,{igniferi nomen obtinuit. Quod uero imagines ida non penitus duodecimam partem {igniferi occuparent, docet Vitr. cum dicit. Caput grpedus Leonis Cancro tribui, & fimum ueftis Virgineapartes Libra priores occupare. & femina Sagittarij pertinere ad Capricornum, & fimilia. Quare Vitr. exponendo, dicam primas Arietis partes, qua ufque ad cornua pro- z ^ tenduntur, gradus occupare fenos, & dimidium, & poftremas ufque ad Arietis caudam gradus habere odo & uiginti, ita quod a primis partibus ad poftremas uiginti cum dimidio fumuntur, quarum pars oBaua est fpatium duarum partium cum dimidio, quibus Aries aqualitatem dierum fuperat, idem de alijsfignisin-telligitur .fed hoc quanquam ad amujjim non exigatur, ob proximitatem tamen fatis cffe poteft, & quaflioni refpondere. Veruntamen Columella libro nono, licet Hypparchifententiamuideatur approbare,qui dixit, aquinodia, & folflitia in primis fignorum partibus fieri, fequitur tamen Eudoxum, Myronem ueteres aftro
  - nomos, qui in odauis partibus ea fieri dixere. Admiferunt hac ueteres illi, confuetudinem fequuti: dies enim illi facrificijs certis dedicati cum ejfent, a vulgaribus nominati, & obferuati fuerunt, ita ut in odauis figno-rum partibus ea temporum difcrimina fieri putarentur, quare uereor ne nimis fubtiliter Vitruuium aliquid uulgo concedentem, interpretati ex Zieglero fuerimus* Verba enim Columella funt hac lib. 9. cap. 14.
  - Nec me fiiUit Hypparchi ratio, qua docet folflitia, & aquinodia non odauis, fed primis partibus fignorum * confici. Verum in hac ruris difciplina fequor nunc Eudoxi, & Metonis antiquorum fitftos afirologorum, qui funt aptati publicis facrificijs, quia & notior eft iHa uetus agricolis concepta opinio. Nec tamen Hyppar-chifiwtilitas pinguioribus, ut aiunt rufticorum literis neceffaria efl. Quafi dicat Colummella eos quiaquinodia, & folflitia in p rimis fignorum partibus confici dicunt, ut Hypparchus, rem fubtiliter confiderare, {b autemfequiruHicamcraffitudinem,cum ruHicispraceptarufiica tradat. Obferuandum quoque inVitru. quali conueniant refponfu dies anni, cum fol fignum aliud, atque aliud init, nam Teo Geminis, Virgo Tauro ; Aries Ubra conuenit, atque alia huiufmodi, qua a Vitr. notantur, quoniam eadem ratio efl acceffus, & re-cefiits. Concludit autem inquiens, quemadmodum augentur, & minuuntur dierum {patia, ita crefcere, & decrefcere horarum interualla, cum eadem ratio fit partis ad partem, qua totius ad totum. Sed ut aperta rearum demonflratio tradatur, dicam: quocunque loco fueris, fiue longi, feu breues fint diei, & nodis termini, 40 non folum femper dimidium{igniferiJuprahorigontem effeffed etiam interdiu dimidium oriri, & nodu etiam aliud dimidium confurgere. Die confurgit dimidium illud, quo a pundo a pundo, fignoq; in quo tunc temporiis efl Sol, incipiens iuxta fignorum ordinem progreditur, & emergit. & oppofita fub terris punda occultantur, & ex aduerfo node illa pars dimidia confurgit, & ifia deprimitur:& hoc rationi confentit, quoniam cum fignifer, & horizon in maioribus{fihara circulis habeantur, neceffe eft utrosq; medios aquabiliter fe fe utrinque fecare. ideo tam die, quam node in omni horizonte fex figna oriuntur,&fex cadunt, ideo in obliquo horizonte his, qui citra aquinodialem orbem habitant, in die ipfo aquinodij uerni confurgit dimidium illud
  - aquinodij autumnalis die confurgit dimidium aliud, & aliud iam didum deprimitur fub terris. Verum dimidium Jigniferi, quod cum Solis figno ceftiuo folftitio incipit, longiffimo {patio afcendit, & breuifiimo defcen- f o dit, & in pundo brumx dimidium, quo minori {patio confurgit, longiori demergitur, nam tantum adiua node quantum brumali die breuifiimo interuaUo fupra fertur. & tam die aSliua, quam node brumali longifiimum efl, unde his qui fub cardinum orbibus habitant, dimidium Jigniferi, quod cum folftitij pundo exoritur, ut 14. horarum {patio confurgit, ita momento demergitur, & aduerfa parte dimidium aliud, quemadmodum confurgit, ita 2.4. horarum {patio deprimitur. Vnde quantum {igniferi dimidium initium proxime magis ad altum folflitium furmt, tanto prolixiori {patio fcandit, & tanto minori defcendit, atque ita duo dimidia, qua cum fi-gnis a folditij pariter diflantibus oriuntur, aquis interuaUis oriuntur, & occidunt, nam furgunt,decumbuntq; no dibus, & diebus aqualibus. Sed qua cum {ignis ab aquinodijs aqui diflantibus incipiunt, quanto tempore alterum confurgit, tanto alter um cadit. Atque hoc efl, quod Vitr. dicit. redire Solem in Geminorum a-quakm curfum, & aquare eam, quam habet Taurus curfum rationem»& eum curfum aquare eam cinina- 66
  - tionem
- p.296 - vue 313/393
- - K 0 *{. F s. 197
  - tionem, qua fuerat in frietis ftgno,& alia ad eundem modum, Subfcripfimus uero Tabellam»i qua diem rum quantitates eliciuntur ab aquinotTqs ad cardines. 7
  - xAltitudo Hora Minuta Secunda ».Altitudo Hora Minuta Secunda.
  - \Poli. Toli.
  - i 12 3 28 48 »5 5* 4
  - z 12 6 56 49 16 0 8
  - IO 3 12 IO 50 16 9 44
  - 4 12 x4 0 51 16 19 5a
  - 5 12 17 - 28 52 16 3° 32
  - 6 Ii 20 .3* 53 16 41 5*
  - 7 12 24 48 54 26 54 8
  - 8 9 12 12 28 51 © 36 55 5* x7 x7 7 21 4 4
  - IO 12 35 12. 57 17 36 l<5
  - ii 12 38 48 58 x7 52 48
  - ia 12 42 24 59 18 IO 48
  - io >5 11 46 8 <5o 18 3° 5*
  - 22 49 44 61 18 J3 20
  - i5 12 53 28 62 x9 18 24
  - 16 12 57 20 ^3 x9 48 40
  - i? X$ 1 4 64 20 * 24 24
  - «8 x3 4 3« ^5 21 10 3*
  - x9 *3 8 5* 45 21 20 40
  - io x3 12 48
  - 21 x3 16 48 Continuatio diei , & luminis •
  - 22 x3 21 4 Hora Minuta Secunda.
  - 2Z 20 3 x3 »5 4
  - 3 . 2 4 13 29 20 67 24 X 40
  - z5 *3 33 35 <58 42 1 i<5
  - 2.6 x3 38 0 <59 54 16 25
  - z7 x3 x3 42 45 24 16 70 71 64 74 x3 0 46 0
  - *9 13 5i 36 72 82 6 35>
  - 30 13 5^ i(5 73 89 4 5«
  - 31 x4 1 12 74 96 x7 0
  - 3a 14 6 8 75 104 1 4
  - 4° M 11 12 76 XIO 7 27
  - n 34 »4 16 24 77 n<5 x4 22
  - 35 14 21 5* 78 122 x7 <5
  - 3(5 x4 *7 20 79 127 9 55
  - 37 H 33 4 80 x*34 4 58
  - 38 x4 37 3« 81 x39 31 36
  - 39 H 44 '** 5« 82 x45 6 4$
  - 40 14. 51 12 83 X5X 2
  - 41 x4 57 44 84 156 3 5
  - 41 »5 4 24 85 161 5 23
  - 5° £ x5 15 11 18 20 40 86 8? ii<5 171 11 21 23 47
  - 45 i5 26 8 88 17 6 5 29
  - 46 x5 34 8 89 181 21 58
  - 47 x5 42 24 90 187 6 39
  - Jttque adeo quam longi dies funt foljlitij tempore, tam longa funt nottes in Bruma, ita ut toto anni tempore dierum jpatia nottium interuallisaquantur. Quarentesergo inftngulisreg oribus, qudmprolixusfitma ximus in ea dies inprapofita defcriptione primum altitudo cardinis inuer.ietur inprima ferie, deinde in obietto ordine numerorum diei quantitas inxta horas, partes particulasq; imemztur. Cateru.n quod crbis ubique 6° terrarum colatur, etiam fnb cardinibus> ubi fenum menfium dierum, & noCHum prolixitates habentur > iam
  - patet
- p.297 - vue 314/393
- - 25>8 LIBE ^
  - patet ex hominum experientia,& fcriptorum tefhmonio. Tsjatura enim his proutdit: Luna frequentius eos illuminat: crepufcula maxime producuntur: Sol diutius impreffas uires ineas regiones relinquit; montes uen-tos arcent; inflexus efl regionis fitus, calor emq; melius recipit: preciofiffima ibi pelles; mare quoque, quod, falfedine aduftionis inditium aliquod prab et, bis adeft innumerabili pifcium copia: robufli, & proceri homines funt, nec terra dedignatur uirentes herbas emittere, metalla plurima continere, <& alia multa hominibus commoda continenter afferre. Sed ad rem redeam. Sol percurrit primum figniferi quadrantem, uernum fci-licet, Jpatio dierum 94. horarum 1 z. & fui eccentrici gradus 193 minutias9 . fecundum quadrantem per meat (patio dierum 91. horarum 12. &fui eccentricigradus 91. minutias 11. & sfliua quarta hac nominatur, tertiam uero, autumnalis dicitur, percurrit diebus 88. horis tribus, & fui eccentrici gradus facit 86. z Q minutias 41. Demum quadrantem hyemalemperagit diebus 90. horis 1. partibus horarum 5 ?. portiunculis duabus,quas fecundas uocant: & fui eccentrici gradus facit 88. minutfis 9 9. Vnde figniferi dimidium alteru peruagatur fpatio diei-um 187. alterum uero dierum 178. horarum 5 5. partium 5 $. particularum 11. quare in parte feptentrionali moratur amplius quam in parte meridiana dies 8. hor.vs 18. partes 4. particulas 48.
  - His expeditis, qua ad Solis curfum, & dierum crefcentium, & decrefcentiumffiatia, & ad eas imagines, qua in figniferi latitudine funt, pertinent,proponit fe di£iurum de cateris jyderibus, ideflfyderum figurationibus, qua funt dextra, ac fmiflra %onam fignorum flellis diffiofita. Vocat autem fydera multarum flellarum in unant figurationem confenfus. fteUam autem unicum tantum ajlrum.
  - JDe Jyderibus , qm funt a Zodiaco ad Septentrionem. Cap. Vl.
  - BSJ Anqve Septentrio,quem Grsci nominant arfton, fiue heiicen, habet poft fe colloca-l tum cuftodem. Ab eo non longe conformata,efl: Virgo, cuius fupra humerum dextrum E lucidifsima flella nititur, quam noftri prouindemiam, maiorem Grxci protrygeton,uo-citant, ca ndens autem magis fpecieseius eft colorata. Item alia contra efl: flella media genuorumcuftodisArdi»qui Ar&urus dicitur. Efl: ibi dedicatus e regione capitis feptentrionis tranfuerfusad pedes Geminorum, Auriga, ftatq; in fummo cornu Tauri. Itemq; in fummocornu la:uo ad aurigre pedes una tenet parte ftellam,& appellatur auriga? manus, ubi funt haedi.
  - Imagines, quas in coelo aflrorum periti obferuauere ,funt 0B0 & quadraginta, nonnulli plures, nonnulli * pauciores pofuere, nam uelplures in unam, uel unam inplures diuifere. Ttolemaus pradiBo numero contentus efl. Tgominantur imagines aut ab animatis, aut ab inanimis rebus, fi ab animatis, aut ratione carentibus, aut a ratione utentibus. Gemini, Virgo,, Aquarius his inferuiunt, quae ratione utuntur. Ex ratione carentibus quadam domeftica, quadam fera funt,fiue maritima,fiue terrena fint. ut Aries, Taurus domefli-ca: Leo, Vrfus, lupus fer a, & terre ftria: Delfinus, & Cetus maritima. Si ex inanimisfumuntur uocabu-la, aut a figura, quemadmodum fagitta, trigonum,&corona, aut ab effeBu, quem faciunt in mundo,ita qui fub ara nafcitur facerdos,qui fiub Argo nauta, qui fub Delfino natator euadet. Sed adulatio demum, & primorum infli tutorum appetitus ut at emam fhBorum memoriam redderent, uel ut principibus affentarentur, fedes in coelo inuenere, quibus aut res amatas, aut principum imagines ponerentur, cum ipfi ad coelum euo-laxe non poffent. Ita Virgilius inter articulos Scorpionis lulium fydus collocat, ita Berenicis crines ab adu-latoribus in coelo pofiti funt. Sed mirum efl Grxcos tantum authoritatis habmffe,ut coelum impleuerint nominibus flagitiorum, & fabula eorum inter Canones recepta fuerint, licet multo ante eos flella cognita fuerint, e*r nominata. Sed eorum fcelerum leuitas aufugiffet, nifi coelo harens infixa fuiffet. Mentionem quoq; faciunt eorum nominum facra littera :Iob enim de Dei potentia loquens, inquit, qui facit ArBurum, & Griona, & hyadas & interiora Auflri. & alibi quoque ait. Tjunquid coniungere ualebis micantes flellas pleiadas, autgyrum ArBuri poteris diffipare, nunquidproducis Luciferum in temporefuo,& yefferum fu-per fines terra confurgere facis. Sed nos ad rem. Imaginum quadam in %ona fignorum collocantur, de fis diBum efl fupra. Sunt autem numero duodenario inclufa, quadam ultra, quadam citra eam %onam ponuntur, de fis apti loquitur Vitr. vtinam non haberemus locum hunc luxatum, mendofum, & obfcuratum. nam facile imagines in nofh is defcriptionibus deformaremus, cum Vitru. eas fciti admodum dijlribuat, collocetq; ea figuratione conformatas, quam antiqui illi obferuatores fyderumpofuere, fed huic difficultati Ioannes Stabias, Albertm Durerus, & Vulparia Florentinus diligenter & fubtiliter prouidentes, tabellas duas imaginum cceleftium communi confilio conflruxere, ac non mediocriter in ea parte ftiidiofos iuuare tentauerunt. I^osex his tabellis, & aliorum authoritate doBorum Vitr. emendauimus, ut puto reB£,& commode ad legentium utilitatem. Inquit igitur Vitr. Eum Septentrionem, qui a Gracis arBon dicitur, aut helix, nos vr-fam maiorem uocamus, alfi Currum a figura nominant, poflfe habere cuftodem', quem Bootem dicunt, fub quo non longe efl Virgo, quae Aftrea dicitur,cuius fupra humerum dextrum lucidiffima flella nititur, quam noftri prouindemiam, Gr&ci protrygeton nominant, dicitur autem prouindemia ex eo, quod uindemiamatu-r it at em, cuius figna funt acini colore mutati, pollicetur. flella hac fimilis efl candenti ferro, ideo Vitru.dicit, eam magis effe candentem, quam coloratam, mirabili enim ffileiidore prafulget. Traterea inter genua cu- 60
  - ftodis
- p.298 - vue 315/393
- - K 0 V S. 199
  - flodis ArBi, Bella eB, qua ArBurus dicitur, a qua nonnulli totam imaginem cufiodis, Ar Burim nomina-uere. Ecce quod non folum imagines ponit Vitr. idefi afterifmos, confiellationes ,ftgna, <&- figuras integras* fed partiales ftellas, unde autborum di [crimen oritur in imaginum numeratione:infequitur Auriga,uel Ericb-tomus,aut Orfilochus ditius, cuius [itus ante vrfa maioris caput eft,& ita illi tranjuerfus ponitur, ut fi vr-[aprocurreret, in eius caput impingeret, ponitur ipfe fupra dextrum Tauri cornu ad Geminorum pedes, fu-pra cuius Auriga lauum humerum fiella efi,qua Capra dicitur, hac duasparuas ftellas uidetur intueri,qua funt infmiflra Auriga mann,& hadi uocantur. Quare in Vitr. legerem hoc modo. \ Itemq; in fummo cornu lauo ad auriga pedes una tenet parte fiellam, qua appellatur auriga manus, in qua Hadi. Capra nero IO lauo humerol deinde incipit. \Tauri quidem, & Arietis infuper\ Ergo fupra fummumfinifiri cornu Tauri Auriga manum porrigit, in qua dua fiella funt,hadi nominata, & in finifiro humero tenet fiellam, qua capra dicitur, deinde [equitur.
  - Tavri quidem, & Arietisinfuper Perieus dexterioribus fubteEeurrens bafim Vergiliarum, fini-ftrioribus caput Arietis, & manu dextra innitens Cafsiopese fimulachro, la:ua fupra Aurigam tenet gorgoneum ad fummum caput,fubijciensq; Andromeda: pedibus. item Pifces fu pra Andromedam,& cius uentrem ,& Equi.
  - Hoc quoque loco nonnulla defiderantur, quoniam nullam [eri flruCluram uidentur habere uerba hac. Verum autem efi[upra Andromedam duos ej[e Equos, alatum unum, qui pro Tegafeo ponitur, dimidium alterum, keftpettus, & caput. Alati venter efi [upra Andromeda caput, habetq; injfina illustrem fiellam. 20 V*tiru‘ ita dicere potuit.
  - Item Pifces fupra Andromedam, & ventrem eius Equi, qui eft fupra fpinam alterius, fed in uen-tre primi efi lucidifsima ftella, qua: finit uentrem Equi, & caput Andromeda:. Manus Andromedse dextra fupra Cafsiopea: fimulachrum eft conftituta. Lxuafuper Aquilonarem pifcem. item Aquarij fupra Equi caput. Equi vngulae attingunt Aquarij genua.
  - Ideo in defer iptione excellentium illorum utrorum alatus Equus habere debet pedes in alteram partem conuerfos.
  - Cassiopeae media eftdicata Capricorni fupra, in altitudinem Aquila ,&Delfinus, fecundum cos eft fagitta. Ab ea autem volucris, cuius penna dextra Cephei manum attingit, & fceptrum, lseua fupra Calsiopea: innititur,fubauis cauda pedes Equi funt fubtedi. Equum alatum intelligit.
  - Inde Sagittari;, Scorpionis, Libra:. Si Vitr. utriusq;Equi nomina diftinxijfet, non laboraremus, E-l ° qum unus uocatur, alter Equiculus, &graceprotome hyppus, nam cum dicat Aquilam longe ejfe a CaJJio-peafimulachro, &aqui ungulas Aquarij caput attingere : & poflea dicat fubAuis cauda pedes Equi ejfe fubte&os, innuit non de uno Equo [ermonem haberi. Caterum loquendi formula Vitruuiana, & plus Ar-chiteBonica, quam Grammatica facit morari leBorem. Vtitur enim genitiuis pluribus, & diBioni, infuper fubintelligens femperaut fydera, aut imagines, quare, ut hoc animaduerfum eft, ne fuperBitio nos offendat.
  - Insvper ferpens fummo roftro coronam tangit ad eum medium Ophiucus in manibus tenet ferpentem beuo pede calcans frontem Scorpionis . ad partem mediam Ophiuchi capitis non longe po fitumeft caput eius,qui dicitur Nifus in genibus.
  - Hercules, Thefeus , Tamiris , Orpheus , Trcmetheus, Ixion , Lycata , & 'Hjfi-s in genibus, uel ingeniculatus pro eodem[uniuntur a Toetis. id eft unam eandemq; rem his nominibus innuunt.
  - 4° Eorum autem funt faciliores capitum uertices ad cognolcendum. Quod non obfcuris ftellis funt conformati. Pes ingeniculati ad id fulcitur capitis tempus ferpentis, qui eft inter Ardos, qui fcp-tentriones dicuntur, implicatus.
  - UaBenus de ijsfyderibus, qua funt intra tropicum, & feptentrionalem circulum dijferuit [equitur ut agat deijs,qua in feptentrionali circulo, & infra collocantur, quoniam magis ufuinoftro accommodantur. Inquit igitur.
  - Vbi ueroparueper os Equi Peditur Delfinus contra uolucris roftrum eft propofita lyra. Inter humeros cuftodis, & geniculati corona eft ornata. In feptentrionali uero circulo dua:pofit® funt Ardi fcapularum dorfis inter fe compofita:.& pedoribus auerfa:,e quibus minor cynofura maior helice a Griseis appellatur, earumq; capita interfe defpicientia funt conftituta ,caudse capitibus ea* Jo rum aduerfie, contraq; difpofita: figuramur, Ytrorumq; enim fuperandoeminent.
  - Qua in circulo feptentrionali ponuntur imagines, hafunt,vrfa utraq; &ferpens,maior appellatur Helice,mi nor Cynofura.[itus earum efi huiufmodi.primo [capulam dorfis inter fe funt compofita,mde jequitur, quod pe-floribus aduerfa fint. Capita diuerfas in partes afficiunt. Cauda capitibus earum aduerfa, nam fupra maioris urfa caput cauda efi minoris urfa, & fupra minoris urfa caput, maioris urfa cauda, ita utrarumq; caudafuperando fcilicet capita eminent, propinquior autem cardini efi urfa minor, fed maior capite uerfa efi ad [igniferum, atque hic [itus efi vrfarum, & figuratio. 'Huncdeferpente dicendum efi.
  - In fummo per capita earum e ffe dicitur porreda ferpens. Draconis cauda porrigitur inter dorfum utriufque urfa a capite maioris ad caput minoris.
  - Et quae ftella dicitur Polus, plus elucet circum caudam minoris feptentrionis. Nam qua:eft tfo proxi me Draconem circum caput eius inuoluitur. Vna uero circum cynofurx caput inieda eft flexu, porredaq; proxime cius pedes. Obfcura
- p.299 - vue 316/393
- - t 1 JB E R
  - Obftura& meridofa leftio efl , fed non efl dejerandum, nam fi meminerimus Vitr. nort tantum imaginer, fedfiellas quapiam feparatas ponere, & eius mentem ejfe, non omnes imagines, neque omnes flellas collocare, fed eas tantum, quarum ortus, & occafus pojfimus animaducrtere, & oculis contueri, ut ipfe teftatur inferius, profeflo non mirabimur fi Vitr. ex uno loco in alium tranfire uidetur. Defcripta igitur Serpentis parte illa, qua porrecta efi ,per caudas urforum, antequam omnes flexus illius Serpentis, qui etiam Draco nominatur ab eodem, defcribat duas lucentes flellas, ponit, qua fient in urfa minore, & dicit, f & quaftella dicitur Tolus, plus el cet fircum caudam minoris feptentirionisl nam ea ftella efi in cauda minoris urfa, qua ad caput maioris urfa efi,ut et am posfit legi circa caudam maioris feptentrionis, ut aliqui codices habent , nam ex alia parte, qua efi prope Draconem circum caput eius, fcilicet minoris, inuoluitur alia ftella, qua fi- Id militer in confiderationem ueni t. Sed fi fupra legatur circa caput maioris, oportebit legere, f T\Jam qua efi proxime Draconem circa caput minoris inuoluitur i Vna ueroideflfimul \ circum Cynofura caput inie&a tfl flexu, porre ftaq; proxime eius pedes \ [equitur Draconis defcriptionem inter urfas, ubifi auerfisdorfis dcjpiciunt, longo traUnproducitur ferpens, feu Draco (ut di£lum efl ) mox ad Cynofura caput inieffusflexus fuosincipit, undefleClitur, porngiturq; proxime eius cynofura pedes.
  - Haec autem intorta, replicataq; fe attollens refle&itur a capite minoris ad maiorem eontra ro-ftrum,&capitis tempus dextrum.
  - Alter Draconis flexus hoc loco ponitur, nanque ubi ad pedes urfa minoris fe fe flexu porrexerit, intorque-tur,& replicatur in fpiram, & fe attollit, idefl fe effert, & in aliam jpiram inuolutus reflettitur a capite mi* noris, & caput uoluit ad maiorem contra roflrum, & capitis tempus dextrum, non ita ut Draconis caput proclinet ad caput urfa maioris, quoniam longe abefi, nec infiaminorem urfam defieffitur, fed altius contra uerfwS ad eam partem aquidiflanti, & parallela linea ad urfam maiorem.
  - Item fupra caudam minoris pedes funt Cephei. Cepheum in cqdo collocat, qui pedibus fuis Cynofura 4« caudam premere uidetur, mox ad aliafydera defcribendatranfit.
  - lbiq; ad fummum cacumen facientes ftellae , funt trigonum paribus lateribus in fuper Arietis fignum.
  - ibiq; hoc efl ex ea parte, qua cepheus dextra fcilicet, & orientali, fed longo interuallo in fuper Metis fi* gnum ad fummum eius cacumen funt ftella, qua trigonumparibus lateribus efficiunt. Deltoton uocant a fimi* litudinegracalitera. efl enim tanquam trigonum iUa litera,duobus paribus lateribus.
  - Septentrionis autem minoris, & Cafsiopeae fimulachri complures funt ftella: confufae. Quae funt ad dextram orientis inter zonam fignorum, & feptentrionum fydera in coelum difpofita, dixi. Nunc explicabo quae ad finiftram orientis, meridianiq,- partibus funt diftributa.
  - Confufas intelligit flellas, qua ad nullam figurationem pertinent, & quafi folitaria funt. Circa Arietem $ 0 quinque,circa Taurum undecim. Circa Qeminos feptem, De ftella uero polari, deq; illis, qua ad Antartiqum proxime funt, diftum efl fupra•
  - fy der ibus, qmfunt a Zodiaco,ad meridiem. Cap. VII’
  - Rimum fub Capricorno fubieclus eft Pifcis Auftrinus, caudam profpiciens Ceti, ab eo ad Sagittarium locus eft inanis. Thuribulum fub Scorpionis aculeo. Centauri priores partes proximae funt Librae, & Scorpioni. Tenet in manibus fimulachru id, quod beftiam aftro-rumperftinominaueninu
  - ;
  - £entmru$
  - 66
- p.300 - vue 317/393
- - 6 P $. $bi
  - ' Centaurus uero tenet in manibus fimulachrum fera,fine lupi, feu panthera feu uiciitme aChirone oblata, ~£ locus inanis, \ non nouit Fitr. coronam auflralem, quamProclus uranifcum nominat, qua collocata eft ante priores Sagitarij pedes, inter Pifcem auflrinum, & Thuribulu, quod ara dicitur, & facrariu a nonnullisi
  - Ad Virginem, & Leonem , & Cancrum anguis porrigens agmen ftellarum intortus fubcingit .regionem Cancri, erigens roftrum ad Leonem, medioq; corpore fuftinens cratercm, ad manumq; Virginis caudam fubijciens, in qua ineftCoruus. In qua, ideji in qua cauda inefl Coruus.
  - Qvae autemfuprafcapulas peraeque funt lueentia. Ad Anguisinterius uentris fub caudamfub^-Je£his eft Centaurus . Iuxta Craterem,& Leonem nauiseft, quae nominatur Argo ,cuius proraob-(io fcuratur, fed malus,& qua; funt circa gubernacula eminentia uidentur,iplaq; nauicula,& puppis per Tummam caudam Cani iungitur. <
  - Id eft Cani maiori,nam de minoriJlatim loquitur, maior autem proprie Canis dicitur, habet autem in ore fulgentiffimam ftellam, qua aliquando nomine totius fyderis uocatur Canis,aliquandd canicula, &fyrius,ad quam cum Sol accejferit duplicatur illius color, minor uero canis procyon dicitur, & anticanis.
  - Geminos autem minufculus Canis fequitur contra anguis caput. Maior item fcquitur minorem,
  - ,Orion uero tranfuerfus eft fubieftus preflus ungula Tauri, manulaeua tenens clauam, alteram ad Ge-r •mellos tollens. Caput uero eiusbalim. Canis paruo interuallo fequitur leporem . InteUige dema-Jori Cane.
  - Arieti, & pifeibus Cetus eftfubieftus, a cuius criftaordinate utrifque pifeibus difpofita eft tenuis fulio ftellarum, que gracce uocitatur hermidone. magnoq,- interuallo introrfus preflus nodus Serpen-» tium attingit fummam ceti criftam.
  - . Pfcium legit Thilander, & non Serpentium, ita mihi arridet lettio, ut nifi addatur diBio in modum Serpentium , legam libentiffime pfcium, nam nodusjUepfcium, & lineola in modum Serpentium intorquentur, & replicantur, non tamen nego prafulgentem ftellam, qua infummis lineolis conficitur, nodum, &. findef~. mon uocari. qua etiam hermidone & commifura "pifeium uocatur a Plinio, fed totam illam aduinculatio-nem intellexit Fitr unius.
  - Eridani per fpeciem ftellarum flumen profluit, initium fontis capiens a laeuo pede Orionis. Quse uero ab Aquario fundi memoratur aqua, profluit inter Pifcis auftrini caput, & caudam Ceti.
  - Idefl per fpeciem & imaginem Eridani profluit flumen ftellarum, cuius fluminis fons incipit a lauope-de Orionis.
  - '3 Qua; figurata, formataq;funt fydfera in mundo fimulachra natura, diuinaq; mente defignata,ut De mocrito phyfico placuit, expofui: fed ea tantum, quorum ortus, & occafus poflumus animaduerte-jre,& oculis contueri. Nahque uti feptentriones circum Axis cardinem uerfantes non Occidunr* neque fub terram fubeunt, fle & circa meridianum cardinem, qui eft propter inclinationem mundi fubie&us terra;,fydera uerfabunda, latentiaq; non habent egreftus orientes fupra terram, itaque eorum figurationes propter obftantiam terne non funt nata;. Huius autem rei index eft ftella Canopi, quae his regionibus eft ignota, renuntiantibus negotiatoribus , qui ad extremas Aegypti regiones» proximasq; ultimis finibus terrae, terminationes fuerunt.
  - Excufat fe Vitru. reddit f, caufam, cur non omnes pofuerit aftrorum imagines, quemadmodum peritum asironomum decebat, qui nulla horizontis ratione habita, de fyderibus abfoluti loquitur. ait enimfe ea tan— 4° tumpropofuiffe, quorum ortus, & occafus pojfumus animaduertere, & oculis contueri, effe uero aliqua latentia fub mundo, qua non habent egreffus orientes fupra terram, ojlendit ex negotiatione negotiatorum,, qui ad extremas orbis partes meridiem uerfus fuere. Exemplum fumit a Canopo flella, qua eft in fequenti re-monauis Jlrgos. dicitur autem Canopus ab infula eiufdem nominis ,vbiprimum innotuit. Qui ab Arabia ^iganiam verfus in meridiem ambulant, contra Canopum iter faciunt. Ea ftella in ijs locis equus nomina-> tur, eorum lingua Suhel, idefl incendium, ob magnitudinem eius & radiorum multitudinem. Plinius eam lu- -xere Traprobana infula affirmat. Ptolemai tempore cum gradibus Geminorum 17. & decem minutijs currebat, meridianam habet latitudinem grad. 75. declinat gradus >51. minut. 1 o. Sed temporibus noflris feptimumgradum Cancri occupat. Italis incognita eft, fhodianorum finitori proxima, quartam fi-gni partem confurgit ^Alexandrinis, atque ita altius emergit meridianis in partibus, plures autem Canopos 3»° effe, qui legunt,non ignorant.
  - De mundi circa terram peruolitantis, duodecimq; fignorum, & Septentrionali, meridianaq; par te fyderum difpofitione, ut fit perfedlus docui. Nanque ex ea mundi uerfatione, & contrario Solis perfignacurfu,gnomonumq;aequino<ftialibus umbris,analemmatoruminueniuntur deferiptiones. Caetera ex Aftrologia, quos affeiftus habeant figna duodecim, ftella; quinque, Sol, Luna, ad humanae uitae rationem Chaldaeorum ratiocinationibus eft concedendum. Quod propria eft eorum gene-thliologiae ratio,uti pofsint ante fadta, & futura ex ratiocinationibus aftrorum explicare.
  - . Cic. lib.primo de diuinatione inquit. Chaldai, qui ex diuturna obferuatione fyderum fcientiam putantur. effeci fe,ut pradici pofiet quid cuique uentunm, & quo qufquefkto natus efet. Genethliologia diuinatio eft, qua ex natiuitate fucceffus pradicuntur.TSlps eampartem a noflris fiudijs abdicauimus.
  - 60 Eorym autem inuentiones, quas Aliptis reliquerunt, qua fQlertia>quibu$q; acuminibus,&quama
  - CC magni
- p.301 - vue 318/393
- - JOI L 1 i E 2^
  - magni fuerint,qui abipfanationeChaldeorumprofluxerunt, oftendunt. PrimusqjBerofusihinfula, & ciuitate Coo confedit, ibiq; aperuit difciplinam . poftea ftudens Antipater, itemq; Achind-polus, qui etiam none nafcentia, ied ex conceptione genethliologiae rationes explicatas reliquit.
  - De naturalibus autem rebus Thales Milefius, Anaxagoras Clazomenius, Pythagoras Samius, Xeno-phantesColophonius, Democritus Abderites, rationes, quibus erebus natura rerum gubernaretur, quemadmodum quofque affedtus habent,excogitatas reliquerunt. Quorum inuentafequuti,fyde-rum ortus, & occafus, tempeftatumq; fignificatus Eudoxus, Eudamon, Calliftus, Melo, Philippus, Hipparchus, Aratus, caeteriq,- ex Aftrologia parapegmatorum difciplinis inuenerunt, & eas pofteris explicatas reliquerunt. Quorum fcientix funt hominibus fufpiciendg, quod tanta cura fuerunt,ut IO etiam uideantur diuina mente tempeftatum fignificatus poft futuros, ante pronunciare, quas ob res haec eorum curis, ftudijsq; funt concedenda.
  - Aedificiorum, duitatum, & urbium, ne dum hominum genituras mathematici folent explorare ,Jyderaq; crientia,& cadentia perpendere, ut cognofcant quid cuique euenturum fit, & pronuntient fata rerum. Fitr. reijcit ah Architecto eam curam, quam multo magis renuere Chrifliani debent, quare & nos eam anoflris Hudijs ( ut diximus ) merito abdicauimus. Sunt autem parapegmata ( ut Thilander notat) Astronomica inflrumenta, quibus ortus, occafusq;fyderum, tempeftatumq; fignificationes cognofcuntur, atque inueniun-tur; ditta, quod ex multis uarijsq; concinnata effient, fiue tabellis, fiiue armillis, fime dioptris, & ligulis, fiue aliqua alia parte. Caterum Vitru. eafelegit ex Aflronomia, ex quibus Gnomonum aquinoftialibus umbris analemmatorum inueniuntur deficriptiones. Sunt autem illa, qua ad caeli motum pertinent, fiyderumq; 2 Q contrarias motionesfellant, & difofitio imaginum, utrinque ad xpnam fignorum diflributa. Quare ad rem ueniamus, in fine libri pofitas inficientes Tabulas a nokro praceptore Federico Delphino conditas, d quibusftellarum fitus,& figuratio,partes, latitudines,&longitudines, itemq; magnitudines elicere poteria
  - De horologiorum rationibus, & umbris gnomonum aquinotfia-li tempore ‘JRpma , & nonnullis alijs locis.
  - VIII.
  - 3°
  - Obis autem ab his feparandae funt horologiorum rationes, & explicanda: menttruae dierum breuitates, atque depalationes.
  - Tofi longam, necefifiariam tamen digreffionem, Fitr. aggreditur analemmatis traUationem, quod eft gnomonices fundamentum, non enim conficere genus aliquod horologijj docet, mam tamen aperit ad horologia cuiufuisgeneris defignanda . Agit de Analemmate Ttolomaus: in eius tranatum Federicus Commandinus fcite commentarios fcripfit, cui multa habenda gratia funt, cum pro communi utilitate femper inuigilet: ego certe ab eius fententia nunquam difcedam, atque ut illi demonfirationes rerum relinquam, ita cum eo ufiunt analemmatis declarabo. Efi autem quod Ttolomai ingenium admireris, & Com-mandini honeflos labores commendes, utriufque tamen indufiriam multum conferre ad Fitruuiani analemma tisufum exifiimabis, quodslatim manifeslum fiet. Age igitur ad Fitruuium accedamus, & mentem eiusuni-uerfam aperiamus altius repetentes. Tropofitum igitur eft de fecunda Architectura parte, qua gnomonice a Gracis dicitur, pertraCtare. Vocabuli eius ratio a gnomone deduCta efi. gnomon enim norma uocatur, & quodcunque ad normam eredum efi. Confueuere autem veteres ab umbris in planum a Gnomonibus proie&is partes diei, hoc eft horas cognofcere. Eam cognitionem gnomonicen a gnomone nominauerunt. Quoniam nero circa gnomonem alia alias pro temporum & horarum diuerfitate umbra inoppofitis planis proij ciebantur, id obferuantes, analemmata coeperunt defignare. Analemma enim eftrefumptio quadammampriuf-quam horologia defcriberent, defignationes quafdam fumebant conquifitas ex Solis curfu, & umbra gnomonis ad defcribendorum horologiorum rationes accommodatas. Gnomonem uero fchiathira, quafi umbra indagatorem primo libro Fitruuium uocafie uidimus: quemadmodum uero in adibus fabricandis modulus accipiebatur, hoc efi certa iUa, & minima menfura,qua adificiorum partes metiri folemus, ita & in horologijs deficribendis analemma pro modulo habetur . His pofitis & ftabilitis animaduertendum efi ad ea. quadi-durus fum, nam utilia erunt tum alijs multis feculationibus, tum gnomonices intelligentia,qud optices quan-damparte ejfie manifeftum eft,de qualibeUum ftatim adituri fumus. Ad eas mathematicas figuras, qua nobis in hoc opere mira iucunditate inferuiunt, pracipua conus accedit, & fiuperficies illa, qua conica nominatur. ? Quid uero fit conus, & conica fiuperficies hinc patebit. Imaginemur immotum fignum, infi-a quod circulus de-fcrtptus fit, exfigno immoto ducatur linea ad ambitum circuli, qua ambiat integram circinationis lineam, defcribet illa figuram, quam conum mathematici,pyramidem vulgus appellant. Efto fignum immotum ubi a. circulus infra pofitus b c d. afigno a defcendat linea a b. qua circunferatur per ambitum circuli, donec eo redeat, unde difcejlit, aio ita deformari conum, & inde fiuperficiem fieri, qua conica nominatur i qua
  - quidem
  - io
  - 6o
- p.302 - vue 319/393
- - K 0 T<1 r s. SoS
  - quidem ex duabus fuperficiebus oppofitisper coni uerticem conficitur, & utraque in infinitum producitur, eX unius linea in utramque partem dufta defer iptione, quemadmodum in diagrammate uidetur, ubi prima fu-*• perficies a b c d. oppofita per uerticem t
  - f d. quas in infinitum abire imaginamur.integram ergo hanc figurationem conicamfuperfi-ciem appellant, in cono autem a e. axiseB. a. uertex. b d c. bafis. hac imprimis funt , / \ \ / memoria commendanda, quoniam ad analem-
  - ' ' * matum deferiptionem maxime conferunt. Co-
  - nica igitur fuperficies, feBionesplures habere poteft, quarum ratio nobis explicanda eil. primum ergo fecaripoteft a uertice per axem, deinde modis alijs .fi a uertice per axem medium, fecetur, &feflione uidebitur triangulus resilimus, fi uero modis alijs diuidaiur, aut tranf-uerfo fegmento bafi parallelo, fecabitur, aut alio modo, fi parallelo bafi fegmento diuidetur, circulus apparebit. Quod fifegmentum neque per uerticem neque tranfuerfe fiet ; tum fegmentum lineam quandam inflexam ojlendet, qua a mathematicis feBio conica nominatuir, hac ut modos, ita nomina quoque diuerfa for— titur. nam conus praterpradiSas feBionespoteii fegmento aut axi, aut lateri parallelo fecari, ita ut aliquid de bafi fecetur. Ex priorifegmento linea fit, qu£ hyperbole nominatur, expoBeriori uero parabole apparet: eB &fegmenti aliud genus, quod tranfuerfa feBione conum abfeindit, nihil de bafi tollit, & bafi non eftparal lelum. Ellipfim uocant eam JeBionem tanquam deficientem ,ftcutihyperbolem tanquam exuperantem, &pa-rabolem tanquam aquabilem feBionem dicant. Efto ergo conus a b c d e. fegmentum Uteri parallelum f g h. cuiusichnographia circulus b c d e. m centro a. feBio apertaqu&\biperboledicitur g- f b. 3G Qua, res quomodo fiant, ita ex Durero declaratur. Efto fegmentum f g h. in duodenas partes difiributum ab f. ad h. partibus numeri apponantur, i. 2. f. 4. ufque 11. per partes autem illas ducantur linea tranfuerfa bafi parallela, & ab eifdem partibus ubi numeri funt , ad rettos angulos cadant linea in bafim, fic conus, cum fuis partitionibus diftinguetur, qua omnes ad ichnographiam coni pertimebunt, hoc modo. EBo circulus cuius dimetiens fit linea coni b c d e. fit uero circulus b c de. fub cono' collocatus, cuius centrum fit a. in quod axis a cono cadat ufque ad e. demum in circulum illum cadant omnes illa linea a cono axi parallela, qua linea in ichnographia fuis numeris notentur, qui rejfrondeant literis, & numeris in cono fignatis g. h. f. 1. 2. 3. 4. ufque ad 11. has lineas ratione quadam fecare oportet, ut parabole efficiatur. Sume a cono linea 11 . notata longitudinem , linea inquam bafi coni parallela : & in centro a ueBigij ponatur circini pes unus,& tantum circinationis duces, ut lineam in ueftigio per 4g ii* notatam feces, idem facies in lineis alijs a cono ad ueftigium transferendis :& hoc modo parabole ue-Bigium deferiptumerit. E ueftigio uero lineam eam duces hac ratione . fume a ueBigio linea g h. longitudinem, ex ea lineam ducas in quam mediam ad reBos angulos linea feBionis f gJ in cono aqualis cadat^cuius uertex fit f. diuidaturq; fecundum diuiofiones linea f g. in cono diuifa,& reffondentibus numeris fignetur.perpunBa diuifionis ducantur lineaparallela linea g h. ad eas lineas e ueftigio transferes longitudines linearum proportione reffondentium, uerbi gratia: ex linea ubi 11. nota eB in ueftigio, transfertur adparabolefn longitudo illa in lineam notatam fimili nota 11. fic de reliquis .inde uero extrema omnium linearum, una linea conti nenti anneBes, & parabolem uidebis. Ex hac ratione, & ex diagrammate aliarum feBionum addifees quomodo ducenda fint hyperbole, & eUipfis. C at erum lue diffa funt eo fine, ut fci&s Solis effeBits in mundo circa gnomonem. Dico igitur, S olem quotidiana uerfatiqne radios, in gnomonem im-5* mittere: ambitum Solis bafim coni:gnomonis apicem coni uerticem imaginemur ejfe, radium uero a Sole e-miffum lineam diemus illam, qua circum circinationem mota conum defignet. Quod fi in oppofitam partem proieBum radium inteUigamus modo per uerticem coni uerfetur, conum eum,.facere dicemus alterum, ita ut fuperficiem conicam perfeBam reddat; nam fuperficies una ea eBacirculqSolisad apicem gnomonis, altera uero oppofita ab apice gnomonis deorfum uerfrn, qua in infinitum abiret, nifi planum aliquod illi obijee-retur. Quoniam uero planum illud multis modis illi obijeitur , & radios fecat inferioris fuperficiei, ideo proprietates earum feBionum confideranda funt,quoniam diuerfa faciunt linearum genera. Vlanum autem uoco tabulam, feu parietem, in quo deferibuntur horologia. Quod quidem plamm interim finitori aquedifiat, inter m in finitorem ad reBoscadit angulos, cum in CreBis parietibus Sefctibuntut horaria, interim ihclinafit eft, tanquam domorum teBa, unde cum multis modis conicam fuperficjemradijs & gnomone fkBum fecare foleat, accidit ut umbra a gnomonis uertice in obieBjtin planum ^proieBcc, fiiciat alidsreBam ^alids-circu-
  - CC z Ium,
- p.303 - vue 320/393
- - 5 ©4 LIBE II
  - lum, quandoque parabolem , interim hyperbolem, aut dentum Ellipfhn, Sel igitur aut in aquinoffiali circulo,aut extra inuenitur.fi aquinoffialem circulum ambit»& radijs gnomone feriatae fiam in quocunqspla no linea umbra defiribet, ideo in omnibus horologioru planis aqualibus aquinoffialis umbra per direffam li-
  - [effio parabole. C. [effio ellipjis. D. [effio hyperbole,
  - fi. vestigium. C. parabole. E. veftigium F. hyperbole.
  - io
  - A !<
  - 3®
  - 4?
  - Vf
  - neam defignatur. ratio eff quoniam gnomonis apexeftin aquinoffialis plano, ideo gnomonis umbra ab eo plano minime di[cedentaquinoffijtempore,&proptereaideo a communifeffione illius plani y&korartj terminabuntur, quemadmodum experiundo difies..Holeigitur aquinoffialem circulum ambiente & ad apicem 6$
  - gnomonis
- p.304 - vue 321/393
- - K 0 Tt V J. JOJ
  - gnomonis radios iaciente, redam defcribet parallelam, communifediom<£qfiinodiaUs,&borarijpla-
  - ni. Sed quoniam diurno motu Sol quotidie circulum peragit aquinodiali aquabilem,ac parallelum, & oblique means continenter ab tequinodiali abfcedit, ideo cum non efl in tequinodizli accidere potesi, ut planum in quod a Gnomone umbra proijcitur, fecetur ab eo circulo, quem Sol facit mundum ambiendo, atque etiam fieri pote ft, ut non fecet, pro ut finitorum ratio poHulat. Fingamus Solem quotidie [candendo circumagi,& ue-sligia fui motus euidentia in ccelo relinquere,ut puta orbem igneum,aut alterius apparentis imaginis:certe orbis ille, aut circinatio illa apparens,uel integra fupraplanum erit, uel abfcindet planum illud. Fingamus planum fecari ab ea circinatione , ita ut pars eius fit fupra terram, & pars infra, tunc extremi gnomonis apicis j o umbra, quo tempore Sol eam circinationem ambiet, hyperbolem in plano defcribet. ^4.t fi integer ille circulus fupra finitorem extabit,aut continget planum horologtj, aut non continget, fi primum erit, deferibetur parabole in plano , fi fecundum, aut circinatio illa apiano xquabiliter di flabit, aut altera parte ad planum magis accedet,fi aequabiliter fe adplanum habuerit circulum, fi non, ellipfim defcribet umbra, hac omnia txperin poteris, fi fupra tabellam aliquam plano horologij paratam circulos pofueris fecundum partes ex— tantes finitori ,&a circinationis linea, in qua Sol statuetur, ferreus,aut ligneus axiculus ad apicem gnomonis perforatum, mittas, ita ut altero extremo planum tangat. Sand axiculus ille, qui radium Solis refert, in plano lineas ill.ts defcribet, quas diximus:hyperbolem fi circulus planum fecabit,parabolem fi continget, circulum fi neque ellipfim, fi non aeque diClabit apiano. hac unico exemplo in fequenti diagrammate intelliges. Eflo. a. gnomonis apex perforatus b c d. portio alicuius parallelifupra terram, ( circulus enim planum 1Q fecat.) Eflo Sol in e. ferreus axiculus ab e, per foramengnomonis ad planum ufque ad f, mittatur afeen-dat, deinde Sol ad h. & axiculus in h, ponatur, tranfeatque per foramen gnomonis ufquead i. deindein k, pofito Sole, & axiculo idemfaciamus ,quodfupra per foramen axiculo ad 1. tranfeunte, atque ita ab m. 0. q. p. d. adreliquapunda, quae una linea comedantur in plano .tunc fiet hyperbole, reliqua tuo ingenio experiri poteris. C Merum his tanquamfundamentis optime iadis,fi bene perpendantur cor»-*
  - mode ad analemmatis deferiptionem accedere poterimus . Quoniamuero inanalemmate quidam funt circuli, qui communes in omnibus affumuntur, quidam feorfum pro cuiufqm horologij deferiptione feparatim defcribuntur,ideo,ut eam facilitatem, quam polliciti fumus, prxfiare quoque ualeamus, etiam rudibus, ita animo noftrofingemus, utquifque feputet jlare in media, & ampliffxma planitie oculis ad meridiem diredis, e xpanfis in crucem manibus, certefiniftra orientem> dextra occidentem, tergofepientrionem,ore meridiem indicabit . Fingamus etiam planitiem illam, in qua fiat, ufque ai extremos orbis fines pertingere,ita ut in duas aquas partes orbem fecet, pars altera infra planitiem, altera fupra erit, planum igitur ill ud horizontis,ac finitoris nomine donabimus, efl enim hem ifphaeriorum diferiminator, cuius munus efl inferam partem a fuperafeparare.Fingamus etiam planum aliud a finiflra in orientis pundo per uerticem ad labrum occiden-4° tis peruenire, atque inde fub terra per medium ad orientem pertinere: planum hoc uerticis planum uocemus: cuius proprietas erit feparare partem, qua ante nos erit, a parte posteriori, idefi bemijpharium meridianum a reliquo feptentrionali. Fingamus demum planum aliud a labro finitoris medio inter orientem & occidentem ad uerticem pofl tergus noflrum infra terram ad eundem locum unde ortum fuit peruenire. Tla-num huiufmodimeridiammuocamus,cuius officium ejl orientalem plagam ab occidua feparare. Tlana hac orbicularia finitor, uerticale, ac meridianumfefe adredos angulos fecabunt. Finitor cum meridiano fe-catur tnpundis medijs inter orientem, & occidentem in meridiana linea extremis, quorum alterum ante, alterum poni nos eft. Finitor, & uerticale in orientis, & occidentis partibus fe fecant. quarum altera a finifirisefl, altera a dextris: verticale & meridianus fe in uerticefupra nos, & infra inaltero hemijphario medio fecant. plana huiufmodi proptereapofita fiunt, ut certi fines flatuantur,a quibus Solis e fedus in mwn-5 0 do determinari poffmt. Similia his fingunt fibi nauta, ut regiones uentorum,& itinerum directiones, & horarum diflindiones inteUigant. Cum ergo huiufmodi planorum proprietates, & fines perceperimus iam illa neceffaria, & communia in analemmatis deferiptione cognofcemus. Illudpraterea ammaduertendum eCt, quod quemadmodum tria illa plana finitor, uertex, meridianus fefe ad angulos redos dijpefcunt, ita eorum diametros in mundi centro fe mutuo fecant. hic duo admiratione digna funt confideranda, alterum eft, plu-res tribus lineis redis non pojfe ad angulos redos in unum concurrere, feq; mutuo fecare, inde efl quod non plures tribus dimenfionibus ejje Ttolomaus oftenderit, & proptereatria illa plana ad analemmatis conftru-dionem fumpferit. Mterum esi, quod diuinaprouidentia eo locipofitUj eH Sol* ut commodiflime inflrumerir lis omnibus utamur, tanquam fi in orbis centro effiemus, hinc apices gnomonum in horologijs mundi centrum referre folent. fed ad rem noflram redeamus. Ex his diametris ergo, quae fe mutuo fecant, fedio illa, quam finitor cum meridiano facit, fedio meridiana uocatur: quam uero meridianus cum uerticalifacit gno-
  - CC 3 mon
- p.305 - vue 322/393
- - 1*6
  - L 1 B E \
  - io
  - 7»o» appellatur; quam demum finitor cum gnomone , aut uerticali facit, fe ftia oquinoftialis dicitur, nam ibi finitor, uerticalis, & aquinoftalis, qui fiunt ex maioribusfiphara circulis, fiefie mutuo fiecant. Ex huiufi-modi confiderationibus, cum his,qua fiuperius de cono, ac conicisfiefiionibus dida fiunt, regulas conficiendo-rum horologiorum eliciemus, in quocunque plano libuerit ea deficribere, & quocunque horarum genere uti noluerimus. jqam ex planis alia finitori, alia meridiano, alia uerticali parallela fiunt, alia item ab illis declinant, aut inclinant, itemq; alia caua, alia conuexa, alia in cylindros defitgnata fiunt. horarum quoque plura genera fiunt, Antiqui diem fiue longam,fitue breuem in partes duodenas diftribuebant. Afironomi a meridie horarum initium capiebant, Itali ab occafiu, alij ab ortu incipiunt. Mirum efl analemmatis inuentum, unde omnia horarumgeneradeficriberepojfiumus. Quare optime Vitruuius pratermijfa pradittione rerum futurarum, & hominis genitura, fieu conceptus ratione, ad horologia uenit, & analemmatis conftruftionem affiert.inquit ergo.
  - Nobis autem ab his feparanda? funt horologiorum rationes, & explicanda? menftrua? dierum breuitatesjitemquedepalationes. NanqueSol aequinodiali tempore Ariete, Libraque uerfando, quas exgnomone partes habet nouem, eas umbra? facit odo in declinatione coeli, qu# efl: Romse. Itemq; Athenis quam magna? funt gnomonis partes quatuor, umbra? funt tres: Ad feptem Rhodo quinque: At Tarenti nouem ad undecim: Alexandria? tres ad quinque: Caeterisq; omnibus locis aliae, alio modo umbrae gnomonum aequinodiales ab natura rerum inueniuntur difparatae.
  - Diuerfia fiunt umbrarum longitudinum dificrimina aquinoUiorum tempore meridiano, & uari.ts habent ad gnomones comparationes, idq; accidit propter diuerfias uerticis, aut AquinoUialis altitudines fiupra finitore.
  - Eas Vitr. declinationes, alij latitudinem uocant. quantum enim quis ab aquinoUiali declinat, tantundem polus fiupra finitorem extollitur, &aquino&ialis deprimitur, quemadmodum in fubieffo diagrammate uides in quo linea t fiub q. uerticis puntto ponitur .poli c. & fi. in labro finitoris, g h. quo fi notam f fiubnumero io. pofuerimus, polus c. fiuprafinitorem admmerum io. tolletur, ideft ad decem gradus} qui plane totidem fiunt, quot uertex nofter ab aquinoUiali declinat. diuerfia igitur fiunt ccsli declinationes, poma igitur a-lio modo umbra gnomoni comparatur in meridie aquinoffioru tempore, alio modo Athenis, alio alexandria, quoniam propter dificrimina declinationum, alias habet Sol altitudines 1\prna, alias Athenis, alias .Alexandria. diximus autem Sole quo altius fcandit, eo breuiores umbras gnomonum facere.
  - I{oma igitur fit ftatuatur gnomon partium nouem, otio ex illis umbra gnomonis in plano faciet, cum in meridie Sol Arietis,
  - & Libra partes primas ingreditur; Athenis uero quoniam alia eTt declinatio,fi gnomon fuerit quatuor partium,tres erut umbra, ad feptem phodo quinque, at Tarenti nouem ad undecim; Alexandria tres ad quinque. Ex his etiam fcire poflu-mus quibus namaltior in meridie Sol habeatur, quoniam ex comparatione umbra ad gnomonem, altitudo Solis comparatur. Ecce, Athenis umbra tertia parte gnomone minor efl: poma autem oElaua. quare concluditur altius Solemficandere Athenis,quam poma, & tanto altius , quanto umbra fiubfiefiquitertia minor efl fubfefquioftaua. 40
  - Itaqve in quibufcunque locis horologia erunt defcribenda, eo loci fumenda efl: aequinodia-lis umbra.
  - Aggreditur modo ad analemma deficribendum Vitr. Quoniam uero unicum analemma non fiatis efl in omnibus locis, nifi quatenus in eo communes quidam circuli, & linea aficificuntur (ut dixi) quoniam aquinoUiales umbra meridiana alibi alia fiunt: ideo analemma fiumitpro ea declinatione, qua efl poma, communemprius regulam proponens, dum dicit. £ Itaque in quibufcunque locis horologia erunt defcribenda, ei loci fumenda ctt aquinottialis umbra, f & eam umbram intelligit, quam in meridie tempore aquinottiorumproijcitgnor mon, quoniam ex ea umbra ratiofumitur aliarum umbrarum meridianarum, cum Sol ad alia figna init* inquit ergo.
  - Et fi erunt ( quemadmodum Roma?) gnomonis partes nouem, umbrae odonae, defcribatur li- fio rea in planitia, & ex media prosorthas erigatur, ut fit ad norma,qua? dicitur gnomon: & a linea,qup erit planities in finem gnomonis circino nouem fpatia dimetiantur, & quo loco nona? partis fignum fuerit centrum conftituatur ubi erit Jitera a. & didudo circino ab eo centro ad lineam planitia?, ubi erit litera b. circinatio circuli defcribatur, quae dicitur meridiana. Deinde ex nouem partibus» qua? funt a planitia ad gnomonis centrum, odo fumantur, & fignentur in linea, quae eft in planitia ubi erit litera c. Haec autem erit gnomonis aequinodialis umbra,& ab eo figno & litera c. per centrum ubi efl: litera a. linea perducatur,ubi erit Solis aequinodialis radius.
  - Analemma ad eam declinationem,qua efl poma hoc modo fit.ducatur linea tranfiuerfia in plano, qua linea planitia diciturmon eft autem ipfia pro finitore, fiedpro eo plano in quo erigitur gnomon ,&eft planum boro-logtj aque diftans finitori, in ea igiturfit gnomon ad angulos reftos ea qualibet longitudine, inde fiat centrum 6g r . gnomonis
- p.306 - vue 323/393
- - io
  - Xo^rs. 507
  - gnomonis apex, & didufto circino ai gnomonis longitudinem circulus Jiat, qui meridianum circulum re ferat» in quo Solem ejfe imaginamur , eadem enim diuidendi ratio efi parui, & magni circuli,fi parallelifint. Habemus igitur planum,in quod umbra proijcitur, gnomonem, qui umbram facit, e*r meridianum, m quo Solem ejfe fingimus; hic oportet umbra longitudinem fumere, quod fit boc modo, loquimur modo de ea inclinatione, qua eft J{pma. Cumfciamus ex nouempartibus gnomonis o£lo dari umbra aquinoUiali,ac meridiana longitudinis ,gnomon inpartes nouem diuidetur, & otto ex eis ab imo gnomonis in linea planitiei ponentur, inde ab umbra termino per apicem gnomonis ad meridianum circulum ducetur linea, qua radius aquinoffialic dicetur, quoniam refert aquinoftialem radium in meridie, & terminat meridianam umbra longitudinem in linea planitia.
  - Tunc ab centro didu<fto circino ad lineam planitiae aequilatatio fignetur» ubi erit litera e. fini* fteriore parte ,& i. dextpriorein extremis lineis circinationis, & per centrum perducenda linea, ut seque duo hemicyclia fint diuifa. hsec autem linea a Mathematicis dicitur Horizon.
  - Duobus Herbis abfoluerepoterat Fitr. quod docere uolebat , idesl: Horizonta defcribes in analemmatt, fi per apicem gnomonis parallelam planitia lineam duxeris,
  - - Deinde circinationis totius Tumenda eft pars qijintadecima,&circini centrum collocandum eft in linea circinationis, quo loci Tecat eam lineam «quinoftialis radius, ubi erit litera f. $c fignaii dum dextra, ac finiftra ubi funt litera: g h. Deinde ab his, & per centrum liqese ufque ad lineam planitia: perducenda Tijnt, ubi erunt litera: t r. ita erit Solis radius unus hybernus,alter xftiuus;
  - Quxrit Fitr. in analemma transferre radios folfiitij, & bruma, qui funt extrema Solis curfus; hos autem ^ 0 inuenit ex maxima Solis declinatione ah aquinoffiali circulo, quam ipfe facit partium uigintiquatuor, qua funt quintadecima pars meridiani, qui in 3 60. diuifus effe intelligitur, Sed pofieriores maximam Solis declinationem inuenprunt pjfe partium uiginti trium & dimidia: quamTtolomauc uiginti trium, & minutiarum quinquaginta, & fecundarum uigintifuo tempore obferuauit. Tofito igitur circino in f, ubi radius a-quinoClialis meridianum fecat, & didutto ad qu\ritamdecimam totius meridiani partem, fignetur utrinque g h. in linea circinationis, qua punffa tropicorum radios indicabunt ,fiquidemapunttis g & h. perducentur linea, ad lineam planitia, qua per apicem gnomonis ad meridianam circinationem pertingent, quarum linearum altera brumalem, ait era folfiitij radium deferibet. ideo una ex his radius afijuus, alia radius hybernus dicetur, asiiui autem radij umbra b r. hyberni autem b t. inter hos terminos Solis declinatio, & abfceffns ab aquinoffiiali conclufus efi, mnp ai dlios meridianos radios, cum Sol in alijs fignis efi, inue™ Jo niendos accedamus.
  - Contra autem e, litera i, erit, ubi fecat circinationem linea»qu? eft traic&a pe r centrum». & contra g & h. litera: erunt, k & 1. & contra c & f & a» erit litera n. Tunc perducendas 60 funtdiametri ab g. ad 1. &ab h. ad k. qua: erit inferior, partis erit gftiuas, fuperiQr hybcrnac.
  - Finitoris
- p.307 - vue 324/393
- - 308 L X B E 7^
  - Finitoris termini fiunt c. & i. Tropicorum g. & h. hi in oppofita parte tineis coniimgendi fiunt m fignis k e£" i* eas autem lineas Vitrimius diametros appellat, fiunt enim futura diametrifuorum hemicy-diorum, ideo inquit.
  - Qvae diametri funt «que medi«d>uidcnd«, ubi erunt liter« m. & o. ibiq; centra fignanda,
  - & per eafigna, & centrum a, linea ad extremas lineas circinationis eft perducenda , ubi cruntliterae p q, H«c erit linea pros orthas radio «quino&iali. uocabitur autem h«c linea Mathematicis rationibus Axon: & ab eildem centris, didufto circino ad extremas diametros. defcribantur hemicyclia duo, quorum unum erit «ftiuum alterum hybernum.
  - Fece quam [cite neceffarios jphara circulos, & dimetientes ad analemma deducit Vitru. axis ergo mundi fer lineam q m a o p. defignabitur, Tropicus Cancrifiuper diametrum r o k. Capricorni fiupra g 10 m l. radius aquitio&ialis c f a n. finitor e a i. meridianus f q n p.
  - Deinde in quibus locis lecant lineae parallel« lineam eam, qua? dicitur Horizon, in dexteriore par-teeritlitera s, in finifleriore u, ideft ubi tropicorum diametri finitorem fecant, ex una parte s. ex alia fignetur u. Hic uero animaduerteudum eft,fiegmenta illa ostenderet quantum circinationis eorum circulorum extet fupra finitorem, quanto uero fubfit, unde dierum quantitas ex illis arcubus deprehendetur, ut patebit inferius.
  - Et ab extremo hemicyclio ubi efl: litera g, ducatur linea parallelos axoni ad flniftrum hemicyclium, ubi eftlitera h. H^c autem parallelos linea uocitatur Laeotomus, idefl linea, quaamplitu-dinemprafinity quoniam ea linea ab uno ad alium tropicum traijcitur3 & integrum declinationis Solis intervallum compleffitkr,intra quod interuallum reliquorum fignorum declinationes collocanda fiunt. 1 °
  - Et tum circini centrum collocandum efl eo loci , quo lecat eam lineam «quinodtialis radius, ubi erit litera x, & deducendum ad eum locum, quo fecat circinationem aeftiuus radius , ubi efl litera h. & centro «quinoftiali interuallo aeftiuo circinatio circuli menftruiagatur, qui Monachus d icitur. Ita habebitur analemmatos deformatio.
  - linea latitudinis Laeotomus appellata diameter efl eius circuli3ex quo radi'j menflrui meridiani fiumuntur, qui circulust ditius efl monachus ,& ut arbitror ego''monachus dicendus eft. ut qui radios meridianos fin-gulorum menfimm contineat, ^dlij miniaum dixere quod menflruum Vitr.appellat, nam Cra.ce min, menfiem fignificat. deficribitur circulus hic pofiito centro in fieclione laeotomi, & aquinoflialis infigno x. & didufto ad extrema laeotomi, diuiditur is circulus inpartesaquas duodenas, fi tantum initia fignorum quarimus. m fi alios uelimus radios collocare decumarum, uel aliarum partium fignorum, plures erunt, diuifiones facien- 3 ° d<£. diuifio igitur eo circulo in partes duodenas, ducenda fiunt linea per eas partes aque distantes diametris tropicorum ad circinationis meridiana lineam, & ab altero extremorum illarum per apicem gnomonis perducenda fiunt ad lineam planitia. & ita umbrarum meridianarum longitudines, exfiuis cuiufique radijs erunt frafinita,& analemma conftruffum.
  - Cvm hoc ita fit deferiptum, & explicatum, fiue per hybernas lineas,fiue per «ftiuas, fiue per«-quinoftiales,aut etiam per menftruas, in fubiedionibus rationes horarum erunt, ex analemmatis de-fcribend«, fubijcienturq; in eo multae uarietates, & genera horologiorum, & deferibentur rationibus his artificiofis. omnium autem figurarum,deferiptionumq; earum effe&us unus, uti dies «quino&ia-Jis,brumalisq;, itemq; folftitialis in duodecim partes «qualiter fit diuifus. Quas res non pigritia deterritus,prstermifsi, fed ne multa feribendo offendam, a quibusq; inuenta lunt genera, deferiptio- 4° nesq; horologiorum, exponam. Neque nunc noua genera inuemre poffum, nec aliena pro meis pr«-dicanda uidentur.
  - Tfionfiolum ab aquinoUialibus radijs deficribendi analemmatis rationem [umerepoffimus, fed a quolibet alio fiigni radio meridiano* nam fitfumatur aftiuus, uel brumalis radius in fiua altitudine meridiana: cum com* fertum fit aquinoffialem radium ab illis diflar e gradus uiginti tres, & dimidium, flatim eum ponemus in ana-lemmate, ac demum cognita cuiufiuis radij declinatione a quocunque libuerit incipere nobis integrum erit analemma conficere. { Omnium autem figurarum, deferiptionumq; earum effeftus. § Hic paldm oflendit Vitr. antiquos in partes duodenas quemlibet diem difinbuiffie, ideo horologia, & eorum analemata hac mete conficiebant, ut duodecim diei partes ofienderent; quod ex [acris etiam literis habetur, interrogante domino: Jgonne duodecim fiunt hor£ diei: hac genera horarum neptKeu dicebantur, alij planetarum horas illas uoca— 5° bant, quod fierie quadam fingulis planeta dominabantur .fiunt quoque nonnulli, qui eas inaquales uocant, quoniam h odiema hesiernis n on aquantur, nec afliua hybernis, nec nofiurna diurnis pares fiunt. Sed mittamus nomina, modo confiet de rebus. Sed quid, per ea intelligit Vitr. cum dicit \ fitbijcientnrq; in eo multa uarietates f* quomodo in uno horarum genere uarietas erit f | refpondetur: Vnumplandgenus horarum effie, fed uarietas erat ratione planorum , in quibus horologia deficribebantur ,& etiam diuerfitas figurarum, ut inuentoribus placebat, eam uarietatem faciebat, quod fiequenti capite oftendetur. Sed quomodo omnium figurarum deficriptionemq; earum fit ejfeffus unus, uti dies aquinoclialis, brumalis, itemq; folftitialis in duodecim partes aqualiter diuiAatur, dicam pofiea. interimmodeftiam Vitruuijample fler e, & candorem animi diligito, qui aliena pro fiuis pradicanda non cenfiet. Hanc ego imitabor, & hortabor alios, ut imitentur, ne fibi quifique,quod minimum quid ad antiquorum inuentiones addiderit 3 integra instrumenta arroget, obrui - 6o
  - nuar
- p.308 - vue 325/393
- - K o H. r *• i '$«9
  - mur fane his temporibus tot quadrantum, radiorum,anulorum,regularum,cylindrorum,torquetorum,hemicy-clioru,planifphmorum, & caterorum instrumentorum multitudine,qua olim a ueteribus accurateinuenta efr defcripta funt. Habenda nihilominus grati a funt ijs, qui faciliorem ufum , & commodiorem tratiationemiih utnerunt, uel qua obf :nra erant, & in tenebris delite flebant, fludio, & diligentia ad communem utilitatem protulere, & praclara ueterum inuenta ab iniurijs facularum uindicarunt. Sed ad rem. Infiftam ego quoque in ijs, qua a Ttolomao, & Commandino iatia funt fundamenta, & analemmatis ufum, quantum potero facile explicabo, Mathematicas illis demonftrationes relinquens, "Nullidubium efl^Solem temporibus atque
  - horis alijs, alias altitudines, & fittts alios occupare . Cernimus enim aftate orientem, & cadentem Solem, jo duarum & amplius horarum ffiatio ab oriente,& occidente flptentrionem uerfus confurgere. cernimus quoque Solem interdum inter orientem', <& meridiem, & in meridie, ac demum ad occidentem a meridie inclinari,& ijs temporibus modo altiores, modo deprejjiores coeli partes tenere, qua omnia nojfe accurate oportet,fi eius effetius in mundo fcire uelimus, unde analemmatum deferiptiones comparantur: nojfe autem ex-quifiteilla non poterimus, nifi limas multas,& circulos angulosq; fingamus, quibus.quafi cancellis pitiorii certos Solis fitus inueniamus. Quoniam uero ut libet in diuerfisplanis, hoc efl finitori,uerticali, & meridiano( de quibus fuperius dixi) aquidiflantibus conficere horariapoffumus, ideo fcire necejfe efl, qui circuli, qua linea, qui anguli, quibus planis inferuiant, ut illispofitis tanquam terminis, Solis radios, quorum ejfe fitus in mundo condicitur per gnomonem, & utnbras uenaripoffimus. Formauimus antea tria plana finitorem, amicale, & meridianum; diametros quoque illorumpofuimus, &quid unumquodque muneris habeat, ex-zo P°fu^mus>nunc dicimus finxijfe nos illa immota, & permanentia, & ad ea quoque tria mobilia addenda effe, ita ut finitor immotus fit, & finitor mobilis, itemq; uerticalis fimus, & uerticalis motus: eadem ratio de meridiano . & moueatur quodlibet mobile fupra diametrum fui immoti. lam notum eft, qua fint diametri illorum planorum, nam finitoris a labro orientis ad occidens terminatur . uerticalis a fummo uertice ad imas fub terra partes, meridiani linea meridiana diameter efl, atque omnes fe in centro mundi ad retios angulos fecant. Si ergo finitor moueri fingatur, & circum fuum diametrum, tanquam circa axem conuolui, certe pars una fupra finitorem immobilem extolletur, & altera deprimetur. Si uero uerticalis moueatur, pars altera progredietur, altera regredietur firma diametro uerticalis permanente . Si demum meridianus monebitur, pars altera ad finitor emproclinabit, altera ad finitorem confurget. His pofitis esto Sol ad notum gradibus quadraginta a finitore altus,moueatur finitor, & tantum extollatur ut centrum Solis medium fecet, moued-tur item uerticalis, & progrediatur ad notum ufque quo Solem eo loci contingat, quo finitor mobilis So.-* lem fecabat. moueatur denique meridianus , <& tantum deprimatur,ut Solem quoque medium fecet, fanitrih
  - illa mobilia plana relitiis immobilibus, fe fe mutuo ibi fecabunt, ubi fingula Solem fecant, i de fi ubi Sol cum fuerit, radios fuos mittit in mundum., ls(unc uideamus eorum planorum effetius, & quo fine eos antiqui finxerunt, ac primum in quibus conueniant explicemus. Cnnueniunt fane in eo, quod cum ab immobili quodq; fuo difcedit, & cum Sole monetur, duos conficiunt angulos, alterum ex retiis lineis, alterum ex planis eorum circulorum, idefl mobilis, & immobilis . Quoniam uero angulos ex circinatione circuli.metimur, ideo alia circinationis pars fubtendet angulos a lineis retiis, alia ab illis planis confetios. yterque uero angulus neceffarius efl, ut uerus Solis fitus habeatur, idefi Solis altitudo , & pars unde Sol fuos radios demittit in mundum, T^uncfeparatim unumquodque fumamus. Efio Sol,ut prius, ad notum, moueatur. uerticale mobile ad Solem progrediens, & Solem fecet, ut ante: dico duos ex hoc motu angulos effici, alterumq; retiis lineis conflare, alterum planis illis, idefl uerticalis fixi, & uerticalis mobilis, cingulus retiis lineis conflans, fit Solis radio, diamet.ro uerticalis , idefl gnomonis, e*r ambitusfeu circinatio hunc angulum fubtendens,
  - efl parsfiue arcus ille uerticalis mobiljs, quod uertice noflro, Opuntio, in quo e(l Sol,continetur, cum igitur uertexa finitore tetrantem difletyflquitur reliquum arcus uerticali, quod'efl a Sole ad finitorem, Solis altitudinem fupra finitorem oftendere., ideo fi uerticalis arcus a uertice ad Solem erit partium quinquaginta , Sol a finitore tolletur gradus quadraginta, hoc efl reliquum tetrantis a uertice ad finitorem. huius ergo anguli cognitio ad Solis altitudinem cognoflendamffietiat, unde umbrarum longitudo deprehenditur. Sed angulus a uerticali mobili, & firmo fatius comprehenditur eo finitoris ambitu, qui intercipitur inter puntium orientis, & puntium, quo uerticalis mobilis finitorem fecat. atque ambitus hic uel arcus, latitudo Solis , uel arcus horizontalis nominatur. huius anguli cognitio id nobis praflat, ut parum fciamus in quam radius Solis 1° uergat, unde partem in quam umbra protenditur agnofeamus ,feniper enim umbra in oppofitamradio par-temproijcitur. nam fi ub euro radius emittitur, umbra in caurum tendit .fi' ab aquilone Sol, umbra in afiicum uergit. Ecce ufum horum angulorum, & munus uerticalis mobilis, nam fi in plano finitori parallelo uolueris horologium deferibere, duos hos angulos neceffarios cognofces, quos uerticalis mobilis fiteit. Sedad reliquos mutatur meridianus mobilis ad Solem in noto pofitum, cum eo peruenerit ,nt Solem fecet, duos &ipfe angulos reddet, alterum ex retiis lineis, alterum faciet ipfe cum meridiano immobili, retia linea qua angulum conflituunt erunt Solis radius, & diametros meridiani; ambitus hunc angulum fubtendens, intercipitur interpuntium extremum diametri meridiani, & puntium in q- to efl Sol. & hinc Solis altitudo ter minatur fupra uerticalem circulum. Angulus autem ex meridiano mobili,&meridiano firmo fatius, com^ prehenditur ambitu declinationis meridiani mobilis a meridiano immobili in circulo uerticali. Huius anguli $9 cognitio ebffietiat ,ut partem ^fitum Solis agnofeamus., ut umfira parterp. fifidqnitfM pkn?.
- p.309 - vue 326/393
- - Analemmatis figura,
  - l l B B K
  - ftanque horum, duorum angulorum notitia prodefi ad horologia in plano uerticali defcribenda, prioris enim dnguli ratio altitudinem Solis fuper eo plano indic abit ^unde umbrae longitudo deprehendetur, pojierioris uero cognitio partem, & latitudinem otfendet. lam ueniamus ad finitorem mobilem, moueaturq; ipfe ad So -* lem tifque fublatus, ipfe quoque duos angulos eonfiituet, alterum ex re£tis, alterum ex planis 3 finitore fcili-cet mobili, & immobili. .Angulus ex reffis conflabit radio Solis, & diametro aquinoffialis, quae eadem efi cum diametro finitoris, hic altitudinem Solis praeftabit, unde longitudo umbrae elicietur, & fubtenditur ambitu a loco Solis adpunttum horientalis diametri intercepto. At angulus ex duobus illis planis conflantem
  - ambitus ille meridiani fubtendet, quod efi inter locum Solis, & pun-ilum in quo mer dianus finitorem fecat ambitus hic partem & latitudinem dabit in qua efi Sol, unde latitudo umbras percipitur. Atque hac ditia fint de planorum mobilium ,& immobilium ejfeffibus, deque angulorum rationibus i & linearu deferiptionibus. Cum hac feriberem allatum efi mihi infiru-mentum ab Antonio Tax^io de quo fuperius dixi, quod facile omnia, qua ditta funtfenfibusfubijci pofjunt. huius inflrumentiratio ex ipfo diagrammate intelligetur. TSluncad analemma defignandum accedam . Eflo circulus meridia-a b c d. in tetrantes fuos duabus diametris diuidatur a d, aquinodiali, b c. axi re-hi fit fuperior uertex, qui esi ad artlon. c, uero inferior diuidatur tetrans a b, in partes fionaginta ab a figno, a quo feparentur partes uiginti tres, er dimidia, & in termino ponatur f. ab eodem
  - quoque feparentur partes uiginti & minuta duodecim, ubi ponatur
  - 4®
  - demum ab eodem puntto a, numerentur partes undecim^ dimidia, & in fine ponatur k. transferantur eadem interualla ab a, inferius ita ut, a f fit a b. & a o, fit a q.& demum a k, fit a m. eadem diui-. fiones in oppofitam partem 3fupra & infra d 3 transferantur ita ut ipfi f rejpondeat g. ipfi o, rejpondeat p. ipfi k. I. ipfi m, n. ipfi q. r. & demum ipfi h. i, ducantur ergo linea f g. o p. k /. m n. q r. h i. ha funt diametri fignorum, ideft circulorum aquediUantium ab aquino-£liali fecundum principiorum fignorn declinationem, ita ut diameter f g, fit diametros circuli quem Sol facit, dU in Cancrum init. h i, ad Capricor* num referatur, o p3 ad Geminos3 & Leonem, k 1. ad Taurum, & virginem. m n3 ad Tifces.q r3 ad A-quarium, & Sagittarium. Diametrorum interualla hac aut ex tabella de* clinationis Solis, aut ex menflruo cir-culo, & laeotomo linea ex analemma tefumuntur. Eadem ratione per fin-gulos /ignorum gradus diametros in analemma transferre poteris. Ducan-tur ergo fuper diametros illas hemicyclia, m autem Uncarum confufiofiat, quatuor tantum diametros fumemus, aquinottialis, Tropici fuperio-ris>& Tauri,inferius uero Sagittarij, quoniam ratio unius alterius rationem otlendet, ut notum erit. Sint Crgo centra earum diametrorum collocata,ubi ea fecant mundi axem, ita e s, centrum erit femicirculi in 66 - ‘ f&tfc-
  - 5*
- p.310 - vue 327/393
- - IO
  - x. 0 Vi. V s. t3n
  - f g, fhtti. & t. centium in diametro k /. & u. demum centrum in q r.-Quoniam uero diuerfia fiunt coeli inclinationes, ut dictum efi, alia {{orna,alia ^Athenis, alia alibi: ideo flatuendum efi pro qua inclinatior ne horologium fit conficiendum, ut & finitoris* & uerticalis diametros analemmati inficribamm. Statuamus ergo horologium deferib er e ad eam inclinationem» qua efi Fenetijs»qua ad quadraginta quinque tetrantis
  - partes extollitur, numeretur altitudo difta a punfto b» uerfus d. & fiat fignum in meridiana circinatione, ubi esi litera x. ducatur ab x» per centrum e, ad oppofitam partem meridiani linea x e y. qua finitoris diametro refrondebit. Ducatur deinde diameter uerticalis, qua gnomon dicitur ad angulos reffosfinitoris diametrum fecans, & fit illa ^ e &. His expeditis ducenda fiunt linea a fingulis diametrorum fe&ionibus finitoris, uerbi gratia ubi diameter fi g, fiecat finitorem x e y. t ubi efi z. ducenda esi linea ad circinationem he-micycli Cancri ad punUum i. fimili modo ubidia-Q meter k /, fiecat finitorem x e y, in fiigno 4.
  - ducenda efi linea ad fiemicirculi fiui circinationem m in fignum 3. eadem ratione a diametro q r. in fie&ione eius , & finitoris ducenda efi linea b s. ha igitur erunt communes eorum circulorum cum finitore fie&iones, qua quotam partem eorum circulorum extantem fiupra finitorem ostendunt, itaque fi ducamus fiemicirculum g 1 f. ad integrum circulum» &fiettionem 1 2, producamus ad alteram parte circuli, fiane pars illa 1 g» & extremo linea 1 z comprehenfia» ofiendetportione quafiub finitore erit, reliqua uero 1 fi, et alterum extremu,partem extantem declarabit. Eadem erit reliquarum diame 3° trorumfreculatio . Sumamus ergo in alio loco circulum diametri f s g. qui fit s f y g. ita ut 1, ad dextram collocetur ubi ortus 7. ddfinifiram ubi occafius, g. in imo, fi. in fiummo fit: iam diuidendus efi circulus is iuxta id genus horarum, quod propofitum efi, nam diuerfiorum generum horarum, diuerfias fihciunp illius circuli partitiones. Sumamus nos ante alia, horas antiquas: dimdatur ergo portio circuli huius 1 g 7. quafiupra finitorem efifie fingitur, in partes duodenas, & ubi efi Utera 1. ad ortum notandum efi 1 2. diuidatur quoque portio ig 7. infra 1. m duodenas partes ,& in prima parte tam fiupra, quam infra 1. notetur 11. infecundis 10. in tertiis 9. in quartis 06I0»in quintis fieptem»infiextis 6. infiep-timis quinque» in offauis 4. in nonis 3. in decimis z. in undecimis 1. Ita enim diuifia erunt portiones circuli tamfiupra, quam infra finitorem»nec te moueat quod portio 1 g 7. inferior Cancri infieruiat partitioni minoris diei, quoniam confideranda efi tanquamportio fiuperior Capricorni. His rationibus omnium 4P fignorum circuli partiendi fiunt, uidebis autem in omni fiigno portionem horarum extantem finitori. pofi hac fiat diameter circuli 1 / 7 g. qui meridiano re frondeat» & fit f g. ad eam diametrum refla, ducantur a fingulis partibus in circinationis linea ftgnatis»ita ab ii. & r. cadet linea in fi g. diametrum, & fi-mUi ratione ab 10. & z. ab 9. & 3> ab S. 4. ab 7. & %. erunt autem fignaubi 6. in meridiana linea, nam fiexta hora antiquorum meridies erat. Sunt autem linea huiufimodiea de caufia dufla ut fidamus feftiones borarias cum plano horologij, uel finitoris. TSJuncex analemmate Solis altitudines elicienda, utprotenfiones umbrarum fingulis horis indicemus. Sumatur igitur ab analemmate meridianus a b c d, & diamefer tropici' C-ancti fi g. fecundum partitiones iamfii&as ift diagrammate 0. Surhatur etiam finitor x e y. quemadmodum efi in analemmate, traijdantur autem linea per diuifiiones fimgulas Ca cri,qua aquidifient finitori x e y. qua altero extremo dreinationemmeridiani, altero verticalem diarnet-5° trum contingant .po fi hac gnomonis longitudinem ftatuas quantam libet. & eam pones fiub e. ubi apex gnomonis efi ad g. in diametro uerticali ^ e <&*. &per %. ubi pes gnomonis ejfie fingitur tranfieat linea finitori aquedifians, qua fu T Z V. linea hac planitia linea efi. ad eliciendas autem umbrarum produ-ttiones fingulis horis, duces occultas lineas ab horis in meridiana circinatione ftgnatis per centrum e, ad lineam planitia .mederis autem umbras a fiigno Z, ubi eft pes gnomonis ad terminum fiingularum horarum in lineam planitia duUarum .fiimili ratione, fi lineam Qi,K, S. duxeris aque diftantem finitori fiupra centrum e. pro gnomonis longitudine, ad ea lineas occultas, ab horis in circinatione meridiani pofitis de-
  - duxeris, habebis longitudinem umbra in horis hybernis : quemadmodum ex diagrammmate nofices. Sed accedamus ad latitudinem umbra ex analemmate elicienda.Trimum ergo ut confufionem linearum fugiamus, circulu ut fiupra, facies a b c d. in quo uerticalis diametrum ^ e &. & finitorem x e y. &. tropici 6° diametrum f g. cumfiuis diuifionibus ex diagrammate Q.fiumptisrinde duces per diuifionis tropici figna,
  - lineas
- p.311 - vue 328/393
- - z r b e * ^
  - lineas aque diftantes dimetro uerikalis, quarum extremum alterum circinationis lineam, alterum finitoris diametrum tangat, has numeris horarumfignabis .pofi hac ex diagrammate 0 . longitudines linearim bobariarum a circumferentia ad diametrum f g. transferes infequentem defcriptionem. Tofito circino in diametro finitoris fupra lineam hora recondentis horaria linea, quam ex fi diagrammate 0 fumpfifti. uerbi gratia fi ex diagrammate 0. fumpjifti longitudinem linea horaundecima, eam in lineam hora undecimatraf-feras afigno ii. in finitoris diametro collocato, & eo termino in ea linea fignato per centrum e. & terminum illum lineam occultam duces ad circinationis lineam, ubi notabis n. idem de reliquis hora-yjjs lineis faciendum e(l. itaque habebis arcus horizontales, fieu latitudines Solis, qui arcus intercipientur inter finitorem immobilem, & uerticalem mobilem, ut dixi, & fiunt arcus fnbtendentes angulos ex duobus pia nisfaclos. qua omnia ex diagrammate facile colliguntur . Ts(unc ad horologium defcribendum ueniamus. Circulum facies aqualem meridiano analemmatis ,&fit ille a b c d. fit b c. diameter pro meridiana linea, fit ad. pro linea planitia, qua occulte ducenda esi fit centrum e. in quo linea planitia meridianam fecat, ubignomon efje fingitur. Sume a diagrammate procedenti I. inter uallim fieu arcum, afigno z, uer-
  - ticaUs ad undecimam in meridiano id transferas in planum horologij afigno d. uerfus b. ubi efi liter*
  - h. inde a centro e. ad h. duces lineam occultam, & habebis latitudinem hora undecima, atque etiam prima hora, nam eam a puntto a. uerfus c. ad m. duces. Sume deinceps a diagrammate longitudinem umbra hora undecima a punBo z. gnomonis pede, & eam transferas apun&o e. in lineam e b. & e 5° m. ibi erit principium hora prima, & undecima, quando Sol efi in Cancro. Sumepoflea arcum horizontalem, fieu latitudinem hora decima, & hora fecunda qua eadem efi, & duc occultas lineas ab e. in n, & o. & habebis latitudinem hora decima, & hora fecunda, nam interualla ab n. ad d. ab a. ad o. funt aqualia: & fume earum horarum longitudinem umbra a diagrammate 0. & eam transferes in occultas decima, & fecunda hora lineas latitudinis apuntto e. & habebis principia hora decima, e*r fecunda in tropico Cancri. Similis ratio erit prafiniendis reliquis horis tam in tropico Cancri, quam in tropico Capricorni,unde hyperboles duas oppofitas uidebis.quod fi lineas ab hyperbole Cancri adhyperbolem Capricorni duxeris, ut quaque ad fuas horas rejpondeat, defignatum habebis horologium in plano aquedifianti plano finitoris. Quod fi hyperboles ab aljjs circulis f atlas in horologio ponere libuerit, eadem uiautipo-teris, qua Cancri, & Capricorni hyperboles pofulfii. femper^autem aquino filialis reflem fi(?i dabit, tantum 6o - ' agnomo-
- p.312 - vue 329/393
- - 0 K v s. uj
  - M gnomone Unantem, quantum ratio umbra a radio aquinoftiali meridiano populabit, Verum in declina-tione qua efl Venetijs tam in finitore, quam in uerticali umbra gnomoni par efl in meridie, eadem enim efl umbra uerfa, cum umbra refla, Hac pluribus circulis defcripfi, ut confufio linearwil declinetur: Caterum malemma necejjarijs circulis, & diametris in are, aut alia folida materie defignabis, reliquos uero circulos, & diametros delebiles,ut libet, efficies, qua omnia experiundo facilius intelliges,qudm uerbis explicaripofi-
  - r» «o 3
  - fmt. Eadem ratione ac uiadefcribes ex analemmate horologia cum alqs horis fiue atfronomicis, fme ab oc~ cafu,fiueab ortu uolueris, ut ex diagrammatis elicere poteris, namque V. diagramma efl antiquarum ho-*° rarum, l^tmc oflendam quomodo ex analemmate fumantur horologia in plano uerticali, lam diximus uer^
- p.313 - vue 330/393
- - SH r * l * * K
  - ttcalis plani officium ejje meridianas partes a feptentrionalibus feparare , ideo horologia in eo plano defcri-pta ad meridiem, aut ad feptentrioncm uergent. quemadmodum igitur in defcrihendis horologijs in plano finitoris, duas portiones feu arcus circulorum quafiuimus, ut longitudinem, & latitudinem umbra uenare-mur, ita hoc quoque loco in horologijs inplam uerticalis defcrihendis du.ts circumferentias, & arcus affu-memus,e quibus una Solis altitudinem fuper idplanum fmgulis horis oflejidet, unde umbra longitudo elicietur , & ideo circumferentia horaria uocabitur: altera umbra latitudinem circa idem planum indicabit: horaria igitur circumferentia hoc modo a mobili meridiano trahuntur .& primum in aquinociiali. Ulo a h g d. circulus ex centro e. duflus. a b, fit fetiio communis meridiani, & finitoris, g d. diameter uerticalis & ^ e h. diameter aquinottialis.efto t g. quarta aquinofiialisfupra finitorem, h&cinfex aquas * t9
  - 5?
  - '4°
  - bovarias portiones fecetur, fatis enim ett quarta una, ad id quod uolumus oflendendum, a fmgulis autem di-uifionibtts ad diametrum aquinoffialis ducantur linea,qua femidiametrum Z e. fecent, qua omnes linea k L notentur. Iamuero ut fciamus arcus horarios ad Solis altitudinem excipiendam fuperplanum uer-ticalis, anotis L. ducenda funt linea aquidiftantes diametro uerticalis. g c d* ufque ad circumferentiam meridiani, qua g g. literis continetur. atque extremis earum linearum numeri horarum apponendi funt, qui hic exempli gratia notati funt iuxta horas antiquas ii, io. 9. 8. 7. 6. quibus rejpondent 1. 2.
  - 3. 4. 5. fed 1 z. ad g, punflum uerticalisadfcrihuntur. jLrcusigitur a punUo gf ad'undecimam* uel primam horam pertingens, Solis altitudinem fupra uerticalis planum g c d. oftendit prima,uel undecima hora. fimilis ratio efl de arcu ab g. ad decimam, uel fecundam horam, & de reliquis arcubus reliquari* horarum, ex quibus Solis altitudo fupra uerticalis planum habetur, cum Sol aquinoffialem circulum ambit. quodfiiibeatprater antiquas alias quoquejpecies horarum defcribere, eadem diuiftone uti poteris, quoniam omnia horarum genera in aquinoffialem pariter currunt. Vnde fi a meridie horas uelis, ubi efl g. notabis fit ubi efl ii, & 1. facies 5, & 7. ubi io, & z. facies q, ^8. ubi 9 & $• facies 3 60
- p.314 - vue 331/393
- - X io X V S. jry
  - & ubi 4. & 8. facies 2. & 10. fupra ')&’]. facies i.& i r; fupra %. notabis 12. meridies eft. Quod fi ab occafuuelis horas notare, ad g. pones 24. & fic ferie quadam 23. 22*
  - notabis, & 21. e*r- 20. & 19. fed fupra ^ pones ea enim hora esi meridies, inde regredieris fi-gnqbis 17. .16. 15. 14. 13. e*r 12. Si autem uelis horae ab ortu fupra g. pones 11. inde i. 2>
  - 3. 4. 5. 6. & inderegredkns 7. 8. 9. 10. 11. 12. bis expeditis duces lineam planitia uerticalis qua fit n m. & fecet Irneam a b. in 0. qua tantum ab fit, ab 0. quanta gnomonis longitudo efl futura. & ab horis in meridiano fignatis duces horarum lineas per centrum; e, ubi efl gnomonis apex duces ad lineam planitia n m. quemadmodum facium ell in horologiis defer iptisin plano finitoriparallelo, nam
  - 2 p linea illa longitudinem umbra indicabunt. His igitur rationibus horarios arcus inuefiigabisjmde umbrarum
  - y produQiones ex Solis altitudine habebis. Verumut arcus latitudinis excipias, ducito a punEHs l. lineas
  - parallelas diametro a e b. qua ad angulos reffos cadant in diametrum uerticalis g e d, in fiignis ubi efl liter a p h. & perueniant ad circinationem meridiani.inde pofito centro in fignis ubi l. & diduffo ad figna ubi k, transferas fimgulas illas longitudines ad lineas tranfuerfas a punfilis p. adpun£la q. pofi-taq; regula in e, & q. ducantur linea ad circinationem a g ubi efl Utera r. arcus igitur inter uerti- ... cate ubi eft g, & fignum r, erit arctis latitudinis umbra, & quilibet hora illi reffondebit, a qua linea fumpta erit, hac autem omnia funt ajferuanda, donec opus erit aquinoUialem diametrum mhorologio aqua-biliterpartire. Vjinc uideamus quo modoborarij,& uerticales arcus in tropicis,aut alibi inueniantur. circulum duces a b g d m centro e. in quo eadem funt diametri, qua in procedenti diagrammate, ducantur diametri tropicorum cum fuis femicirculis,utinanalemmate ,qua fint t u. & x y. diuidanturq;
  - 8,0 diametri illa iuxta horarum generaq; uelis deferibere. ducatur item linea planitia uerticalis m 0 n. incipiamus q; a femicirculo tropici Capricomis x y. ubi horarum antiquarum linea du&a funt.cum fuis notis 1 2. 3. 4. 5. 6. & recurrendo» 7. 8. 9. 10. n. SeElio autem finitoris & tropici iamditti enubi 12. per Uteros t k, indicata. Tonatur ergo circinus,& extendatur ad t. <& ea dilatatione uer— tatur circinus ad circinationem meridiani centro in k permanente, &notetur r. iterum centro k, inter-uallum k <& n. 1. transferatur ad meridianum,& notetur 11. & 1. nam tantus eft arcus h orarius primoa^r undecima hora,& tam altus efl Sol fupra uerticale planum q d. quantus efl arcus g. 11. & 1. centro item k, & jpaiio k i c, & 2. transferatur illud in meridianum ubi 10 z. & habebitur arcus horarius decima, & fecunda hora, idem in reliquis horarijs arcubus & circunferentijs excipiendis facies: tanta enim e-,-it circunfer entia horaria, quantum efl ab g, ad ipfas horas in meridiano fignatis,
  - 3° a quibus fi lineas duxeris per centrum e. habebis Umbrarum longitudines in plano uerticalis m 0 n. His expeditis quarendi furit arcus uerticales ad excipiendam latitudinem, & partem umbra per figna 1. m pracedenti diagrammate:ducaniur linea aquidiflantes diametro a e b. qua ad angulos re£los cadant in g e d. in figna p. & perueniant ad circinationem meridiani, & 'transferantur longitudines 1. 11. e£“ 1. & 1 iow & 2. item 1. 9. & 3. atque gr. 8. 4 + ac demum 1 7. & 5. fupra diftas
  - lineas ubi p. & fignentur litera s. ab e uero per s. ducantur linea ad circinationem meridiani, ubi notetur t. arcus igitur inter g <& t, erunt circunferentia uerticales, qua umbra latitudinem indicabunt. "Eodem modo,& uia a femicirculo Cancri r u. deduces circunferentias tam horarios, quam uerticales, ut long(tudinem,& latitudinem umbrafingulis horishabeas, & eas in horologium transferre poffis. Quod hac ratione efficies. Esio circulus a h c d, pro uerticali plano, cuiusxentrum jit e. diametri a c. &
  - 4° h di ita quod\AjGccafus C. ortus fit. fumatur ex diagrammate, I. interuallum 0 1. & transferatur in planum horologii ab e uerfus b. fupra lineam e b. in f. per f, traijciatur aquidiftans diameter a e c & fit illa g f h. qua pro diametro aquinoftialis habeatur, pofi hac a diagrammate /. fumito longitudinem umbra, & eam huc transferes a centro e. fitper aquinoffialem diametrum, aut arcus uerticales utrinque afigno d. nam linea illa, qua ab e, occulte uenient, fecabunt aquinottialem diametrum infuis locis: erunt,autem figna manifefld. Vt uero in reliquis parallelis horas defignes, fumito prius uerticales eir— cunferentiasa prae edent i diagrammate I I. afigno g. & transferes eas a figno d, hinc inde, in horolo— gijplanum,ducesq; occultas lineas ab e, centro ad circmferentiam. in quas lineas umbrarum longitudines apracedenti diagrammate, l 1. defumptas,transferes, & manifeflas horarum notas appones,a quibus lineaper figna horarum in aqumottiali notata lineas traijcies ad partem Cancri, ita horarum lineaerunt defcripta,&in meridiana linea fignabic 6. ad dexteram 7. 8. 9. 10, 11. 12. adfmiftram 1. 2,3,
  - 4. 5. Erit autem huiufmodi horologium in plano uerticalis ad meridiem uergenti. Quoniam uero aftiuo tempore Sol ortus,& occafus terminos ad feptentriouem mutatiopus erit in plano uerticalis ad feptentrionem uerfo eas horas deferibere, qua erunt prima, & fecunda riiatutina, undecima,& decima pofi meridiem.quod, meridiani ope facies, producendo lineam hyperboles, qua tetminos horarurn Capricorni conneEtit, & ducendo lineas horarum undecima & prima,decima & fecunda pfo ut ratio poflulat. His rationibus alia quoq; borarumgenera in horologijs uerticalibus deferibuntur, qua ortinia melius expe ieniia, quam herbis comparantur: illud autem animaduertendum, ex diagrammate I. pro Omnibus horarum generibus inaquinottiali diametro collocandis arcus defumi,nam linea omnium horarum generum in aquinotliali diametro co currunt. Explicauimus iam horologia tum qua in plano finitori aquidiflanti deferibuntur ,tu qua in plano uerticalis
  - .60 defignantm: T^unc ad ea pergemus, qua in plano meriiiam fiunt. & quoniapt meridiani efl regionem occidua
  - D D 2 ab
- p.315 - vue 332/393
- - ji6 L i B £ K,
  - ab oriente feparare, ideo & etiam horologia duplicia erunt, nam alterum ad ortum , alterum ad occafumjfe-flabit, ad ea uero conficienda dux quoque ( ut in ahjs ) circumferentia [umenda funt, ex una Solis altitudo fupra illudplanum ofiendetur,unde umbra longitudo fumetur, altera latitudinem indicabit iuxta diHantias Solis ab eo plano. Qua autem Solis altitudinem circumferentia dabit ,e8emoria Grace dicitur, iuxta fexpo-
  - /itiones,quas habet finitor mobilis ratione antiquarum horarum. at circunferentia»qua dat umbra latitudinem, meridiana uocabitur. Efio igitur diiiifio tropicorum ut in anakmmatetam circulorum> quam diametrorum*
- p.316 - vue 333/393
- - x o K r s- ' 317
  - trorum,& horarum portiones in femicirculis notentur numeris horarum antiquarum. Eftoq; fetohireulus Capricorni inferius x y. Cancri fuperius ^ &. & ubi in diametris femicirculorum definunt horarum tinea, ponatur Utera n. ut igitur meridianas circunferentias pro latitudine eliciamus, ducantur linea a cen^ tro e. quaperftgna n. traietta ad meridiani a b c d. circunferentiam perducantur ♦ Ferbi gratia;
  - Horologia in plano meridiani.
  - Sucos occultam Uncam ab e. centro» quappr n. fignumhora prima, undecimqad 0, fignum in cir-cunferentia pemeniat. arcus a 0. erit aretts prima, & undecim£ hora, idejl circmferentia meridiana <So item fi ab e. centroppr n. fignum linea horadecirm, ^ fecunda lineam duxeris adcircunferentioMx ad.
  - DD i fignum
- p.317 - vue 334/393
- - 3iS L 1 2 E K
  - fignitm i. circunferentia a L Meridiana dabit arcum latitudinis. idem facies in excipiendis alijs aliarum horarum circunferentijs:erit itaq; a u, circunferentia meridiana hora terti£y& nona, a L hora quarta & otlaua. a r. quinta & feptima: Sed dextra qua efl meridiana in id plano minime cadiu nam ipfutn idem planum cfi, Caterumeffcmoria circunferentia ad altitudinem Solis 3 & longitudinem umbra excipiendam»
  - Horologia in plano aqumoftialis.
  - ita bomparantur. fit centrum n. fpatiumuero «» ir. & *. vertatur aliud circini crus adrtitridianum ubi erunt ii. & i.circunferentiainter ii. & i. et o. fignum intercepta, erit ettemoria circunfe« terna primXj&Kndecimx.pofito iterum centro n. &interua& n. io. & 1. firmo in n. circino
  - transferatur
- p.318 - vue 335/393
- - H o K' y *• 5*9
  - transferatur iri meridianum 10. & 2. & circunferentia inter 10. r 1, &'figmm 0, erit arcus altitudinis Solis fupra meridianum hora decima, eJr fecunda. H<*c ratione, «i<t fumentur reliqua efilemoria circunferentia, tropici Capricorni infra, tropici Cancri fupra, ut in diagrammate A,
  - uiderepotes, Vt igitur pradifil.ts, circunferentias horologio accommodemus, & linearum multitudinemfu-giamus,fiet diagramma B . Eslo igitur circulus 0 p q n. pro meridiano, binis diametris in quatuor tetrantes dijfe filus: in diametro autem p q. fumatur gnomonis longitudo ab e, ad t, tam fupra e. qua infra, per q{figna t. ducantur linea aquidifiiantes diametro 0 n. quafmt r t s, balinea planitiam, m qua umbra protenduntur, ofiendunt, Vt igitur umbrarum longitudines in planitia lineas traducas ,fumito a 10 diagrammate A. circunferentias e£lemorias,&transferas in diagramma B. Eas quidem qua funt Cancri in quartam n p, ab n. quauero Capricorni in quartam n g. ab n, & refpondentes horarum numeros appones a. quibus lineas per e, centrum ad oppofitas planum r t s. traduces. ubi linea Cancri in r s t, qua efi infra 0 e n, Capricorni uero in linea r s t, qua fuperius e(l, defignabmtur. Cum uero horologium adortum fpefilans defcribere uolueris, diagramma fhcies C. ubi circulus a b c d, in centro e, diameter a c, erit fe filio communis ipfi meridiano, & finitori, b d, uero communis fe filio meri-diani, & uerticalis. ita ut a. ad meridiem, c, ad feptentrionem (latuas, ducatur item alia diametros media inter a d. quafit f g, communisfefilio aquinofilialis,& meridiani, qua diametros tantufuper a extollatur quantum in analemmate tollitur aqumoffialisfupra finitorem, in hoc diagrammate,quod C. liter a indicat ponenda funt meridiana circunferentia,ac illa primum, qua funt Cancri c 0. c i, c l. c u. c r. a puri-filo c, uerfus d, & notandi funt rejpondentium horarum numeri, qup omnia literis, numeris, feu cha-2,0 rafileribus delebilibus notabis, expeditis his diuifionibus in diagrammate C. lineas duces a punfilis 0• i, l, u, r. per centrum e. ad oppofitas partes circinationis, tam eas, qua ad Cancrum, quam eas,qua ad Capricornum pertinent,inde a diagrammate B, deduces in diagramma C, longitudines umbra, fuper lineas rejpondentes horis iam dufilis a circunferentia efilemoria, deinde connefiles horas Cancri, cum horis Capricorni, & habebis horologium ad ortum. Eadem ratione horologium fhcies ad occqfum Jpefilantem ,tranf-ferendo lineas omnes in quartum a b, & notandopofl meridianas horas,quemadmodum efi in diagrammate D, At in diagrammate E. hora fiunt a meridie, ante meridiana, in F. Vero pomeridianaficut in H» hora ab occafu antemeridiana, & in G. pomeridiana . Jam uerticalia, plana, & meridiana explicata funt, anguli q; expofiti, & circunferentia omnes, unde latitudines,& longitudines umbrarum excipiebantur, Modo rationem ofiendemus, qua horologia in plano dquino filialis conficere poffimus, rem quidem non minus 3° facilem, quam iuc undam. EHo meridianus a b c d. cuius diameter a c. aquino filiali detur .ineo fint, quemadmodum in analemmate diametri circulorum fignorum f h. Cancri, & Capricorni b m. Geminorum,& Sagittarij. g l. Tauri, & Virginia. Sumatur in linea e b. gnomonis longitudo e %. & per 'g. lineaplanitia l 0. ducatur in quam per e. centrum a fignis f gh. ducantur linea g e t. b e s. f e r. ita ut x. r. fit longitudo umbra tropicorum. x, s, Geminorum, & Sagittarij., x. h Tauri, & Virginis. ut iiides in diagramate A. ex quo fumes interuallum \t. & circulum duces a b c d. in centro e. in quo circulum alium fhcies aquidifiantemjuxta interuallum x. s. ab eodem diagrammate A» Erit autem f g h i. demum, ex inter uallo x. r. alium fhcies k l m n. hi circuli referunt in plano a-quino filiali parallelos fignorum a diagrammate A. fimptas ab umbrarum longitudinibus in planitia linea t x^o. diuidatur deinceps minor circulus k l m n. in duas partes inaquales iuxtafefilionem Cancri,qua 4° efi fupra finitorem, ita quod k / m. fit maior, qua Cancri k n m. mmor, qua fit Capricorni, &produ-fila linea k m. ad extremam circinationem ad figna a c. diuidentur reliqui circuli iuxtas proprias fe-filiones per lineam a f k m h c. communes iUius plani * <& finitoris. Quare fi uelis horas antiquorum defcribere, diuides utramque portionem in duodenas partes incipiens a fefilione illius plani, & finitoris, in minori quidem circulo ab m. inmaioriuero ab e. &ita fingula tria figna continenti linea coniunges,uuin diagrammate B. Quod fi horas ab occafit uelis, diuifionem incipias ab m. minoris <&d c. maioris circuli tam fupra quam infra finitoris lineam ut in diagrammate D. horas autem ab ortuinuerfum hoc dabit horologium. ut in digrammate E. A meridie uero a meridiano b. diuifio incipienda efi. ut in diagrammata C. Quoniam uero nimis difiat ab aquinofitiali initium Tauri, & Virginis, aut a Libra Scorpius, & Tifces: ideo fi proprius umbram earum parallelorum in diagrammate A. fiumpferis,utinfigno q. &d q. traijcies 5° lineamper e. ad planitiam l x. 0. habebis maiorem circulum, in quo tres'alios inclufos er horarijslineis iamdittinfilos, & parallelos conftitues. In his iam difitis horologijs duas habebis fuperficies, altera ad uer-ticem, & polum fuperiorem, altera ad inferiorem ffiefilabit. prior erit in portione ab c. in qua hora erunt fignorumfeptentrionalium.Tofierior erit inportione a d c. in qua hora erunt fignorum meridianorum:in utraque tamenponeturgnomon in e. ad angulos refiios. Quoniam uero non folumfiunt horologia in planis illis immobilibus, qualia hafiienus declarata funt ,fed etiam in planis mobilibus defcribuntur, qua inclinata uocantur, quia ad aliquod ex immobilibus planis non funt ad angulos refiios, ideo hoc loco uelhn, ut ex his, qua di fila funt, ingeniofi, ac filudiofi gnomonices uiam, & modum imeniant horum horologiorum conficiendorum,ut autem prorfus non declinent a [copo, exemplum afferam, tanquam initium huiufcefreculationis. Horologium igitur inplano uerticalis mobilis ratione finitoris immobilis fili efi ad angulos refiios, fed ratione 60 meridiatu immobilis, atque etiam uerticalis immobilis non efil illis ad angulos refiios. Similiter quoque horo-
- p.319 - vue 336/393
- - Ji® l 1 B E ^
  - logium in plano finitoris mobilis ratione meridiani immobilis,illi efl ad angulos reBos,fed ratione finitoris immobilis ad illum efl inclinatum. Demum horologium in plano meridiani mobilis, neque ad finitorem, neque fid meridianum immobiles cadit ad angulos re flos, fed ad utrunqueefl inclinatum. Conueniunt in hoc omnia inclinata,quod in utraque fuperficie confici, & defcribipoffunt. Ac primum horologia inclinata ad finitorem,
  - & refla ad meridianum faciem alteram habet ad fuperiorem, altera ad inferiorem partem Jpe flantem. horologia in plano uerticalis mobilis faciem unam a meridiano declinantem habent, alteram ad alteram partem fneridiani.korologia demum in plano meridiani mobilis altera facie declinant ab ortu, altera ad occafum, Conueniunt quoque quod omnia ex iam defcripto analemmate fumuntur. & circunferentias eas fumant, a quibus tum altitudo, tum latitudo Solis Juper ea plana comparatur. Inclinationes autem, e*r declinationes x 0 parietum, & planorum, in quibus defcribenda funt horologia, multis inflrumentis excipiuntur, qu&paffim videre licet. Hac autem omnia fi re fle perpendantur ,<& animo uerfentar, facilem nobis aditum ad maiora patefacient, quorum demonjlrationes (ut dixi ) & Ttolemao, & Commandino relinquam.
  - De horologiorum ratione, & ufu, atque eorum inuentione
  - Cap. IX.
  - IImi cycl i vm excauatum ex quadrato ad enclimaq; fuccifum,Berofus Chaldaeus dicitur inuenifle: fcaphem, fiue hemifphaerium, Ariftarchus Samius, Idem etiam difeum in pia- 20 nitia,arachpem Eudoxus Aftrologus, Nonnulli dicunt Apollonium; plinthium fiue la-
  - ___________cunar ( quod etiam in Circo Flaminio eft pofitum ) Scopas Syracufanus,; pros ta ifto-
  - rumena,.Parmenion. pros pan clima > Theodofius, & Andreas: Patrocles pelecinon : Dionyfiodo-jus Conum. Apollonius pharetram, aliaq; genera, & qui fupraferipti funt, & alij plures inuenta reli-4querunt,uti Gonarchen,Engonaton, Antiboraeum , Item ex his generibus uiatoria penfilia uti fierent plures feripta reliquerunt:ex quorum Jibris,fi quis uefic fubie$ipnes inuenire,poterit,dummodo fciat analemmatum deferiptiones, .......
  - Qua a Vitruuio ponuntur hoc loco fatis explicari poterunt ab his, qui analemmatum rationes,&fpha-T£ circulos proijcere in planum fciunt, nam cuilibet experto integrum erit horologia ad quancunqueformam deducere. Berofus ut arbitror horologium ex quadrato fuccifim cum parallelis fignonm circulis, & horis ad unam coali inclinationem inuenit. At Aristarchus in hemifphmo idpofuit, atque etiam in excauato uafe, fednonMperfeflum hemijphxrium, quod difeum appellauit. omnia hac horologia, idefi fuccifum ad unam •declinationem ex quadrato, & bemijpharium, & difeus , habebant omnes circulos in linea laeotomo, & circulo menstruo contentos, omnemq; plane Solis decimationem. nos integram fpharam ad omnem cceli inclinationem perforatam,cum circulis parallelis, &horarijs confecimus, tropicis tamen mobilibus, ut omnia horarum genera imponeremus,confecimus, qua non folum pro communi horologio ad omnes coeli inclinationes uteremur, fed ut co inflr umento in omnia planorum gener a fiue ea finitoris plano, fiue uerticali, fiue meridiano,hisq; tam firmis quam mobilibus praefinirentur omnibus quibus libuerit horis inferiptis,gnomone medio, cuius apici fi lucerna adhibeatur in tenebris fph&ram in parietem oppofitum, feu quodcunque planum proij-ciet, ita ut ratioaflrolabij illo experimento facile dignofei pojjit, Cat erum horologia a multis inuenta funt ex naturalibus formis, & ex artificialibus figuris,unde alij folia arborum, alij cruces,alij flellas, aut naues, 4° nos in auium, & animalium formas plura confecimus,qua omnia ex Solis altitudine gnomonis ad umbram !proportione, circumferentiarum, & angulorum ratione eliciuntur & adpropofitas formas accommodantur, quorum analemmata uulgus ignorat, & effetius admiratur. Ideo aranea forma horologium effe poterat, lineis horarijs circulos altitudinis Solis ofiendentestraijcientibus, qualia funt in diagram. B, C. D. Tlin-thus erat truncus,in quo plura horologiorum genera refla, inclinata, & declinantia defer ibi poterant. Tha-retra ftmilia erant horologia ad ortum, feu ad occafumJpeflantia,quafuperius in plano meridiani defcripfi-mus. fimili ratione ex his, qua mercatores de diuerfarum regionum inclinationibus referebant ,Tarmenion ad eas inclinationes horologia deferibebat: qua in uniuerfum Theodofius,& Andreas ad omnes coeli traflus,
  - & inclinationes orbisfaciebant,-nam horologium quodcunque in aquinofliali, aut in plano axis deferiptum, modo ex tetrante eleuetur ad uerticem, ut ratio inclinationispojiulat, ad omnem regionem accommodatur.
  - Fiunt etiam horologia ad omnem inclinationem, qua ad Solis curfiuh fujpenfa uertuntur, cuiufmodi efl illud Joannis Stabij, a quo Tetrus Apianus folium populi conformauit. quorum analemmata eadem fiunt,quaVi-trMuij,& Ttolomai nonnullis ab Qrontio & Munflhero adieflis. "Pelecinon a fecuri forma ditium efl, quale dixerim effe horologium,quod hyperboles habet a circulisparallelis Inplano finitoris, aut uerticalis deferi-ptas.. Conus efl, fi regula centri in non apparenti hemifphario extendatur utrinque perfummas tropicas declinationes. T?lanum hoc dicitur conus declinationum, huius extrema ad nullam fuperficiem obieffam terminantur, quale trighmm Zodiacum effe dices, quod efl tanquam analemma,ft quis re fle ipfum confiderat. engonaton. Gonarcheti, & Antiboraumputo ita fuijfe fabricata, ut ad Aflerifmum &Jydus aliquod, nelad aliquas coeli partes, etiam pro noflurno horario afpe flantia r efficiant, fubieflis proprijs analemmatis. Viatoria penfilia funt quadrantes, cylindri, amuU, piam circulorum fuperficies, & huiufinodi, & qu$ pa ffim 60
- p.320 - vue 337/393
- - ' K o ^ v s, sn
  - Ufuenmtur. caterum & uiatonum appellarem, quod, alij corripaffum dicunt , in quo pixis > & magnes, <& horaria linea ad enclima,atque etiam ad plura defcripta uiatoribus mira commoditate defer aiunt .Sunt & alia horariorum genera, arena, aqua, igne, rotulisfnbrefada, de quibus alibi. JLrena & aqua per tenue foramen ad menfuram defcendunt, & decremento horas oftendunt. igne elychnium, aut cara ad tantumJpa— tiumfkdum confumitur. Betularum, & orbiculorum inuentum mirabili motionum diuerfitate denticulis fe mutuo compellentibus, &iri contrarium uerfantibus radium in tympano circumferunt, quo partita in orbe horarum linea certis fpatijs indicantur.
  - Item funt ex aqua conquifitae abeifdemfcriptoribiishorologiorum rationes, primumq; a Cte-fibio Alexandrino, qui etiam fpiritus naturales, pneuraaticasq; res inuenit. Sed uti fuerant ea exqui-10 fita,dignum ftudiofis eft agnofcere. Ctelibius enim fuerat Alexaridriae natus, patre tonfore: isinge-nio,&induftria magna praeter reliquos excellens, didus eft artificiofis rebus fe dele&are. Nanque cum uoluiffet in taberna fui patris ipeculum ita pendere, ut cum educeretur, furfumq; reduceretur,linea latens pondus deduceret, ita collocauit machinationem. Canalem ligneum fub tigno fixit, ibiq; trochleas collocauit, per canalem lineam in angulum deduxit, ibiq; tubulos ftruxit,in eos pilam plura beam per lineam demittendam curauit. ita pondus cum decurrendo in anguftias tubulorum premeret coeli crebritatem, uehementi decurfu per fauces frequentiam coeli comprefsiortefolidatam, extrudens in aerem patentem, offenfione,& ta&u fonitus exprelferat claritatem.
  - In axiculo, quem noflri rotulum uocant inuoluuntur funiculi duo, quorum capita ad eandem partem pendent, alteri alligatum eSl Jpeculum, alteri nihil, Uber enim relidusefk, ad axiculiuerfationem: cum igitur is io deorfum trahitur, axi culus reuoluitur, & alterum caputfuniculi,in quo pendet jpeculum demittitur, fed libero funiculo relido axiculus utrifque funiculis imoluitur, & jpeculum reducitur: ut uero axiculus relido funiculo inuoluatur, inter duos funiculus medius eft alius in contrariampartem muoiulusin axiculo, cui fa-coma, uel pondus eft\alligatum, quod pondere grauionquam jpeculumpremens, efficit, ut relido libero capite axiculus reducatur, & Jpeculum afeeridat, quoniam eius axiculus fe inuoluendo contrahitur. Funiculus autem,a quo pondus pendebat, per ligneum canalem latenter dudus ad tubulum in angulo taberna collocatus eft, ex quo per aeris compreffionem fonus emittitur.
  - Ergo Ctelibius cum animaduertiflet, ex ta&u caeli, & exprefsionibus, fpiritus, uotesq; nafei, his principijs ufus, hydraulicas machinas primus inftituit. Item aquarum exprefsiones automatus,por-redi, rotundationisq; machinas, multaq; deliciarum genera,in his etiam horologiorum ex aqua 30 comparationes explicuit, primumiq; conftituitcauum ex auro perfedum, aut ex gemma terebrata: caenim nec teruntur peradfo*qtt£jLnec fordes recipiunt, ut obturentur, nanque aequaliter per id cauum influens aqua,fubleuat fcaphuminuerfum ( quod ab artificibus phellos, fiue tympanu dicitur) in quo collocata regula, uerfatilia tympana denticulis aequalibus funt perfeda: qui denticuli alius alium impellentes, uerfationes modicas faciunt, & motiones. Item aliae regulae aliaq; tympana ad eundem modum dentata, quae una motione coada,uerfandc> faciunt effedus, Uarietatesq; motionu, in quibus mouentur figilla,uertuntur metae, calculi,aut oua proijciuntur,buccinae canuritireliquaq; pa rerga. In his etiam aut in columna,aut paraftatica horae deferibuntur, quas figillum egrediens ab imo uirgulae fignificat in diem totum, quarum breuitates, aut crefcentias cuneorum adiedus, aut exemptus, in lingulis diebus,& menlibus, perficere cogit. Praecluliones aquarum ad temperandum’ita funt 4« conftitutae. Metae fiuntduae, una lolida, altera caua,ex torno ita perfedae, ut alia in aliam inire, con— uenireq; pofsit, & eadem regula laxatio earum, aut coartatio efficiat aut uehementem , aut- lenem in ea uala aquae influentem curium. Ita his rationibus, & machinatione ex aqua componuntur,Horologiorum adhybernum ufum collocationes, lin autem cuneorum adiedionibus,& detradionibus cor reptiones dierum,aut crefcentiae non probabuntur, quod cunei faepifsime uitia faciunt, fic erit explicandum . In columella horae exanalemmatis tranfuerfae deferibantur, menftruaeqj lineae in columella fignentur, eaq/ columella uerfatilis perficiatur, uti ad figillum uirgulamq; (cuius uirgulae egrediens figillum oftendit horas) columnauerfando continenterfuisquibusq; menfibus breuitates,& crefcentias faciat horarum.
  - Multa fuere Cteftbij inuenta pulcherrima, qua utinam tempus non absluliffet. TslpmuUa ex Herone eli-j o cere pojfumm. quod uero ad Vitr. pertinet hunc in modum explicamus, teftantes experimentum a nobis fit-dum,& rem optime ccffijje, o4.nalm.ma Vitruuianum erit modulus, ex eofumetur laeotomus h g. pro diametro columella, cuius circinatio erit, ut manachus circulus r e g. ex centro x. columella tam longa erit, quantus eft radius aquinodialis f x. diuidantur extrema capitum circinationes in partes duddecim aquales, & a fmgulis fedionumfignis unius capitis demittantur per longum columella, ad fimiliapunda alterius capitis linea, qua columella longitudinem in duodenas partes diuident. his itaperfedis, linea, qua ab extremis laeotomi, hoc eft diametri partibus cadent, tropicis dedicabuntur .reliqua per ordinem menflruis fignis altjs. quod fi decanos fignorum deferibere uelis, uel quinarias partes, uel etiam fingulas, utfmgulis diebus inferniant, ducito lineas ab extremo altero ad alterwn, qwtuoltieris ,fiet autem ut fi alia diametro per laeotomum redis angulis duda, circinationes capitum in tetrantes diuiferis, linea demijfa ab eius capitibus 60 aquinodijs tribuentur, hoc eft fignis Arietis, & libra.quemadmodum in cylindris deferibendis, ab analem-
  - mate
- p.321 - vue 338/393
- - - L 1 B 'iS? 2^
  - mate fime fiatiunt a x, & in aquinofliali radio , quod in duodenas aquas partes diuidito, idem facito ab a. ad i*1» eas partes in aquinofliales lineas columella transferas. Sume iterum fiatium ex analemmate r k. uel l g. hoc ita diuides, ut pars, qua efi ab H. ad k. Jupra horigontem e a i. in duodecim feces ar quas partes, & partem fub h oriente ab a. ad r. fimiliter diuidas.in duodenas portiones. has omnes tratif faras in columella ad lineam folfiitiij, idefl Cancri, idem facito de linea g l. partire ab s. ad l. in partes duodecim* & ab s. ad g. fimiliter, & eas fefliones ad lineam bruma y hoc efi Capricorni transferto ordine quo in analemmateponuntur. quod fi ex analemmate aliorum fignorum diametros fumpferis , & eas ea rat tione diuiferis, ut partes fupra, & infla horigontemdiuidas in duodecim portiones, & eas in columella ad fisas lineas transferasyoptime tranfuerfas horarum lineas a punflis mutuis ,& recondentibus duces. nam linea,quaapunflo a. per punflum V. ad fignum, s, & riirfus ab s. ad a. in columella peruenerit, linea erit qua horas diurnas a noflwrnis fepafabit. Signata igitur fais numeris horas in prafcriptis feflionibus > fub lineis menftruis fignorum fingulorum carafferes appone: & columellam ita defignatam erige axiculo m imo eius impofito, ut in foramen fubieflum ingredii & conuolui pojjit, Tedem columella orbiculo cir eunda-bis areo* uel rotam appones denticulis 3 60 . diffeflam ita ut fub erefla collumella»rota alia in planum por* fita dentata, & uerfata, eius orbiculi dentes impellat, ita ut fingulis diebus dentes fingulos moneat. Ea uera qua in piam fuerit, ab alia impellatur, qua in plano pofita fit,&unicum habeat deticulum in capite fui axis* hac quoque ab alia impellitur rota in cultro pofita, & in fronte dentata paribus cum fuperiori denticulis, ita ut quaque femel in die totam faciat circuitionem, fecundum quod eorum axis monebitur .circum axem funis inuoluitur, qui habebit ex uno capite phellum, uel fcaphium, feu tympanum inuerfum, & ex alia aqui-pondium ., TheUos aut in arcula, aut uafe collocabitur, in quod ex; cafiello influet aqua, qua fcaphum fuble-nabit, & aquip ondium axem funiculo circumuoluet, axis rotam in cultro pofitam monebit, ea in plano pofi-r tam mouehit, qua denticulo in capite eius axis collocato, motionem, & uerfationem eius faciet, qua in plano erat denticulis formata, qua orbiculum, uel rotam columella impellendo quotidie partem unam ex 3 60. co-* tinget, ita ut in anno perferam circinationem columella perficiat. Sed ut hora indicentur, ita efi aqua tewpe-, iranda. Conos,pyramides, uel metas duas areas ex torno facies .altera fiteaua,altera folida,& itaperfefl.a, ut in cauam inire, conuenireq; pofiit. caua conus fit perforatus tenui foramine,in quo perforata gemma, uel aurum imponatur, ut ex eo aqua effluat, folida regula in bafimedia infigatur, uel coagmentetur, regula media findatur, ut curniper eius apertiones immittipofiint maiores, uel minores, ut ufus poflulabit. regula it$ dire fla maneat inter duas tranfuerfas regulas, & caua meta etiam loculamento imponatur, utfuflineripof-fit, & in eam dire fle folida intrare queat. Meta itacollocatarecipiarit aquam a quodam uafe, quod Vitru. I 9 CaHcllrtm uocat, tunc adieflione erneorum, uel unius cunei interiori fixione, extolletur folida meta, & aqua maiori impetu in cauam metam influet, & maior copia ex tenui foramine effluet, in arcam fubieflam in qua phellos eratpofitum. quod fi cuneos detraxeris, uel eundem retraxeris, folida meta canam implebit, nccpert mittetaqua copiam ingredi, ita fiet ut minori impetu expulfa aqua, minori etiam copia e foramine exeat * in arcam fubieflam, unde phellos motionis celeritatem mutabit, cognofcendum uero efi,quanta uis aqua, ex cuneorum detractione, uel adieflione in cauam metam influere pofiit, quod experimento, uel alia ratione tenta-bis. aqua igitur in arcani influens fcaphum fubleuabit, cui regula infigetur. \egulafigillum imponetur uir-gulam horarum indicem tenens, quodafcenfione, & defcenfione horas in columella deferiptas oftendet, dum columella quotidie aliam, atque aliam figni lineam uerfando ad figiUum uertet. eo autem modo qua impletur arca, exinanitur per metas infundo pofitas ,& cuneis temperatas, ut indiagrammate uideripoteH. 49 ! Fiunt etiam alio genere horologia hyberna, quae anaporica dicuntur, perficiunturq; rationibus his. Horas disponuntur ex uirgulis aeneis ex analemmatos deferiptione ab centro difpofita: in fronte, in ea circuli funt circundati menftrua fpatia finientes: poft has uirgulas tympanum collocetur, in qup deferiptus, &pidusfit mundus figniferq;circulus, defcriptfoq; ex duodecim cceleftium fignorum fit figurata, cuius e. in centro deformatur cuiuflibet figni fpatium unum maius, alterum minus. > jtrtificiofum maxime horologij genus deferibitur, uel innuitur potius a Vitruuio. duas habet partes tra? Ctatio hac, altera pertinet ad horologij fubiedionem^iltera ad aqua temperationem. Horologij fubieClio duas partes habet, altera efi horarum deferiptio, altera efi coeli,Jyderumq; defignatio. Horarum deferiptio fumir Cur ab analemmate, fed qua ratione non docet Vitr. J^on minus ab eodem defideratur coeli ,fyderumq; defignatio. quare hac utraque o&endenda effe arbitror. ^inalemma igitur a fphara fumitur inplanum proleUa^ 5° proijcere fpharam in plano nihil aliud efi, quam omnes eius circulos, omnia figna, in plano deferibere, ita ut eandem uim hab eant in plano, quam in fahara tenent; id autem fit opticis rationibus, eo modo, quo tabella aflrolabij componuntur. Defcribatur in plano circulus per orbis cardines permeans a b c d, ponatur diametri aquidifiantiumcircriorum quemadmodum in analemmate f l. bruma, b d. aquatoris, i m* folHitij. a, fit cardo in qmuifusnofler ponitur, c, vero oppofitus car do.ducant ttrradij ab jl. ad reflant lineamfubiefli plani per extrema diametrorum, & fint a f g. a h h. a i k. a e c. dicopunflum t. alterum cardinem in linea reprafentare , pimflum g. extremam diametri bruma, pun flum h. extre-mam diametron amatoris, punflum k. extremam diametri folftitij referre. centro igitur C. ffiatio uero s g. ducito circulum, referet is circulum bruma. Spatio autem c h* ducito circulum,referet is aqua-torem, fasti* demum e k. ducito circulum, referet isfotfbtij circulum *.eademfi infia tropicos alios aqfa- 4o - ' ' diftantes
- p.322 - vue 339/393
- - K o 'W- n £
  - difiantes formauerisinprafcriptd defighatione, <&uib it. ad,fubkblam lineam 'plani rhdhsduxdris,&cir- culos defumpferis, habebis centrum & femidiametros aliorum circulorum, quod, etiam analemma Vitmuia-num docere potejl. atque boc efl quod Vitr. dicit f in ea circuli funt circundati menflrua ffiatia finientes , £ jtamdefcripii circuli menflrua jpatia definiunt, exijs tamen in aflrolabijs tres tantum ponuntur, bruma a. b c i. folHitij i k l m. aquinoblij. e f g h. Vt uero horas defcribas, oportet primo horizonta d$-fcribere.fiiinpraaffumpto circulo horizontis diameter n e o. ducito.ab a. per o. ad. q, radium, fi-militer ab a. per n. ad p. dico f otium q p. in linea planitia referre integram diametrum borigontis inplano collocandi, fume igitur circino dimidium fpatij q p. & illud feruato. inde ab c. in h. fignatp i cardinis altitudinem in tua regione, qua Venetijsejlgrad. 45. & ibi pone liter am n. inde applicator e-0 gulapunblo. g. & extenfa ad literam n. duc lineam occultam, hacitbifecabit lineam b c. oHendetterminum h orientis. Sit igitur ille terminus in 0. punbio . fume igitur circinum iam didublum admenfitram media linea p q. &pofito centro in linea b. c. fuperiori ex parte, alterum ad terminum horizontis 0. deducito. & lineam circinationis efficito p 0 q. qua fi reble conHiterit per figna e. & qua ad unguem permeabit, hac linea horizpntem tka regionis tibi dabit inplano, diuidetq; omnes circulos menfbruQs fuis in locis, ita uidebispartem aquatoris dimidiam e f g. fupra horigontem,partem uerp alteram dimidiam e h g. infia pofitam: pari rationi partem p b q. Capricorni, fupra partem uero p c d. infra ,& Cancri parallelum quoque ita diuifum, ut maiorem partem fupra minorem infra horizpntem habeat. His ita defcri-ptis, defignantur hora hunc in modum. partire omnes parallelorum arcua in duodecim partes ftuc fmt fupra, r , fiue infra horizpntem, & diuifiohumpunbla lineis refpondentibus coniunge, ita defcribes horarias lineas, 20 quemadmodum infubfcripto di agrammateuides. inquo ko, horizpneft. b f d. meridianus .nam circuli qui per polos in ffihara tranfeunt, re&is lineis inplano projiciuntur. Cum enim in polo fit uifns, &fer polos tranfeat meridianus, quia uifus fit non uidet, ideo fotum pun&um, in quo efl uifus in planum proijci non poteft. Similiter a g. rebia linea circulum edurum referet a. orientis g. occidentis punbla dabit. s. uero h k. & g. aquinoblialem dabit, reliqui paralleli fuis finguli fignis tribuentur hora ut vides lineolis fubij cientur, quas in horologio aris regulis deduces .ffiatia uero umbris defcripta perforata effe debent, & declinata, ut cceli, fighiferiq; defcriptio in alio tympano collocata, per foramina utderi pofiint. ‘Tympanum uero illud fuas habet fubiebliones ex eadem ratione optices defumptas. Longum uero eff et eas deducere, ut ratio poflulat, fatis eft f dos eos circulos ffihara, qui per eius polos tranfeunt, in planum xeblis lineis proijth reliquos per orbes reprafentari. Byblum. idefi aquinobiialem, eJr omnes illi parallelos eundem cen-‘30
  - trum habere, obliquos fiue maiores, fiue minores non eodem centro inplano fubij c i. dcfcribitur ergo figni-fer,& fydera in tympano collocantur, eo modo, quo in Jibtrolabij reticulo imponuntur, defcribe primus tropicum Capricorni, aquatorem, & tropicum Cancri, eadem ratione, qua fuperiorem tabellam defcripfifli , ita ut amnes hi circuli aqnabili magnitudine in utraque tabella conficiantur. Sumito medium fratium inter b. & + • & pofito centro in linea b f d. ducito lineam circinationis, quapunbla b, & x. tangat, bact fi velle dubia fuerit aquatorem fecabit in oriente, & occidente, quemadmodum hofizpn. nam hac linea eclipticam tibi dabit inplano, qua cum fit unus ex maioribus circulis, quemadmodum horizon, duas in partes fe-care debet aquatorem. Ecliptica defignata duodecim in partes diuidenda efl , ut e centro deformetur cuiuf-libet figni fpatium, unum maius, alterum minus, ut ait Vitr.id igitur hac ratione faciendum esi. Aequator em per gradus 3 60. diuideapunblo s. orientis uerfus feptentrionem per meridiem ad eundem reuertendohu-'40 merato afcenfioncm redam fignorum ex tabula fua, uidebis jLrietis fignum integrum oriri cum 2.7. grad. & 5 4. minutis aquatoris, numera iUos in aquatore ab eodem punblo s. eodem ordine, & in termino fhc notam ita in tabella gradus 57. & minuta 48. reperies pro afcetifiotie Tauri, eos & in aquatore fi-gnato, idemfkciespro reliquis fignorum, uel fi libet &pro fingulis fignorum partibus ,& a centro f. ad eos terminos aquatoris ducito lineas, qua ecliptivem m partes refondentes fecabunt. Ecliptica uero area lineola defcripta fit, & perforetur in fingulis gradibus, fi gradus omnes, uel in decanis, fi decanis tantum contentus fueris, in ea foramina quotidie bulla intrabit ex uno in aliud,bulla uero Solem referet, in figna uel fignorum partes contrario cceli motu ingredientem. Ecliptica circuli addentur, ut figna fuis Jpattjs defer ibant ur, quemadmodum in fubieblo diagrammate uidetur. Stella quoque imponentur, ut in rete Jibtrolabij facere folent. Tympanum hoc ita deferibito, poft horologium collocandum esi, quotidie integram uerfationem ab-‘ Jo foluet,fed bulla fingulis diebus unicum gradum infuo foramine fiubire cogetur, horas ofiendet, ut dierum ratio poHulahit. Vt uero ad aqua rationem accommodetur Vitr. docet fed nos primum figuras pradibiorumap-pingamus : Tabellam uero afcenfionum rebiarum in fine decimi libri collocabitur.
  - Poste riori autem parti tympano medio.3axis uerfatilis eft inclufus, inq; eo axi amea mpllis catena eft inuoluta: ex qua pendet ex una parte phellos, fiue tympanum , quod ab aqua fubleuatur, ex altera sequo pondere phelli facoma faburrale,, Ita quantum ab aqua phellos fubleuatur, tantum fa* -burrae pondus infra deducens uerfat axem, axis autem tympanum, cuius tympani uerfatio alias efficit uti maior pars circuli figniferi, alias minor in uerfationibus fuis temporibuf defignet horarum . proprietates. Nanque in fingulis fignis fui cuiufque menfis dierum numeri caua funt perfedta,cuius bulla, qu^ Solis imaginem in horologijs tenere uidetur» fignificat horarum fpatia: ea translata ex te-rebrationq in terebrationem menfis gertentis perfieit curfum faun* • Itaqu? quemadmodum Sol per
  - fyderum
- p.323 - vue 340/393
- - 314 L 1 B E ^
  - fyderum fpatia uadens,dilatat, contrahitq; dies,& horas : fic bulla in horologijs ingrediens perpuncta contra centri tympani uerfationem, quotidie cum trasfertur, alijs temporibus per latiora,alijs per anguftiora fpatia menftruis finitionibus imagines efficit horarum, & dierum.
  - Hac haffenm fupra funt expofita. nunc de aqua adminiffratione eftpertraffandum'x ut motiones celeres >
  - <£r tardas tympanorum efficiat.
  - Deadminifiratione autem aquae, quemadmodum fe temperet ad rationem, fic erit faciendum. Poft frontem horologij intra collocetur caftellum ,in idq; per fiftulamfaliat aqua,in imo habeat cauumjadid autem atfixum fit ex aere tympanum habens foramen, per quod excaftello in id aqua influat, in eo autem minus tympanum includatur cardinibus extorno mafculo,& fcemina inter fe io coartatis, ita uti minus tympanum, quemadmodum epifiomium in maiore circum agendo ar&e leni-
  - ter^; uerfetur. Maioris autem tympani labrum $quis interuallis 365. punfta habeat fignata, minor liero orbiculus in extrema circinatione fixam habeat lingulam , cuius cacumen dirigat ad punfto-rumregionesiinq; eo orbiculo temperatum fit foramen, quia in tympanum aqua influit per id ,& feruat adminiftrationem. Cum autem in maioris tympani labro fuerint fignorum cceleftium deformationes, id autem fit immotum, & in fummo habeat deformatum Cancri fignum ,ad perpendiculu 5° eius in imo Capricorni, ad dextram fpe&antis Libra:, ad finiftram Arietis, figna quoque esetera inter eorum fpatia defignata fint, uti in coelo uidentur. Igitur cum Sol fuerit in Capricorni orbiculo, lingula in maioris tympani parte, & Capricorni quotidie fingula punfta tangens, ad perpendiculum habens aquae currentis uehemens pondus, celeriter perorbiculi foramen id extrudit ad uas,tum excipiens eam ( Quoniam breui fpatio impletur) contrahit & corripiet dierum minora fpatia, & horaru. cum autem quotidiana uerlatione minoris tympani lingula ingreditur in aquario, delcendit tum foramen a perpendiculo, & aqup uehementi curfu cogitur tardius emittere falientem. Ita quo minus celeri curfu uas excipit aquam dilatat horarum fpatia. Aquarijuero pifciumq; pun&is, uti gradibus (candens, orbiculi foramen in Ariete tangendo ofitauam partem aqua: temperatae falienti praeftat aequinoctiales horas. Ab Ariete per Tauri & Geminorum fpatia ad fumma Cancri pun&a partis o<Sa- 60
- p.324 - vue 341/393
- - K o -32*
  - vuje foramen feu tympanum uerfationibus peragens, & in altitudinem eo rediens' uiribus extenuatur, &ita tardius fluendo dilatat morando fpatia,&efficit horas in Cancri figno folftitiales. A Cancro -cum proclinat,& peragit per Leonem,& Virginem ad Libra partis o&aua» punfta reuertendo,& gradatim corripiendo fpatia, contrahit horas,& ita perueniens ad punfta Libra, aequino&iales rutt-
  - Inslruntenta i regione pofita feruiunt fronti horologij fquentis, iliud uero inferius efi immobile ad aliud, & aliud ab artificio aqua monetur*
  - fus reddit horas, per Scorpionis uero fpatia,& Sagittarij procliuius deprimens fefe foramen, rediensq; 6o circuma&ione ,ad Capricorni a&auam partem reflituitur celeritate falientis ad brumales horarum
  - ££ breuitates
- p.325 - vue 342/393
- - 1 * * * K
  - breuitates. Quse funtinhorologlorum defcriptionibus rationes * & apparatus, ut fint ad ufum expeditiores quam aptifsiroe potui prafcripfi. Reftat nunc de machinationibus, & de earum principi js ratiocinari. Itaque de his>ut corpus emendatum Archite&urx perficiatur, in fequenti uolumi-jie incipiam feribere.
  - jlqu& temperatio in hoc horologio artificiofiffime fit , & difficultatem habet non mediocrem. Caterum in magnis uoluijfe fatis. & forte non longe aberrabimus ab intentione fitruuiana. Eflo igitur pofi fontem korologij aqu& conceptaculum praparatum, hoc Vitruuio eft casleUum, in quod aqua perfiftulam influit.
  - Sub caftello foramen efi paruum, ut effluere poffit aqua. ei foramini tympanum eft adnexum, in quo etiam 60
  - 4
- p.326 - vue 343/393
- - K o^ F S. 317
  - eftforainenper qtioda caflello 'aqua in tympanum defcendit * Tympanum pro ufu magnum erit, aretmpu *q ej]c faciendum,ne ab humore,quo femper eft repletum,uitium faciat,hoc immobile erit,hahebitq; in extrema circinatione duo decim figna, uel tot partes, quot in amo fimi dies, & fignifem ad menftruas rationes colla catum ex uero Solis motu, ita ut dies in una circinatione figtientur,& numeri dieru,&nomina menftu in alia*, inde gradus numeri,fignaq; in alijs. In fummo tympani Cancrifignu defcribatur,ad dextra intuentis libra, hk imo Capricornus, ad fimftra uero Aries notetur,inter hac reliqua fint fuis locis cum fuis partibus defcripta fi-, gna. a Cancro ad Capricornum ducito linea pro tympani dimentiente.Diuidepofiea circumferentiam tympani in none partes aquales, & aquali diduttione circini ad aliquam unam ex illis defignatur aliud tympanum,cu-ius circinatio in partes o6io pares diuiditur, & iuxta unius aquilatationem transfertur illud Jpatium ad tym-10 panum maius, in quo defcribitur circulus, idem fit in paruo tympano, diuiditur iscirculus in partes feptem aqualem, ex quibus una in quatuordecim particulas fecatur, ex his quatuordecim unius infernalium q centro tympani in eius diametrum transfertur, & ibi fit fignum in parte inferiori ,&abeo centro ducitur circinatio quanta e§l una ex feptem partibus. Idem fit etiam in maiori tympano, orbis is enim efl tanquam eccen-tricus, & inter ipfnm alter concentricus, fed exparte inferiori orbiculare foramen in maiori tympano per fi-.
  - cltuY,ex quo effluit aqua,qua in pamufftiympqnum immittitur. hi quo paruo tympano ijdem circuli funt de-fignati, fcilicet eccentricus, & concentricus, hiq; certis lineis diuiduntur, ut ab illis i maiori tympano permeet aqua plus & minus,ut ufm poflulabit. Altitudines & uacua tympanorum iuxta aqua capacitatem, quam horologium quarit, efficientur. In cultro aut minoris tympaniforamen efficietur, quod Vitr. orbiculum uocdt. huic HngUla tanqmm indexadharet. Ah orbiculo aqua in fuhieffummtfluit. Ftraquetywfiarid ma coar&antur cardinibus ex tomo ita fhttis, ut alter in alterum tanquam mafculns infaminameat. Varn wm uero tympanum ea parte, qua perforatum eSi , ad unguem aptetur adplanum maioris tympaiihita ut nihil fubiutrare inter utrunquepofiit. Hac ad fimilitudinem dicit Pitr. epijtomiqmm fieri. Epiflamia qua-fi ori adhibita fmt, quorum manubriorum uerfatione patefiunt, aut obturantur, eorum canalium nares » £0 W quibus collocata, fmt: Gallos , aut Gallettos nos dicimus, funtquafi uerticiUa . His ita collo*
  - EEz' catist
- p.327 - vue 344/393
- - 32^8 L I B E ^
  - catis, eueniet ut uolentes aqua temperationem jieri, lingula, qua foramini aderet in minori tympano dire&a» quotidie ex fe aqua artificio ad fignum maioris tympani foramen proximum ducet, quod quando ad perpen-diculum fuerit, erit enim cum Cap ricormm indicabit maiorem aqua copiam in uas fubieftum demittet,in quo erit phellos molli catena appenfum, & uoluet axem quotidie, axis uero horologij tympanum impellet quanto uero foramen minoris tympani minus erit ad perpendiculum, tanto minus aqua uis defluet, minusq; fuble~ uabitur phellos; ita igitur temperabitur aqua. Q^amuis autem Vitruuius uideatur intelligere bullam, qua Solis imaginem tenet,quotidie fuo in foramine manibus ejfe imponendum,tamen FrancifcusMarcolinUs Foro-liuienfis ingeniofus machinationum artifex, modum inuenit, quo lingula ( quam nos radium uocamus horarii indicem ) reuertatur contraria motione fmgulis diebus unicum gradum. Quoniam uero Vitruuius monet in tympano inquo afcenfus & defcenfus fignorum ejfe menftum dies jubiettos, quoniam numero funt 365. idem 10 defcripfit in circunferentia diffi tympani dentes 3 66. aqualibus interuallis. In medio cardinem fixit ma*
  - 16
  - 30
  - 4®
  - S®
  - fculum, & fceminm referentem, inde aliud tympanum defomauit eiufdem magnitudinis, in cuius fonte dtfh tesapponit aquis interuallis 3 66. hoc ipjum tympanum cardinem quoque habet, eadem ratio mafculi, e*r fiemina in medio collocatum, in femina cardinis intrat primarius cardo, qui aqua temperatione ex phellifnb'~ kuatione uerfatur, uerjatq; fimul tympanum, in quo efl impofitum, & cardo iftiu r tympani immittetur in eO tympano, in quo dies anni, & figniferi partes defcriptafmt. Cum his tympanis ad caidinis uerfationem, ror tula oblonga, quam rochelhm noflri dicunt, uerfatur, & uerfando facit , ut tympanum * quod habet den-
- p.328 - vue 345/393
- - K 0 K r s- 519
  - tts 1quotidie gradum vriu retro maneat.eius autem cardo extra frontem hordlogvj prominere debet femi-pedem, in cuius extremo fit radius cum bulla horarum indice eius longitudinis, ut horas fuis in locis indicare pofiit, perq; fuam longitudinem habeat figna & fignorum gradus, ex ecliptica deformatos, ut e*r horas <& Solis curfum fignorum gradus indicare pojft. Quod fi radius alterius tympani cardini imponatur, qui breuior irit aliquanto, quam cardo prominens femipedem, ofiendet correptiones & depalationes dierum, nam quemadmodum aliud tympanum, quod dentes habebat 3 66. decrefcentias dierum. & excrefcen-, tias nottium oHendebat : ita hoc, quod uno minus dente confiat, excrefcentias dierum, & decrefcentias noffium demonftrabit, ea tamen animaduerfione, ut radio bulla imponatur, qua Solis imaginem referat, ita io ut furfum & deorfumad diem oblatum, uelfignum, in quo efi Sol, applicari pojft. Deprehendemus autem uerum Solis locum, ex lingulapofl frontem horologij in tympano collocata. appellantur hac horologia hy-bema, ut dicit Vitr. quoniam incipiunt a bruma, anaporica autem,uel anaphorica potius, quoniam incipiunt a bruma, cum Sol ad nos reuerti incipit. E& autem anaphora uerbum aflrologorum, & funt anaphora quafi fianfiones, & afcenfiones fignorum, & Solis, cum fignis[urgentis ab ortu quotidiana cceli uerfatione, cum e-nim Capricornum init Sol, incipiunt dies excrefeere, & Sol ajfurgere, unde horologia illa ab eaafcenfione anaphorica dicebantur, libro fecundo magna compofttionis Ttolem$i de anaphoris multa leges. reliqua funt fatis declaratarum diagrammate fuprapofito.
  - Finis Libri T^oni.
  - M- V I T R V V 11 DE
  - ARCHITECTVRA
  - LIBER DECIMVS.
  - }* Trocsmiunu.
  - Obili Graecorum, & ampla ciuitatfe Ephefi lex uetufta dicitur a maioribus dura conditione, fed iure eflfe non iniquo conftituta. Nam Architectus cum publicum opus curandum recipit, pollicetur quanto fumptu id futurum: tradita seftimatione, magiftratui bona eius obligantur,donec opus fit perfedum. Eo autem abfoluto, cum addidum impenfa refpon-det, decretis, & honoribus ornatur. Item fi non amplius quam quarta in opere confumitur, ad aeftimationem eft adijeienda, & de publico praedatur, neq; ulla poena tenetur. Cum uero amplius quam quarta in opere confumitur, ex eius bonis ad perficiendum pecunia exigitur. Vtinam Dij immortales feriAent, quod ea lex etiam populo Romano, non modo publicis,fed etiam priuatis aedi-ficijseflet conftituta: nanque non fine poena graftarentur imperiti, fed quifummadodrinarum fub-tilitat-e etent prudentes, fine dubitatione profiterentur Architeduram: neque patres familiarum inducerentur ad infinitas fumptuum profufiones, & ut ex bonis eijcerentur: ipiiq; Architedi poenas timore coadi, diligentius modum impenfarum ratiocinantes explicarent, uti patres familiarum ad id, quod praeparauiflent, feu paulo amplius adijeierites, aedificia expedirent. Nam qui quadringenta ad opus poflunt parare.fi adijeiant centum, habendo fpem perfedionis, deledationibus tenentur. * Qui autem adiedione dimidia, aut ampliore fumptu onerantur, amite fpe & impenfa abieda, fradis f ^ rebus, & animis, defiftere coguntur. Nec folum id uitium in aedificijs, fed etiam in muneribus, quas a magiftratibus foro gladiatorum, fceniscj; ludorum dantur, quibus nec mora,neque expedatio conceditur, fed necefsitas finito tempore perficere cogit: uti funt fedes fpedaculorum,uelorumq;in-dudiones, & ea omnia,quae fcenicis moribus per machinationem ad fpedationes populo comparantur. In his uero opus eft prudentia diligenti, & ingenij dodifsimi cogitatu, quod nihil eorum perficitur fine machinatione, ftudiorumq; uario, ac folerti uigore. Igitur quoniam haec ita funt tradita, & conftituta, non uideturefte alienum, uti caute fummaq; diligentia, antequam inftituuntur opera, eorum expediantur rationes. Ergo quoniam, neque lex, neque morum inftitutioid poteft cogere, & quot annis & praetores, & aediles ludorum eau(a machinationes praeparare debent: uifum mihi eft, Imperator,non efle alienum, quoniam de aedificijs in prioribus uolurainibus expofui, in hoc, qui fi-60 nitionem fummam corporis habet conftitutam^quaefint principia machinarum ordinata, praeceptis explicare, ££3 *Ai
- p.329 - vue 346/393
- - jjo :i \ B E n
  - Ad extremum tandem totius Architectura negotium peruenimus. Tertia, & ultima pars hac ef{, in eo* gnitione principiorum, & diffiofitione machinarum, <& organorum collocata: qua non minus utilem*quam admirandam magnorum operum experientiam facit. Quis enim non obflupefcat homuncionem, parui organi additamento pondus immenftm mira trahere facilitate, tenuifunefaxum montis infiar fubleuare ? Quia eft qui fine admiratione Archimedis excogitata, &fafla legat ? quis non horret, cum uidet machinarum no-; ftrarum, quapyrobalifla dicuntur, impetus, tonitrua, fulmina, flulguraq;, & flrages hominum, & murorum irreparabiles? fed terrores omittamus: quanta quafo utilitate,quanta uoluptate habemus rotas aquarias,, ffiritales machinas,automata,& hydraulica ? trochleas,cochleas,ergata, fucculas,molas, tympana, & reliqua generis huius, qua hominum uoluptati, e*r commoditati mirum in modum fleruire uidemus . Iflon eft igi- I O tur quod quiffiam miretur fi inter pracipuas Architeflura partes eam numeremus, qua de uniuerfla machinarum, & organorum ratione pertra flat. De hac igitur in decimo,& ultimo libro Vitruuius agit. De hac etiam nos affatim ratiocinabimur: animum aduert entes primum ad utilia illapracepta, qua in prooemiis fluorum librorum Vitru. tradere flolet. Vtinam quod ab initio probe flatutum, & prouiflum fluit , flemper quoque cbfleruatum fluifflet, ac etiam nunc obfleruari uideremus. Vam cum lex Ephefi lata fuerit,qua laudispramia darentur Archite flis ijs, qui iu fiam impenflarum flummam magifiratui dediffent,priuflquam opus curandum fufciperent, & damnum , ac uituperium referrent,quando ultra quartampartemflammafumptus creuiffenf» fi ea obfleruaretur continuis temporibus, neque in publica, neque ihpriuata damna incurrerent. ‘Ndmutde priuatis dicam, patres familiarum cum flcirent prope uerum futuros fumptus, metientes uires ,& facultates fluas,aut ab adificando de fi flerent, aut quod efflet aptum commode prouiderent: neque illud fieret, quod no-flris temporibus uanitate quadam ( ut puto ) accidit. Multi enim flunt, qui priuatis opibus regales domos * tentant aflruere:& in medio opere defifiunt, cum tamen ipfla membra, & partes adiumperfeflas omauerint pifluris,& figninis operibus, auratis q; laquearibus, & leflis purpureis,ita quodfi integrum opus init ijs re-jponderet, opulentifiimorum B^egum opes exhaurienda florent. Vnde quod fkfium eft intercipitur ,& quod fhciundum eft, deftituitur interim egregia illa ornamenta puluere,& fituflquallent. Sedfinamus eos uideri aut effle, quod uideri, aut effle uolunt, & muniti ijs praeceptis, qua nobis ab excellentibus, & peritis tradita flunt prudenter, cogitemus & credamus pecuniam nullam melius, uel utilius impendi, quam eam, qua probo, & ferito traditur Archite fio. ex ea enim prima traditione exordium capit quicquid. operi futuro boni, pulchri,
  - & excellentis inejflepotefi. rNon debemus igitur bene conflulenti parce eonflulere, nec re fle facienti auaras prabere manus. Lex igitur illa,quam Ephefi tradit Fitr.dura licet aqua tamen conditione latam fuijfle,etiam noftris temporibus obfleruari deberet.& praflertim in rebus ijs, in quibus occafiopraceps, impendendi necefii-tas, deliberandi periculum, & minima flubducenda rationis commoditas inefl. quemadmodum in publicis apparatibus, ludorum, flcenarumq; machinationibus, qua ad tempus fiunt,nec perpetuo manfura comparan-
  - tur : propter quas res Hpmanipublica munera permagifiratus diftribuere flolebant, in quibus rebus ingenioli, fideles, peritiq; Archite di requirebantur. Vt igitur ignorantiam, damna euitemus, neceflfle eft om-
  - ne machinationis rationem expedite, ac explicate cognoflcere. Tofiprooemium igitur flermo habetur de machi nis, atque organis, ex quibus nonnulla pacis ftudia reff iciunt ,fiue utilitatem,fiue iucunditatem jpefles. nonnulla ad bellorum rationem transferuntur. Trimo igitur capite Vitr. machinam definit, diflcrimen ponit inter machinam* & organum: machinarum partitionem facit, deq; earum origine flermonem habet. A fleciido ad nonum de traflorijs machinis loquitur, & rationem affert, qua uarijs modis oneraflubleuantur. A nono ad tertiumdecimimi,rotaru, & tympanorum ad aquam haurienda, & ad molendu docet apparatum. A tertio 4° decimo ad quintum decimum,nonnullas deflcribit machinas,quas hydraulicas uocat. Sunt enim machina hydraulica organa ratione harmonica perfefla, qua aqua commotione ffiritum impellunt ad fiflulas, & fuaues emittunt flonos. Metiri etiam docet iter fiue curru, fiue naui peragatur tympanis proportione dentatis: Inde ad bellicas machinas conuerfus, iaculatorias, & excufforias machinas deflcribit,& uniuerflum Architeflura corpus, ut pollicitus eft, demum abfloluit. lS(os de more noftro uniuerflam hanc materiemflub uno ajpeflu po-nemus, memoria, & intelligentia ledorum inferuientes. Cum igitur natura multa, qua hominum commodis aduerflantur, efficere floleat, cumque eadem eodem modo flemper agat, neceffarium fluit modum inuenire > quo natura ad humanos uflus flefti, ac deducipoffet. Modus is ope artis inuentus eft: Arte enim natura uin-citur in ijs, in quibus homines a natura uincuntur. Ecce quam nobis rerum pondere, ac mole natura renitatur, quod nifi adfit ingenium artis, & flolertia, quis educere, trahere, ac deducere magnas poffet marmoru 4 0 moles, metas,obeliflcos,columnasq; immanes erigere ? nauesflubducere eafldemq; mercibus onufkas traijcere? Deficerent plane uires humana, nifi artis, & machinationis prafidio muniti tantas res aggrederemur. Tul-chrum igitur, & utile eft originem, principiumq; machinationis, & genera flcire, unde uniuerfla hac ratio profefla eft. Cognitio ifta duabus flcientijsflubieda eft: flubalternam dicunt: nam & naturali Thiloflophia,
  - & Mathematica diflciplinaflubijcitur. A natura materiem, & flubieflam remfimit. Ars enim id in quo agit aliunde flumit: nam lignum, marmor,metalla, & huiuflmodi alia a natura comparantur: flubtiles autem rationes,& demonftrationes, & artis initia ab ipflts mathematicis flumuntur: & quemadmodum flubie flares*
  - & materies uariabilis, & mutabilis efi,fic enim fert natura. Ita ratio aterna, & immortalis ex flui ratione habetur. Rationem enim circuli, fleu Trigoni, uel alterius figura, in quacuque fit materie, eandem flemper effle neceflfle eft. ut igitur a refubiefia defleflio, flic a forma perfeftio eft. ideo magna diligentia confiderandum 6q
  - 4
- p.330 - vue 347/393
- - D E C I U V S. 331
  - efi undtuitium gr uirtus in rebus oriatur. Materia qualitates diuerfafurit, qua a principiorum temperatura ortum habent, abijs enim denfum, rarumy graue, leue, afferum,molle,denfum,tenue, liquidum, & ficcum, & huiufmodi alia proprietates proficifcuntur, qua aut impediunt, aut aptam reddunt materiem ad rationes artis fufcipiedas. Figura quoque alia aptioresfunt motionibus, quam alia.M naturali ergo [cientia Jubiettam rem capit machinatio. S ed formam a mathematico. Deforma igitur agentes dicimus, quod qua admiratio -nem afferunt, ab admirandis caufis ortum habere, nam magni effetius canfarum magnitudinem arguunt. jtn non efi mirabile immane pondus etiam ponderis adietiionefacilius agi f Tympanum rotamq; mediamprio ris motionem ad tertiam transferre, cum ipfa contrario prima motu feratur t quod certis terminis , & magnitudinibus res quadam coHituta perficiantur, ultra quos nulla ratione confifiant. Miraculo igiturfunt *° hac, quare non efi aratione alienum fi aliqua inuenitur natura proprietas admiranda, qua harum rerum caufa fit. Ideo animaduertendum efi omnia hac a uetlis natura proficifci. Vettis uero ratio a trutina , trutina a libra, libra tandem a circuli proprietate ortum ducit. Habet autem circulus, quod nulla res alia natura conflans ferre poteft. Contrarijs enim & repugnantibus fubflituitur, unde ortum admiratio fumit. Movetur circinatio 'immoto centro, linea eadem, circinationis cum latitudinis expersfit, curua, & conuexa efi. afcenditfurfumpars una defcendit altera in circ ulo.Idnea a centro dufiafuispartibus uelocius,&tardiusmo uentur, qua omnia fibi mutuo aduerfantur. motioni quies, curuum conuexo, fummum imo, uelox tardo. Cum igitur circuli uls, & natura huiufmodi fit, ut contraria, & aduerfantia, quod alibi natura non patitur9 admittat, nonne hoc eft admiratione dignum f* Sed hoc uulgus latet, ftupefcit enim cum effetius intuetur » quorumrationes ignorat. TS(e igitur erremus cum uulgo, teneamus hac omnia ab ipfa circuli natura deduci.
  - 1 o Complc ftentes autem quod iucundum eft, atque admirabile, dicimus debere nos originem, partitiones, & regulas totius machinationis habere debere. Origo esi a neceflitate: cogit enim necefiitas, ut noflriscom— modis inferuiamus. T^atura docet propofitis ab animalibus exemplis, continens coeli uerfatio amplam quan-dam machinationem prabet. Cafus item multa ferre folet, & humana folertia ab ipfo cafu argumentum fu-, mit. Vnde tot auxilijs, indicibus, exemplaribus, impulfionibus coatti, machinationes multas perficimus, ad humanos ufus, & commoditates, unde origo machinationis fatis eflmanifefta. l^unc de diuifione dicam. Ex machinis quadam perfe mouentur, qua automata Crace uocantur, quia ultro Jponte uerfari
  - uidentur, alianonper fe mouentur. ex prioribus quadam flata Graci, flataria Latine dittafunt, quadam hy-pagonta,idefl fubuerfata,habent enim infla fe latenter, undemotum habent .de utrisq; generibus Heroper-trattat. docetq; adem rotundam fhccre in qua Bacchus pateram altera manu tenet, ait er a tympanum.
  - |o Tropi uero adeftpanthera &jtra : circum autem Bacchides tympana tenentes , fupra Tholum alata coronata uiUoria collocatur: atque uno & eodem tempore in ara ignis fuccenditur, Bacchum lac e patera* uhmmeThyrfo uerfatin pantheram; Bacchides circunfalientes tympana pulfant, uidloria fe circumagens alas quatiens tubafonat: in alia uero difpofitione fiicit inambulantia figilla euntia, & redeuntia, motionesq; uarias reddentia, ut ufuspojlulat expropoflto. Ex his autem qua non mouentur jponte, idefi qua motionis mitium intra non habent, alia ab inanimis rebus cientur, alia ab animatis,priores aut ab aere, aut ab aqua» aut ab igne impelluntur: ab aere & fpiritu qua mouentur, aut jpiritusinclufos habent, aut liberos: fi inclu-fus pneumatica ratio abfoluitur, hoc tfl jpiritalis, de qua Hero. Si liber, eas jacit machinas, qua uento libera impelluntur, ut adificia ad molendum, <& hydraulica quadam machina, & qua nerrucula impellente fumo conuoluunt. Si ab aqua, tunc fiunt rota, & tympana ad molendum, ferra ad trabes fecandas, folles,manti-j|0 cesq-}ad tundendum ferrum,& alia huiufmodi, quorum ufus esi maxime neceffarius. Verum fi machina ab animatis mouentur,ea funt,quas uel ratione carentia mouent, ut boiies, equi,muliq; ut currus, cifia,quadri-ga, uel ea, quas homines durum genus uerfat, trahit, erigit, impellit, fiue ad pacis ufus, fiue ad bellicos apparatus fpedant. Vnde ad eas motiones trochleis, ueffibus, radijs, trutinis, lancibus, ergatis, rotis,& tympanis utitur, ut autem afcendat multiplices fc alarum formas construit, munitas, & fine munitione, ut uero dif-rumpat, excutiat, profiemat, quatiat,flangatq; ac iaculetur, arietes, tefludines, turres ambulatorias,cuni-cula, terebras, catapultas, baliftas, tormenta reliqua, adificat,compingit, coagmentat, qu&omnia ad machinarum partitionem Jpeftant, quarum rationes, ac regula inferius ponentur. interim uerba quadam proce-mij huius explicabimus. \ Velorumq; induffiones \ infcenicis ludis folebat tendi aulaum, & flabella apportari. Munera aiitmpub.UcA(utMquitBudms-)moJiominelythurgia dicuntur. Quorum generum funt choragia, ideslpraflatio fuppeditando choro inuenta liberalium ludorum tempore, &panathenaorum, He-fiiafis ideft conuiuatio,feu epulum tributim exhiberifolitum. Gymnafiarchia oleum paleflra fuppeditabat priuato firnptu. Ifphora dicebatur collatio adflipendia militum, pulchre apteq; adducuntur Lucretij carni• na a Thilandro, ex libro quarto in locupletiflimum theatri teflimonium.
  - Et uulgo faciunt id lutea, ruffaq; uela, Et quanto circum mage funt inclufa Theatri
  - Et ferruginea cum magnis intenta Theatris Mania,tam magis hac intus perfufa lepore
  - Ter malos uulgata, trabesq; trementia pendent, Omnia corrident concepta luce diei.
  - Tsfanq; ibi conceffnm caueaifubter, & omnem Scenalemffieciempatrum, matrumq;, Deorumq;
  - <So Inficiunt coguntq-,fuo flmtate colore •
  - De
- p.331 - vue 348/393
- - L 1 B t \
  - De machina quid(it, em ah organo differ entia,origine &
  - necefitate, Cap. L
  - Achina eft continens ex materia coniundio3maximas ad onerum motus habens uirtutes.
  - Diffinit hoc capiteVitruuius, & declarat quid machina fit, quo modo moneatur, quot,&qua machinarum genera inueniantunqua fit machina ab organo differentia, &unde machinatio ori-ginem duxit. Quod igitur fpebat ad machina diffinitionem: Vitr. ait machinam ejfe continentem,& perpetuam coniunbionem ex materia, idefi ligno,uel ferro, qua maximas habet ad onerum motus, uirtutes. idefi, maximas uires habet ad onera moucnda:utitur autem motus nomine communiori notione, qua 1 ° tenus trabionem, impulfionem, fubleuationetn, & alia genera complebitur. Elatio autem machinarum con-ftruendarum mechanica dicitur, uel machinalis fcientia. ubi non tam materia ratio, quam manus, atq; in-geni] ducitur, nam qui machinam conftrubums tfi, mente diu uerfat, &machinatur quid, & quomodo agendum fit ut onera fubleuet, alte confcendat, nehementer quatiat, longe iacnletur} facile uerfet, & demum ea, faciat, qua ad humanos ufus ( qlioquin repugnante natura ) pertinere poffunt. Cura igitur, & follicitudo qua urget nos, ut naturam ad ufus noftros deducamus, machinari nos fhcit,hoc efi imaginando inuenircy unde imaginatio lumen a mente capiens mathematicis rationibus exercita,res inueniendo quodam fuccejfionis ordine materiam fimul adnebit, ( alioquin nihil efficeret, quoniam res dijparata ad unum finem tendere nequeunt . ) ut motus eos efficiat, qui admiratione maxima a uulgo fuffiiciuntur . Ideo inquit Vitr.
  - Ea mouetur ex arte circulorum rotundationibus, quam Grasd xua\ik\uj wwrivappellant. 2,0
  - Idefi principium ac forma omnium machinationum eft motus circularis. Querendum uero efi quomodo fer netur hoc, ut in omni machinatione fit motus circularis. ‘Nam Vitru.mferius dicit. Scanforium genus non arte, fed audacia gloriari,& in ijs machinis, qua finritales dicuntur nullus efi circularis motus, nifii in pau-ciffimis. "Pr ater ea machina diffinitio non uidctur conuenire omnibus machinarum generibus, non enim omtiis machinatio ad hoc paratur, ut onera moucat, nec omnis machinatio ligno conflat, fit uelimus affirmare Vi-truuium diffinire eas machinas, qua circulari motu reguntur, quomodo intelligemus eum machinas in tria genera diuifijfe, idefi traborium,fcanforium, & Jpiritale < Ergo fi intelligimus machinam ejfe continuam materia coniunbionem,& materia nomine,non ligna folum, fed catera ex quibus machina confiruuntur, hoc forte Stabit. Sed quomodo conueniet machinas omnes maximas ad onerum motus habere uirtutes, fi machinas illas appellaueris, qua fpiritu, atque aere impulfu conficiuntur ? quod onus qui motus in illiseft ? Eefpon- 3 ° deo oneris nomine non modo intelligigrunitatem , quam res magna, & ponderofa habent ,fed & impetum.> momentum illud,quod habet qualibet res a natura ut ad fua quaque loca feratur, cum ergo arte fit, ut resgrauis faliat,& natura permittit ut elementa prater naturalem inclinationem aut afeendant,aut defeen-dant: certe hac maxima uis efi ad onerum motiones, & neceffitas illa, qua elementis imponitur, fumma fo-lertia ab arte proficifcitur. Ergo etiam (piritalibus machinis diffinitio conuenit. Scanforia quoque machina ea uirtute non carent, quando contra momentum, & impetum, quam Graci ropim uocant, a natuYa in-fitum, terrena, aut humida hoc efi grauia corpora fubleuentur, & funibus, rotisq;, ac tympanis ad fumma adiwn culmina afeendatur. Quod fi hoc genus audacia potius,quam arte nitatur, non tamen artificio caret, cum non modo utafcendamus,fed ut tuto afeendamus, & hoftes offendamusfcala fieri [oleant. Tfoflris etia igniuomis machinis, quas bombardas uocant, diffinitio machina congruit,&eas nos ab artc,artiglUrias uo- 4? camus, fiunt enim ex perpetua materia coniunbione, habentq; ad onera uirtutes maximas iuxta ordinem uni uerfi, & omnino & circulares, e*rporrebos motus habent, ut confiderantibusefi manifeftum. Demum nulla eft machina, qua non direba, rotunda motione perficiatur quod longa indubione a Vitr.probabitur. In*
  - terim machinarum genera explicentur.
  - Est autem unum genus fcanforium, quod Grsecdacrouaticon dicitur: Alterum fpiritalc j quod apud eos pneumaticon appellatur, Tertium tra&oriumj id autem Graeci uanaufon uocant. Scanloriu autem eft, cum machinae ita fuerint collocatae,ut ad altitudinem tignis ftatutis, & tranfuerfarijs coIlligatis fine periculo fcandatur ad apparatusfpedationem. Spiritale eft cum fpiritus exprefsionibus impulfus,& plagae, uocesq; organicos exprimuntur. Tradorium uero cum onera machinis pertrahuntur, aut ad altitudinem fublata collocantur. J®
  - Machinarum tria genera effe dicit. Scanforium, Jpiritale, traborium. Gracas quoque eorum appellatio -nes apponit, & fcanforium, ac.rouaticon: Jpiritale pneumaticon: Traborium uanaufon Grace appellari mo net. Sunt qui non acrouaticon. Sed aerouaticon legant, fed non animaduerterunt quid Vitr. uelit, quia enim inprocemio dixerat. ea omnia, qua fcenicis moribus per machinationem adJftebationes populo compa-
  - rantur | & hic dicit \ fcanforium effe cum machina ita fuerint collocata, ut ad altitudinem tignis ftatutis,
  - & tranfuerfarijs colligatis fine periculo fcandatur ad apparatus fpebationem \ putant Vitruuium intelligere de fcalis, quibus afeendebatur, adfcena apparatus faciendos, fed non uident de quibus fcalis intelligat in hoc libro, Sunt enim bellica machina ad fcandendum inflruba, e quarum fiummitate tanquam e fpecula obfi-dentes explorant, quid in urbe obfejfi aduerfius fe parent, quodgenus mox dicet non arte, fed. audacia gloriari, de ijs yaltmtts agit. Spiritale autem multo plura complebitur, quam qua vitr, enumerat. Solas enim hy- 6o
  - draidicus
- p.332 - vue 349/393
- - draulicus ponit, fed Hero tn libro fpiritalium frater organa uoces, cantusq; auium reddentia, ptaterfcrpen-tirnn fibilos, tubarumq; fonos, alia infuper inftrumenta parat, qua neque ad fonos, neque ad uoces referuntur, nam ex eodem tubulo diuerfos effundi liquores docet, idq; proportione quadam . mox & irrorationes in-gredientium in ades, irrigationes hortorum, aquarum hauflus, lucernarum moderationes, animalia facrifi-
  - Funium nodi.
  - io
  - 20
  - cantia , iaculantiafigilla, & alia buiujkiodi offendit, qua cum exprefjione fpiritus efficiuntur, quorum au-thor Ctefibius Alexandrinus infuperiori libro declaratus efi. Sub trattoria ratione continetur & deduffio, & fubleuatio, & libratio ponderum: Mox genera hac inter fe coUata declarat.
  - Scala in carchefiopofita.
  - 40
  - Scanforia
- p.333 - vue 350/393
- - 334 * 1 B E n,
  - „ Scansoria ratio non arte, fcd audacia gloriatur. Ea catenationibus j&trahfucrfarijSj&pJexfs coliigaitonibus, &erifmatumfulduris continetur: Quae autem fpiritus poteftatc aftumit ingreflus elegantes artis fubtilitatibus confequitur eftedus . Tradoria autem maiores , & magnificentia plenas habet ad utilitatem opportunitates, & in agendo cum prudentia fummasuirtutes.
  - Ex his tribus generibus unum audacia, alterum elegantia, tertium utilitate, ac magnificentiagloriatur.
  - Pe priori no n loquitur Vitruuius id ( ut inferius dicet) militum peritia relinquit. De ffiritali parum: nam de Ctefibica machina, & hydraulica tantum mentionem facit. De tradorio uero copiofe loquitur, nos unitum exemplum fcanforia machina pofuimm, ut Vitruuij uerba percipiamus, utfciamus quid fit catenatio, tranfuerfa, & plexa colligatio, & erifmatum fuldura. Telonem dicunt a longitudine quoties una trabs pra j0 altera in terram defigitur: cum in fummo uertice alia tranfuerfa trabs dimiffa medietate comeditur eo libramento , ut fi unum caput dimerferit,aliud erigaturdn uno ergo capite cratibus fiue tabularis, contexitur machina : in qua pauci collocantur armati, tunc per funes attraho , deprejfoq; alio capite, eleuati imponuntur in murum, ubi tuto flantes etiam hoflibus nocere, & proff icere poffint; renunciare quas res aduerfarij tonentur r efficere, cuius figura pofitaeft ante.
  - Ex his iunt alia, qua: mechanicos, alia quae organicos mouentur. Inter machinas, & organa id ui-detur efle diferimen, quod machinae pluribus operibus, aut ui maiore coguntur effedus habere, uti baliftae; torculariumq; prela , Organa autem unius opere prudenti tradu perficiunt, quod propofi-tum eft, u^ti Scorpionis, feu anifocyclorum uerfationes. Ergo , & organa, & machinarum ratio ad ufum funt ueceftaria,fine quibus nulla res poteftefte non impedita. 2o
  - Vt integra balifta aut torcularis machina fiat, multis opus eft operibus, nam torculari, cochlea, & trabs, qua uuam calcat, qua prelum dicitur, & uedes neceffarijfunt. Balifta quoque opus uarium eft, uetfibus ergatis, &fimilibus indiget. Organa uero unius tantum opere prudenti tadu perficiunt, quodpropofitum eft. Vtiuerfationes Scorpionis, aut anifocyclarum. ^Anifocyclct intelligo cochleas,quas nos uidas appellamus, confiant enim ex circulis continuis, ideoq; inaqualibus, unde nomen dedudum e fi, cum enim Scorpiones tenduntur ,folo opere anifocyclorum tenduntur. Anifocy cla faciunt muliebres capilli cum contorquentur, unde etiam ferrea anifocy cla conficiuntur in quibufdam organis,ut contradi primum deinde remifji expel lant quod in eorum capitibus eft impofitum. ut ex fequenft diagrammate uideripoteft.
  - Omnis autem machinatio eft a rerum natura
  - figura anifocyclorum, procreata, ac a praeceptrice,& magiftra mundi _ Q
  - uerfationeinftituta. Nanque animaduertamus primum, &afpiciamus continentem Solis, Lu-ng, quinque etiam ftellarum naturam, quae ni machinata uerfarentur,non habuiftemus in terra lucem, nec fruduummaturitates. Cum ergo maiores haec ita efte animaduertiftent,ererum natura fumpferunt exempla, & ea imitantes in-dudi rebus diuinis, commodas vitae perfecerunt explicationcs.Itaq; comparauerant ut eftent expeditiora,alia machinis,& earu uerfationibus,nonnulla organis. Et ita quae ammaduerterunt ad ufum utilia efle, ftudijs, artibus, inftitutis, gradatiin augenda dodrifliis curauerant. Attendamus enim primum inuentum de necefsitate, ut ueftitus, quemadmodum telorum organicis adminiftrationibus, 40 connexus ftamipis ad fubtegmen, non modo corpora tegendo tueantur, fed etiam ornatus adijeiant honeftatem , Cibi uero non habuifsemus abundantiam, nifi iuga, & aratra bobus, iumentisq; omnibus eftent inuenta, Sucularumq;, & prelorum, & uedium, fi non fuiflet torcularis praeparatio, neq; olei nitorem, neque uitiym frudum habere potuiflemus ad iucunditatem. Portationesq; eorum non cflent, nifi plauftrorum , aut farracorum per terram, nauicularum per aquam inuentae eftent machinationes , Trutinarum uero librarumq; ponderibus examinatio reperta, uindicat ab iniquitate iuftis moribus uitam. Non minusq; funt innumerabiles moderationes machinationum, de quibus non necefle ui detur di fputare, quoniam funt ad manum quotidianae, ut funt rota:, folles fabrorum, rhedae, cifia, torni, caeteraq;, quae communes ad ufum confuetudinibus habent opportunitates. Itaque incipiemus de his, quae raro ueniunt ad manus, ut nota fint, explicare. £0
  - Qua ad originem machinarum,de qua hic tradatur,pertinent fatis funt a nobis fuperius explicata, Quod ttero ad uocabula quadam pertinet, flamen & fubtegmen nos tramam, & ordimentum uocamus. Stantia in longum fila fiamina dicuntur. qua nero radio & nauicula inftruntur,fiubtegmina. radium feu nauiculam telu, appellari puto, quod hoc beo fiitr. dixit telorum adminiftrationibus connexu (laminis ad fubtegmen. Sar* rOfCum eflplaufiri genus, ctfium uehiculum duabus rotis delatum, ad itineris celeritatem opportunum. Ci-f&o fro ftofeio Amerino, pecem (inquit)horis nofturnis fex,&quinquaginta millia pajfuti cisijs. fieruolauit*
  - Pe £&
- p.334 - vue 351/393
- - D £ C l M y s.
  - 53*
  - ‘DeoAediumfacrarum, publicorumcfc operum machinationibus traclorijs Cap. 11
  - H RiMvMq; inftituemus de ijs, qua: ardibus facris,opcrumq,- publicorum perfe&ionem nccefsitate comparantur: quze fiunt ita. Tigna tria ad onerum magnitudinem ratione expediuntur, & a capite fibula coniun<9:a,& in imo diuaricata eriguntur funibus in capitibus collocatis, & ijs item circa difpofitis ere&a retinentur. Alligatur in fummo trochlea, IO quam etiam nonnulli rechamum dicunt. In trochleam induntur orbiculi duo, per axiculos uerfa-tiones habentes, per cuius orbiculum fummum traijcitur du&arius funis: deinde demittitur, & traducitur circa orbiculi imum trochlea: inferioris, refertur autem ad orbiculum imum trochlea: fupe-rioris, & ita defcendit ad interiorem ,& in foramine eius caput funis religatur: Altera pars funis refertur inter imas machina: partes. In quadris autem tignorum pofterioribus, quo loci funt diuaricata, figuntur chelonia, in quae conijciunturfucularum capita, ut faciliter axes uerfentur. Eae fucula: proxime capita habent foramina bina ita temperata, ut ue&es in ea conuenire pofsint. Ad rechamum autem imum ferrei forfices religantur, quorum dentes in faxa forata accommodantur. Cum autem funis habet caput ad fuculam religatum, & ue&es ducentes eam uerfant, funis fe inuoluendo, circa fuculam extenditur, & ita fubleuat onera ad altitudinem, & operum collocationes.
  - Docet hoc loco Vitmuius qua ratione machinafiant ad onera fubleuanda,& fuis locis in adificijs imponenda, De trochlea primum loquitur. Trochlea a noflris talea, ab alijs rechamus dicitur. Componitur autem hoc modo, Scinditur lignum ad formam © Utera grace oftaua, in ea orbiculus, quem no-ftri radium appellant ^axiculo traietto collocatur; axiculum nojiri marfionem uocant. in cultro inferti orbiculi canalis efl funis rotunditatis capax, fujpenditur uncino ad trabes, qua hoc modo accommodantur. Tria tigna eriguntur ea magnitudine i qua ad opera fubleuandafatis ejfe indicabuntur, a fuperiori parte fibulis, quas nos pirones dicimus,alligabuntur, ab inferiori diuaricantur, ut flare poffint. huiufmodi collocationem, & tigna ficcompofita,gauriam, aut gauernamnoftri dicunt, appenditur trochleauna in fuperiori parte, & altera in inferiori. Textura autetn funis, quam nos ordimentum uocamus, hoc modo fit. Sumitur funis du-8anus(menale nos uocamus,)caput eius inferitur in canalem orbiculi fuperioris, deinde demittitur ad orbito culum trochlea inferioris , &per eius canalem traiefilus, refertur ad inferiorem orbiculum trochlea fuperioris : & per eius canalem induilus demittitur ad orbiculum fuperiorem trochlea inferioris, ibiq; alligatur: Caput alterum duffarij funis liberum efl, uel ut manibus trahatur, fi leuiora funt onera, uel ut fucula alligetur,qua inter pedes tignorum diuaricatos affigitur fuis anfis, quas chelonia Vitruuius,nojiri auriculas uocant. Suema ueUibus, quos noflr i {langas, aut baflones dicunt, uerfatur. pondera forficibus,quas Garigos dicimus, uel uncinos attrahuntur, funt enim appenfi forfices inferiori trochlea, ut efl in diagrammate ubi JL. -verum ut trochlea refla ratione perficiatur ,& fuos commenfus habeat, craffitudo funis primo confideranda eft tanquam modulus, deinde ex ea partienda eft trochlea hoc modo. Fiat circulus cuius femidiameter tres habeat funis craffitudines, tam magni erant minores trochlea orbiculi, maiores autem orbiculi conflabunt diametris duplis minoribus orbiculis, abijsq\ diflabunt maiorum & minorum centra tribus diametris & dimi-40 dia minorum orbiculorum: ab extremis autem maioribus orbiculis ducentur linea contingentes extrema minorum orbiculorum quemadmodum ex diagrammate uidetur. ubi jt. minor orbiculus, cuius diametros fex funis crafiitudines habet, B. maior, cuius diametros dupla erit diametro minoris orbiculi, & centra horum tribus diametris, & dimidia minoris dittabunt .linea uero contingentes extrema orbiculorum funt d e. & e fi Centrum uero orbiculi medij ubi C. a minore distabit femidiametris tribus, e*r ducetur in centro c. tam magna circinatio, quanta efl latitudo linearum contingentium extrema orbiculorum, quorum proportiones fimiles erunt,ideft fic fe habebit maior ad medium orbiculum, ut medius ad minorem. Totius aut loculamenti,uel trochlea longitudo diametris oClo minoris orbiculi conflabit,eritq; e g. orbiculorum autem crafiitudo in qua canalis efl, & funis inducitur, aliquanto fune amplior facienda eft.Tofita igiturJrochlearu compofitione ad rationem illarum ueniam,utnon modo fignificata res, effeflus, <& opus ,fedres qua figni-j o ficat, & caufa & ratio intelligatur. Tsfulli dubium efl, quodfi funiculo fimplici appendatur onus centum pondo, quin omnis oneris uis folo iUo fuflineatur,quodfi duplex funiculus efficiatur, & in trochleam indatur, onus partietur ac diuidetur, ita ut minus laboret funiculus, & is, qui funiculum cum onere trahet, facilius trahet, quam fimplici funiculo. Quid ergo credendum eft fi plures trochlea & orbiculi applicentur ? nonne in minores partesfemper onus diflribuetur ? & nullo fere negotio trahetur f* certe hoc euidentifiimum efl, unde fit duplicatio dimidium laboris imminuet ,'quid aget radiorum, feu orb culorum ,funisq; duplicata, uel etiam triplicata adieflio ? Verum nifi effiet funiculorum onus, radiorum ajperitas, motionis ob multiplices inuolu-tiones tarditas, qui funt materia, non forma defeflus, certe puerulus ingentia onera fubleuaret. Verum & ijs aliquod remedium adhibent, nam fapone funes, & canales orbiculorum inungunt, quam reflifiime in orbiculos axes imponunt duflarios funes abfque impeditione contexunt. axiculos iufla ratione ad orbiculos com-60 parant, adduntq; fuculas,& ergata, qua omnia facilitati trahentium confidere folent.Eft aut e fibula circulus
  - uel
- p.335 - vue 352/393
- - 53 $ i l B Z K.
  - uel forma quadrata ex ferroxalioue metallo habens in medio axiculum uerfatilem quo fcortea colligan-
  - tur, unde per firmlitudmemfmis intortus ad tigna alliganda dicitur aVitrUuio fibula, & ligaturas huiuf-modi fibulationes uocat,
  - Trochlearum ratio.
  - Id. ergata, C. trochlea [aperior. D. fucula. E. tigna. F. pondus. I. forcipes. G. fucula. H. fibula, O. chelonia. T. nefies. 5. carchefia.
  - V.
  - Jpe diuerjts
  - machinatu, &
  - qua ratione erigantur* (a. III
  - A.ec autem ratio ma-* chinatiois, quod per tres orbiculos circuuol uitur, trifpaftosappella tur. Cumueroinima trochlea duo orbiculi, in fupcriori tres uerfan.-tur, id pentaspafton dicitur . Sin autem ma^ ioribus oneribus erunt machina? comparanda?, amplioribus tignorum longitudinibus,& craf-fitudinibusent utendu,
  - & eadem ratione in fum mo fibulationibus in imo fucularum uerfa-tionibus expediendum.
  - His explicatis antarij fu nes ante laxi collocen^ tur, retinacula fupra fca pulas machina? longe difponantur ,& fi non erit ubi religentur, pali refupinati defodiantur,
  - & circum fiftucatione folidentur , quo funes alligentur. Trochlea in fummo capite machina? rudenti contineatur, & ex eo funes perducant tur ad palum,& qua? eft in palo trochlea illigata,circa eius orbiculum funis indatur, & referatur ad eam trochlea, qua? erit ad caput machina? religata. Circum
  - autem orbiculum ad fumtnum traie&us funis delcendat, & redeat ad fuculam, qux eft in ima machi-na, iWq; religetur. Vehibus autem coa£a fucula uerfabitur,& eriget per fe machinam fine periculo: r°
  - ita circa
- p.336 - vue 353/393
- - ita circa difpofitis Funibus,& retinac ulis in palis hajrentibus, ampliore modo machina collocabitur* Trochlea:, & du&arij funes,uti fupra fcriptum eft, expediuntur.
  - Quoniam ( ut dixi)trochlearum numerus,& orbiculorum multitudo oneris uim distribuere folet in minores portiones, ideo ubi onera maiora fubleuanda fimt,pluribus trochleis,&orbiculis erit utendum, ah orbiculorum autem numero machina nominantur, nam fi tribus orbiculis funis inuoluitur,triJpaflon eam machinam meamus, noflri ternalem dicunt. Si trochlea inferior duos, fuperior tres orbiculos habuerit pentaffiafton eam machinam dicemus,fi autem plures poliffaflon. fpagin enim trahereflgnificat. f His explicatis antarijfunes ante laxi collocentur, f Docet Vitr. quomodo machina erigenda fimt. Oui uero nidit, qua ratione malum I o in naui extollatur, is facile intelliget qua a Vitr. proponuntur. Ego facile hoc negotium abfoluam. yt ma-' china erigatur pedem eius palo adharere facito, aut alicui rei firma, ut illi innitatur’, alteri capiti illigantur rudentes duo, ut alter ad dextram,alter adfinifiram proijciatur. Prudentes hi a Vitruuio ^Antarvj funes dicuntur, Graci T^hoviss, appellant, fartias noflri. per longitudinem uero machina protenditur fimis a capite adpe * dem, & in trochleas inditur duas,quarum altera ad caput machina altera ad pedem apponitur, a auo pede ubi palo innititur aliquantum abefl fucula, uel ergata,ad quam pradi&us funis, qui per machina dorfum protenditur, refertur. Hanc funem noflri codettam dicunt, & inferiorem trochleam paftecamuocant. Inuo luitur funis uerfatione fucula,& ita machina erigitur calce palo imitens. Interim ab antarijs funibus,qui fimt dextra & finifira regitur, ne in hanc, uel illam partem declinet: uerum quia funes antarij alligari debent ita, ut firmiter retineantur,ideo ut id commode fiat,fodienda efl in profundum ualdefoffa quadrata, in eaq; trabs 20 extenfa collocatur, cui funis alligatur, fupra trabem tranfuerfa tigna alia ponuntur, & fiuper imponitur terra, calcaturq; &folidatur. Sed Fitr.uidetur uelle,quod palis terra infixis trochlea alligetur, ut funis facilius trahi, & relaxaripofiit, quod & uerum eft, & commodifiimum, nam dijpofitis trochleis, & contextis du-ftarijs, oneribusq; appenfis eo, quo fupra diftum efl modo, fi alterum fmem relaxes,altarum trahas, ubi uo-lueris onus impones*
  - Similis Jupcriori machina , cui colofiicotera tutius committi pojfunt, immutata duntaxat fucula in tympa-num. Cap. IIII
  - In autem colofsicotera amplitudinibus,& ponderibus onera in operibus fuerint,non erit fuculaj committendum, fed quemadmodum fucula chelonijs retinetur, ita axis includatur habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli rotam appellant. Graeci autem d[A$ipdj<Tw, alii «ofetTfio^oy uocant. In his autem machinistrochleae non eodem,fedalio modo comparantur. habent enim, & in imo, & in lummo duplices ordines orbiculorum: ita funis du-dariustraijcitur in inferioris trochleae foramen, uti aequalia duo capita fint, funis cum erit extenfus, ibiq; fecundum inferiorem trochleam refticula circundata,& connexa, utraeque partes funis continen tur, ut neque in dextram, neque in finiftram partem pofsint prodire. Deinde capita funis referun-turinfumma trochlea ab exteriore parte, & deijciuntur circa orbiculos imos ,& redeunt ad imum, ^ conijciunturq; infimae trochleae ad orbiculos ex interiore parte ,& referuntur dextra, acfiniflraad caput fummae trochleae circa orbiculos fummos. Traie&i autem ab exteriori parte referuntur dextra ac finiftra ad tympanu in axe,ibiq; ut hereant,colligantur. Tum autem circa tympanum inuolutus alter funis refertur ad ergatam. Sciscircumadlus tympanum, & axem inuoluendo, funes, qui in axe religati funt, pariter fe extendunt ,& ita leniter leuant onera fine periculo. Quod fi maius tympanu, collocatum, aut in medio,aut in una parte extrema habuerit fine ergata calcantes homines, expeditiores habere poterit operis effe&us.
  - Difficultas amnis huius machina in funiculorum textura pofita efl. Vitrumus primum eius ejfeftus, & ui-r es declarat, dic it q; eamparari ad ingentia pondera fubleuanda. poft fabricanda machina modum ostendit. Colofficotera uocat, qua & magnitudine, & pondere funtplufquam ordinario, quemadmodum maiores fla-f ° tua coloffi uocantur. Erigitur machina ex tignis altis, & craffls eo, quojupraditlum eft modo. Dua trochlea perficiuntur quatuor orbiculos habentes fmgula,duos in imo, duos in furrnno trochlea. altera trochlea,cui anfaferrea imponitur foramen habet in imo, quod tranfuerfetranfit ad axiculos orbiculorum, altera trochlea alliganda efl capiti machina* Textura uero ita facienda efl. per foramen trochlea inferioris trdijci-tur dufiarim funis, ita ut eius capita utrinque aqualia fint, hoc eft a foramine aque diflent. Capita utraq; ad trochleam fuperiorem funt referenda, ut ab exteriori parte indantur in orbiculos inferiores, uerum ut firma fint, & Trochleas dire fias teneant,antequam indantur, rudente alliganda funt in trochlea inuoluto.tra-ieftis igitur duobus capitibus per orbiculos inferiores trochlea fuperiovis ab exteriori parte, demittuntur, <& traijciuntur ab interiori parte trochlea per orbiculos inferiores, & iterum referuntur ad trochleam fiiperio— rem, & ab exteriori parte per orbiculos fuperiores traijciuntur , & iterum demiffa per orbiculos fuperiores trochlea inferioris ab interiori parte traijciuntur,a dextra, acfiniftra ad axem tympani arUiffma connettun-
  - FF tur.
- p.337 - vue 354/393
- - 338 I I B E K
  - tur. quoniam, cum fimis alter circa tympanum inuoluatur,& ad ergatam referatur, confequitur, ut initolu-tus cum fit t tympanii & axis uerfatione, funes obuoluti circa axem pariter extendantur: & ita leniter maximas moles extollunt. Quod fi tympanum maius effiet, ergata opus non effiet, nam homines tympanum calcantes, magna onera leuarent, nam ea ratio eft diametri rota ad diametrum axis, qua efi ponderis quod le-uaturad prefjionem, & uires hominum calcantium. Ideo ueftes ergatarum longi ejfie debent, utiuxtapro-portionem longitudinis fingula capita oneris pondus imminuant,unde fi duplicentur ad dimidium onus deducent, quatuor ad quartam partem, ita ut fi ueffe cubitali quatuor homines centum pondo moueant, quatuor ueUibus fenum cubitorum, ijdem duo millia & 400, pondo fubleuabunt, dempto ueffiium pondere, quod omnino parum eft. Quod uero apupiptuo-tv, & 'ifenpoMv legitur,alij ex uetuftis codicibus legunt ctwkmv>& «Su- j 0 Qtertv-. ut ijs nominibus fignificent tympanum,quod rudente inuoluto tanquam uefiiatur, apud Theonem infl>i-vitalibus in mentione eiufidem tympani d^<pnhimpdv uidemus, caterumnon fine ratione duo hac nomina a Vitruuio pofittafiunt, nam particula illa rem innuunt confiderandam.
  - Trochlea cum tympano»
  - 10
  - 3®
  - 4°
  - enus.
  - Cap. V.
  - 1°
  - St & aliud genus machina: fatis artificiofum, & ad ufum celeritatis expeditum: fed in eo dare operam non poffunt nifi periti. Eft enim tignum, quod erigitur, & diftinetur retinaculis quadrifariam, fub retinaculis chelonia duo figuntur, trochlea funibus fupra che-» Ionia religatur:fub trochlea regula longa circiter pedes duos, lata digitos fex, crafla quatuor, fupponitur. Trochlea ternos ordines orbiculorum in latitudinem habentes collocantur, ita tres du&arij funes in fummo machina religantur. Deinde referuntur ad imam trochleam, & traij-ciuntur ex interiore parte per eius orbiculos fummos. Deinde referuntur ad fuperiorem trochleam, & traijciuntur ab exteriore parte, & per fecundos orbiculos traducuntur in exteriorem,& referuntur ad 6°
  - fummum
- p.338 - vue 355/393
- - Deci u r:s. 3
  - F. trochlea fuperior. L. trochlea inferior artemon diffa. t. onus. jt, ue&is. 3. onus. i. hypomochlium. z. ueffis, mochlium. V. ffibaroma, aquipondium. O^S. lances, X. lances. K. anfa.examen. 8. cuneus, 7. 9. ueUis. 10. onm. H G. veBes.
  - M. pondus. 0 7^ cochlea. D. pali. L. locus artemonis. C. chelonia. F. regula. B. antai-ij funes. E. locus duHariorum funium ubi fibuU. x. libra fujfulta.
  - t*
  - 5®
  - 40
  - 7®
  - fummum, ad orbiculos fecundos traie&i redeunt adimum, ex imo referuntur ad caput, & trafe&i per fummos redeunt ad machinam imam. In radice autem machina» collocatur tertia trochlea. Eam $9 autem Grajcie^*YwTciaooftriArtemonem appelJant.Ea trochlea religatutad macbine radicem,hahens
  - FF 2, orbiculos
- p.339 - vue 356/393
- - 34° L 1 B E ^
  - orbiculos tres,per quos traiedi funes traduntur hominibus ad ducendum. Ita tres ordines hominum ducentes, fine ergata celerirer onus ad fummum perducunt. Hoc genus machina: polifpafton appellatur, quod multis orbiculorum circuitionibus, & facilitatem fummam pra:ftat, & celeritatem . Vna autem Itatutio tigni hanc habent utilitatem ,quod ante quantum uelit,& dextra ac finiftra ad latera declinando onus deponere poteft. Harum machinationum omnium, qua: fupra funtferipta: rationes, non modo ad has res, fedad onerandas,& exonerandas naues funt parata:,alia: ereda:, alia: plana:, incarchefijsuerfatilibus collocata:. Non minus fine tignorum eredionibus in plano etiam eadem ratione, & temperatis funibus, & trochleis, fubdudiones nauium efficiuntur.
  - Subtilem machinae rationem, & inuentum proponit Vitr. oftenditq; quomodofabricetur, & texturam furnum tigni collocationem, & nomenclationem, ufumq; machinae declarat. Inde nos monet machinarum tractoriarum ufus effeplures, quam commemoratos . Erigitur tignum. jL capite funes habet quatuor religatos (hos retinacula uocat, nosfartiasut dixi) haec ad terram demittuntur, palisq; infixis commendantur, ut fupra diCtum efi. Officium retinaculorum eft, machinam erettam, & nudam in partem proclinantem tenere. Sub haec retinacula, ubi religantur a lateribus tigni, chelonia duo figuntur,inter quae trochlea collocatur, e*r illis firmiter religatur. Sub trochlea pro cubili regula efi bipedalis, lata fenos, crajfa quaternos digitos: cuius munus efi, rcElam trochleam continere, & a tigno remotam, ut commode funium textura fiat. Trochleae, tres parantur, dux ex eis ternos habent orbiculorum ordines in latitudine. Funes hoc modo texuntur .tres duClarij funes ad machina caput religantur, quorum capita demittuntur, & exparte interiori trochlea inferioris per tres orbiculosfuperiores ordinale traijciimtur. TraieUa capita referuntur ad trochleam fuperio— rem, & traijciuntur ab exteriori parte per orbiculos inferiores, & ita ab interiori parte demittuntur, &per fecundum ordinem orbiculorum traijciuntur ad exteriorem partem. Iterumq; ad fecundum ordinem trochlea fuperioris referuntur, & traiettiper eos demittuntur, & ab tertio orbiculorum ordine ad caput machina referuntur, & induntur in tres fuperiores orbiculos, inde ad machina pedem demiffa inferuntur in tertiam trochleam ibi colligatam: quam Graci sVetWra Latini Artemonem, nofiripafteccam dicunt. Hac tribus confiat orbiculis aquabiliter collocatis, in quos induntur tria illa funium capita, qua dantur hominibus ad trahendum,it a ut fingula capita tribus dentur, uel etiam pluribus, fi facilius fubleuari onera uelimus. Hoc genus machina ab orbiculorum numero polijfiaftos dicitur. Effetius eius efi ut relaxatis leniter retinaculis, in quam partem uelimus, eam proclinare faciamus, & onera deponimus, ubi opus efi. Vfus machinarum om* mmr, pradiflarum uarius efi, & multiplex, ex machina accommodatione perficitur, fiue in plano, fiue in altum onera ducere propofitum fit. Carchefia nos paretola uocamus, cuius formas cum diagrammate pofuimus, quali nos utimur, alias ad formam Utera A .fafta erant.
  - io
  - IO
  - 30
  - Qeffontis ratio adgrauia onera ducenda. Cap. VI.
  - On eft alienum Ctefiphontis ingeniofam inuentionem exponere. is enim fcapos columnarum ex lapicidinis cum deportare uellet Ephefum ad Diana: fanum, propter magnitudinem onerum,& uiarum campeftrem mollitudinem, non confifus carris,ne rota: deuora
  - _________ rentur,fic eft conatus. De materia trientali fcapos quatuor,duos tranfuerfarios interpofi-
  - tos duobus longis, quanta longitudo fcapi fuerat, compledit, & compegit, & ferreos chodaces, mi 4° fubfcudes in capitibus fcaporum implumbauit, & armillas in materia ac chodaces circundandos infixit, ita baculis iligneis capita religauit. Chodaces autem in armillis inclufi, liberam habuerunt uer-fationem, uti cum boues ducerent fubiundi, fcapi uerfando in chodacibus, & armillis fine fine uolue-rentur. Cum autem fcapos omnes ita uexifsent, & inflarent epiftyliorum uedura:, Filius Ctefifontis Metagenes tranftulit eam rationem e fcaporum uedura etiam in epiftyliorum dedudione. Fecit enim rotas circiter pedum duodenum, & epiftyliorum capita in medias rotas, eadem ratione cum chodacibus , & armillis indufit. Ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclufi chodaces uerfabant rotas. Epiftylia uero indufa uti axes in rotis,eadem ratione,qua fcapi,fine mora ad opus peruenerunt. Exemplar autem erit eius, quemadmodum in palseftris cylindri exaequant ambulationes. Neque hoc potuiffet fieri, nifi primum propinquitas effet. Non enim plus funt ab lapicidinis ad fanum,quam mil- 5® lia paffuum odo, ne ullus eft cliuus, fed perpetuus campus.
  - Chodaces Herognodaces uocat, nos tampagnos dicimus, funt ferrea rotunda parte exteriore fubfcudicula» in extremis fcaporum, axitmq; capitibus adatla, & implumbata,per quas in armillis, hoc efi in annulis , cerchiellos nos dicimus, fcapi aut axes etiam torni uerfantur., ut inquit Thilander, & refie. Materiem autem trientalem intelligit quatuor pollicum craffitudine. infra autem dicit. f Cum trientes a bubus ducerentur. I Cylindrus lapis efi teres in modum columna, quo area coaquantur,nos coaquationem illam facere> crfare dicimus. Reliquaperfe patent.
  - Nostra uero memoria cum colosfici Appollinis in fano bafis effet a uetuftare difrada, & metuentes ne caderet ea ftatua,& frangeretur, locauerunt ex eifdem lapicidinis bafim excidendam. Conduxit quidem Paconius. Hac autem bafis erat longa pedes duodecim* lata pedes odo* alta pedes fex, 6o
  - Quam
- p.340 - vue 357/393
- - D £<C?1 M P^S. ,341
  - Quam Paconius, glori* fretas, non uti Metagenes apportauit, fed eadem ratione alio genere con-flituit machinam facere. Roras enim circiter pedum quindecim fecit, & his rotis capita lapidum in-.clufit: deinde circa lapidem fufos fextanfales ab rota ad rotam ad circinum compegit, ita ut fufus^ Jufo npn diffaret pedem unum. Deinde circa fufos funem inuoluit,& bubus iundis funem ducebat vita cum explicaretur uoluebat rotas : Sed non poterat ad lineam uia reda ducere, fed exibat in unatn uel in alteram partem,ita necefle erat rurfus retroducere: fic Paconius ducendo,& reducendo pecuniam contriuit, ut ad foluendum non eflet.
  - Fufi fextantales, ideji f?xiantis crajfitudine, qua ett duorum pollicum, reliqua funt facilia, quam uero fip JO Atiimaduertendum, & coifiderandum, antequam quicquam aggrediamur, docet exemplo ‘Paeoni'<j. Qui SyT fiphi laborem ducendo, & reducendo ob fuam temeritatem tulit. Vtinam multos Paconios noflris temporibus non haberemus.
  - 'to
  - De inuentione lapicidina, qua templum Diam Ephejia conflruffum eft. Cap. VII.
  - 3®
  - VsitLvM extra f regrediar, & de his lapicidinis, quemadmodum funt inuentae, exponam. Pixodorus fuerat paftor,is in his locis uerfabatur. Cum autem ciuesEphcfiorurn cogitarent fanum Dianaz ex marmore facere, decernerentqj a Paro, Proconefo, Hera-__________ clea, Thafo,uti marmore, per id tempus propulfis ouibus Pixodorus in eodem loco pe-
  - xus pafcebat , ibiq; duo arietes inter fe concurrentes, alius alium praeterierunt, & impetu fado unus cornu pcrcufsit faxum, ex quo cruftam, qui caniiidifsimo colore fuerat,deiecit. Ita Pixodorus dicitur oues in montibus reliquifle,& cruftam curfim Ephefum,cum maxime de ea re ageretur,detulifle. Jta ftatim honores ei decreuerunt, & nomen mutauerunt, ut pro Pixodoro, Euangelus nominaretur,’ hodieq; quot menfibus magiftratus in eum locum profifcifcitur,& ei facrificium facit, & fi non fecerit, poena tenetur.
  - ; Temeritas & ambitio Paconium fefellit,Mrs Ctefiphontem3 & Metagenem iuuit. cafus gratiam Pixodoro comparavit, & Vitruuius vos in trochleis, fiuculis,.funibus,tignis, tympanis rotisq; defefios, pulcherrb ma digrejjime recreavit: nunc ad rem revertamur, & machinationum initia,caufasq; explicemus.• ...
  - c ... •
  - De porreffo > & rotundatione machinarum ad onerum leuationes. Cap. V111.
  - E tradoriis rationibus, quae neceflaria putaui, breuiter expofui: quarum motus, & uir-tutes duae res diucrfae, & inter fe difsimiles, uti congruentes,ita principia pariunt ad duos perfedus, unum poriedi quem Crxci uocitant, alterum rotunditatis,quem jw-KKant/jj appellant: fed uere neque fine rotundatione motus porredi, nec fine porredo rotationis uerfationes onerum poflunt facere leuationes.
  - 4° Capite primo Fitr. machinam diffimuit effe ex materia continentem conimBionem ad onera uirtutes maximas habentem. Hoc ipfum haBenus dimonClrauit, dixitq;machinas multarum c rcuitionum instrumentis uerfari. hanc partem modo exponit. Vnde efi quod animaduertamus maxime 3nam qua dicentur fundamenta funt omnium machinationum, & ad ea pertinent3 qua ab jLrisiotele in mechanicis traduntur, propo-fitioeft.Circularem motum,& porreBum, quamquam res diuerfafynt,& inter fediffimiles, tamen congruat, ut perficiant multa, qua ad traBiones, & motus pertinent, neque circularem fine porredo fiarepojje :qua exponit dicens. ..., / .-<
  - Id autem ut intelligatur, exponam. Inducuntur uti centra axiculi in orbiculos, & in trochleis collocantur, per quos orbiculos funis cireumadus diredis dudionibus,& in lucula collocatus, ue-dium uerfationibus onerum facit egrefliis in altum, cuius fuculae cardines, uti centra porredi in chey lonijs, foraminibusq; eius uedes conclufi, capitibus ad circinum circum.adis torni ratione uerfapdo faciunt onerum elationes. , •>
  - - InduBione oBendit Fitr. reBum, & orbicularemmotumin uerfandis'machinis uirtutes habere coniun-Cias, ac primum in trochleis, uedibus,& fuculis. nanq; radij, orbiculi,inuolutiones, motui rotundationis recondent; funes,ue&es, axes, pqrreBa motioni inferuimt. poSlea in ahjs organis idem probat.,. \
  - Quemadmodum etiam ferreus uedis cum eft admotus ad onus, quod manuum multitudo non po-teft mouere, fuppofita uti centro cito porreda prcfsione,quodGrseci appellant, & uedis
  - lingua,fub onus fubdita,caput eius uniushominisuiribusprefium,id onus extollitur.
  - Multas quafiiones ad Mrifiotelis machinationem pertinentes ponit, folmtq; Fitmuius, brevitate mira • Ideo, confiderandafint communes omnium regula, prafumptionesq; ut ilia,&alia intelligamus, fabricemus* $0 & iudicems.« f« omniartificiofa.moQonaqmtuoncQnfjd(irandajum3onusiorgamm,ms,& mmens, Orga-* FF 3 num
- p.341 - vue 358/393
- - 34* l I B E Jt
  - num quo quippiam mouetur* ueflis latine dicitur, pt>x?joy Graece, leuam nos,feu flangam appellamus, id ui * ro cui ueflis innititur prefjio latine,\saro{JL*xKnv Graece nominatur, fcabellum noflri dicunt, hac omnia a {latera ad Libram,a libra ad circuli rationem ducuntur . Obferuatum efl partes, qua a centro plus abfunt, maiores fhcere, cclerioresq;,& euidentes magis motiones, quam proxima; nam ab immoto magis diflant, & minus centri natura participesfunt, quoniam minus impediuntur, ideo in omni organo aut centrum,aut quod pro centro habetur, conftderare oportet. in libra igitur, & trutina pro centro eslpunflum illud axiculi, quod per anfam, & lingulam, qua examen efl, traijcitur. locus is centrum, & tanquam prefiio, & hypornochliU efl, quoniam ipfi ueflis immittitur, &in libra brachia, qua fcapi diciintur, pro ueflibus habentur, qua funt tanquam linea a centro dufla. cum igitur fcapi, brachia, feu radij aqua funt magnitudine, & pondere, fi fu- ro fpendatur libra, eorum capita aquidiftant a folo,& in nullam partem proclinant. cum uero lancibus ex una parte onus appenditur, ex illa parte deprimitur, citius quoq; defcendet, etiam minori onere appofito, quo alter fcaporum longior erit, aut onus a centro magis aberit.ldeo in mechanicis diflum efl libras eas effe certiores , quarum fcapi funt longiores, idefl citius, & minori onere librant, & euidentius onus ostendunt, nam leui qualibet oneris additione mouentur, & aquo, uel minoris temporis interualloplus loci pmterennt, & plus motionis efficiunt. Sed hoc ita intelligendum efl ut cateraparia fint, hoc efl materia fimilis, & miuf-modi, & per omnes partes aquo pondere, & aquabili longitudine conficiatur. Padiorum, uel fcaporum longitudo a medio punfio fimitur, in quo centrum flatuitur. Moueantur igitur fcaporum capita, & alterum erigatur, alterum deprimatur, circinationem quandam defignare incipient eodem momento, & uterque pariter dimidium circulum efficiet, nam quifiurfim fertur tetrantem unum abfoluet, & qui deorfum alterum. Quod 2 Q fi fcapi non fuerint aque longi,inaquales etiam erunt eorum rotundationes, fcapus enim maior fiua extremitate maiorem circinationem faciet, minor uero minorem, unde confequetur,ut qui longior fuerit fcapus eodem tempore uelocius altero moueatur. idq; intelligitur de libra, fiue fu frendatur, fiue fulciatur, ut efl indiagram mate. Efl & aliud libra genus, quod potius femil bra, quam libra dicendum efl. Id trutinam uocant. Sta* teram noflri.refert autem libra fimilitudinem, & tutior efl operis commoditate, nam libra uti non pojfumus nifiparia pondera penfionibus femper habeantur, quarum apparatus, atque traflatio efl magis operofa, & molefla.m flateris autem quicquid appenderis, feu magnum, feu paruum, unico pondere hoc efl aquipondio, quodsferoma Graci,noflri Marcum appellant, alij Romanum. dijlinflione tamen pun florum examinatur, id autem ita fcapo imponitur, ut modo a centro modo ad centrum moueatur, ut maiora, & minora pondera libret , & ui mouenti, re frondeat, nam uelut fortis matius longiorem trutina fcapiim calcat, fimile facit, onus a minori fcapo, quod fi lingula uel examen in trutina mutaretur, ex ea plitres libras efficeremus, e*r multa- * tum librarum loco trutina uteremur permutata lingula, & huc, uel illuc translata. Quanto igitur lingula lanci propinquior efl (lanx enim catenula efl cui pondus appenditur,) tanto melius in lance pofitum onus fubleuatur: quoniam linea,qua efl ab anja ad aquipondium maior efl. Ecce igitur quam refte libra,trutinaq; ad rationem circuli referantur, ueflis quoque eo tendit, quoniam ueflis efl tanquam libra fcapus,prefjio uero tanquam centrum; onus rei, quamouetur, rationem habet,calcantis manus uis efl qua mouet,quoq; magis diflat ueflis extremum a centro cui innititur, tanto facilius ob pradifias rationes mouetur onus, hinc efl, quod fi oblongum lignum genibus applices, & extrema eius manibus adducas, facilius frangetur, quo longius a medio manus tenueris .fimilis ratio efl, fi pede ligni caput unum premeres, & alterum manibus teneres. Item fi cuneus ligno adigatur fecuris ifiibus, facile profcinderes lignum, cuneus enim duos uefles refert, quorum alter fiupra, alter infla fitpofitus, partes uero ligni taQapro centris habentur, & hypomo- 40 chlijs.uis percudens motrix esi .pars ligni, qua a cunei apice efl,oneris rationem habet. Forcipes quoque qui habent longiores anfas facilius incidunt, aut frangunt res duras ob di flas rationes, fcapi enim funt tanquam uefles, ideo cum longiores funt facilius agunt. Denique omnis quaftio ad machinatiouem pertinens ad has rationes transfertur,quemadmodum confideranti eftmanifeflum. Ideo cum fatis ratiocinati ea de re fimus,Vitruuium fequemur, qui cum oftenderit inuefli effe porre fiam motionem, &effe flum eius declara-* uerit, ad eius rei rationem explicandam progreditur.
  - Id autem fit quod breuior prior pars ue&is,ab ea prefsione > quod cft centrum > >fubit fub onus,
  - & quod longius ab eo centro diftans caput eius» per id cum ducitur,faciundo motus circinationis cogit prefsionibus examinare paucis manibus oneris maximi pondus.
  - Torre fla motio indiget circulari, hoc primum in uefle oflenditur, nam ueflis partes ab hypomochlio defi- f a gnant extremitatibus circulos, quemadmodum libra fcapi uerfando faciunt.
  - Item fi fub onusue&is ferrei lingula fubie&a fuerit, neque caput eius prefsione in imum, fed ad-uerfus in altitudinem extolletur lingula ful&a in areae folo habebit eam pro onere, oneris autem ip-fius angulum pro prefsione: ita non tam faciliter, quam per prefsionem, fed aduerfus nihilominus in pondus oneris erit excitatum.
  - jqpn folum ueflibus utimur ad extollendum onus calcando eorum extrema prejjione fubiefla, ( ut fiupra difium efl)fed etiam ut impellamus onus, & tunc lingulam* quam manuellam uocamus, quod efl alterum ferrati ueflis extremum,jub onere ad terram premimus, & alterum caput anobis propellimus, ita ut oneris punflum in quo nititur ueflis, efl tJnquampreffio, feu bypomochUum, terra uero efl ueluti onus, quanquam. uero hoc modo omts impellitur i non tamen tam ficile monetur ^ut priori modo 3cum caput uefiis premi- So
- p.342 - vue 359/393
- - D E C 1 M V S.
  - Ht
  - tur, & nonpropellitur. huius rei defcriptio inferius eritmanifefia.
  - Igitur fi plus lingula uedtis fupra hypomochlium pofitafub onus fubicrit,& caput eiuSpropriu* centrum prefsiones habuerit,non poterit onus eleuare, nifi (quemadmodum fupra fcriptum eftjexa-minatio uetftis longius per caput,neque iuxta onus fuerit facta. '
  - In ue fie caput efl ( ut dixi)quod calcatur manibus,efl e*r lingula,fcilicet alterum caput, quod oneri fubij-citur. Veftis in duos partitur radios» fen fcapos, alter eft ab bypomochlio ad caput,alter ab hypomochlio ad lingulam. Si igitur ab hypomochlio ad lingulam fcapus erit maior, quam ab hypomochlio ad caput, non fubleuabit onm: ratio efl, quoniam fcapus maior lineam maiorem referens, plus a centro diftat, & maio-Io remuim minorifcapo obijeit.
  - Id autem ex trutinis, quae ftatera dicuntur, licet confiderare, cum enim anfa propius caput, unde lancula pendet, ubi ut centrum eft collocata, & xquipondium in alteram partem,fcapi per pun&a. uagando, quo longius,aut etiam ad extremum perducitur paulo etiam pari pondere ,amplifsimanr prefsionem parem perficit ,per fcapi librationem, & examinationem longius a centro recedentem, ita imbecillior «quipondijbreuitas, maiorem uim ponderis momento deducens, fine uehementia, molliter ab imo furfum uerfum egredi cogit.
  - Hoc etiam ex ijs, qua fupra ditia funt inteiligitur, cum de fiat era, feu trutina, quid fit, quasq;partes habeat, & quidpraftet, loquebamur. ^trifioteks in uigefima quaftione, quarit,cur trutina paruo aquipondio peringentia onera librant, quanquam omnibus fua ipfarum forma fit ad inflar libra dimidiata i fiquidem qua
  - 2 p parte pondus applicatur fola duntaxat lancula dependet, altrinfecusq; tantum nudus prominet Jcapus i foU
  - uit autem fic. quoniam ufu uenit flater a ut libra fit pariter ,& uettis libra certe quatenus fingula libramenta fiunt fingula centra . Itaque parte altera lancem habet, altera uero lancis loco pilam eiufmodi, qua folet libra id genus aptari, nec aliter, quam fiauis alterum quoque adijeiat femilibrile, trutinamq; in eo ex— tremo propendentem affingat, nulli nanque dubium efl,quin onus inaltera liberalis parte pofitum trahat hanc fublimemi exterum quo libra una effepoffit perinde ac plures: libramenta, oquamentaq; addita funt huiu-fcemodi libra complura, de quorum fingulis, quod aqmpondij globum uerfus eminet,ueluti flater a dimidiuM efl, dimidiumq; trutina dependens, quoniam qua partes utrinque prominent ab anfis, & aginis, aquabiliter* ac una fefe inuicem mouent. Ita ut ne fugiat commenfus rationem, quod pondo fint, qua in lancula ponderantur, quo fani pojfit de cuiufque libramenti qualitate ac ordine cognofci, quoties reflafuerit flater a, quan-
  - 3 o tum oneris ficut diximus, lanx habeat, atque fuflentet. Sic enim ( ut dixit Vitruuius ) ab iniquitate utsiis
  - moribus uita uindicatur. Denique ut conferam in pauca, bac libra efl,qua quidem habet alteram e lancibusi in qua re uera pondus libratur, alteram uero quandam in fcapo uicariam illius, cui folet aquipondium inijcL iccirco flatera caputhoc efl ipfia phalanx altrifecus erit in pilam. Quoniam autem huiufmodi formam ob-^ tinet, itiflar efl multarum librarum, totq; quot habet examina; Caterum examen illud maius femper onus educity quod lanci propius efl,ponderiq; librando, propterea quod tota flatera fit quafi ueflis refupinatus,?id de libramentis unumquodq; defiuper imminens, uice fungitur prejfionis: pondus uero, quod ineft lanculx trutinandum . Sed quanto longior efl ea pars uetlis, qua cisfulchrum extenditur, tanto facilius, & illic mouet.. & hic efficit aquilibrium, examinatq; id oneris, quod pila obifeitur, loco certi ponderis in flatera collocata. Centri autem mutationes plures ueCtes fiunt. At non plures duabus trutinis flateris appendi fdlent, idefl noti mutatur centrum nifi in duobus locis, cumq; ea trutina utimur, qua efl lanci proxima, dicimus examen fieri craffiori modo, quoniamfigna, & puntla, quafunt in fcapo, & decuffationes amplioribus fiunt interuallis.
  - Sed quando remotiori centro utimur, dicimus examen fieri fubtiUori ratione, puntla funt uiciniora in fcapo* Dicitur autem flatera, quoniam loco alterius lancis flat aquipondium, quodfpharoma dicitur ab Aristotele*
  - Qv em admodvm etiam nauis onerariae maximae gubernator anfam gubernaculi tenens quod oul£ a G racis appellatur, una manu momento per centri rationem prefsionibus artis agitans, uerfat eam' amplifsimis ,& immanibus mercis, & penus ponderibus oneratam..
  - Quarit Ariftoteles quaflione quinta. Cur gubernaculum & fiparuum efl, atque inpoflremo nauigio pofitum tantis uiribm pollet, utpufilio de clauo, ac unius tantum hominis nifi*, eoq; fenfimfhtto, moneantur nauigiorum immenfa moles s*foluit. Quoniam temo ille ueffis eft, mareq;pondus, ac magifler qui mouet. ’ Caterum gubernaculum non perinde, ac remus, qua in latitudine patet mare apprehendit, neque enim naui— 5» giumprorfium impellit, uerum apprehenfo mari efficit, ut mouendoin latus declinet, quatenus enim mare pondus eft e diuerfo obnixum nauigium detorquet: nam & ueftis fulcrum in contrarium uertitur, mare quidem introrfum, armamentum uero temonis extrorfum:at id quoque nauigium fequitur , eo quod fit ipfi alligatumJ Beemus igitur, qui per latitudinem xquorispondus oppellit, ac item ab eo repellitur, promouet in rettum, gubernaculum autem pro ut demijfitium efl, & oblique fedet, obliquum huc illuc efficit motum. Enimuero in extremo non in medio pofitum eft,propterea quod facillimum fit mouenti,mouendum aliquid in poflremummo-uere. Trima nanque pars, quam ocifiime fertur, quo circa ficut in tjs,qux ui feruntur, motus in fine deficit» ita & cuiufcunq; continui, planeq; perpetui corporis motus in extrema parte debiltfiintus efl-: fed imbecillis fimus quifque motus loco facillime depelli potefl,ergo uel ob hanc caufampuppigubemaculum aptari con-* fueuit. Advjec: uel minima illic fkfla motione longe maius ffatium, in extremo intercipitur,propterea
  - 66 quod par angulus multo maiori linex direftm occurrit,ac tdtomagis,quanto maioresfunt linex, qua angulum
  - occludunt.
- p.343 - vue 360/393
- - 544
  - l I * E K
  - 5®
  - occludunt • Cat erum liquet hinc etiammm quam ab caufam in diuerfaprocedens nauigium plusffiatij, qudn? qerqipalmula tranfniittat. Eadem enim magnitudo eadem ui mota in aere magis, quam in aquaprouebitur. fit a,b. remus, &. c, fcalmus,atque a, remimanubrium,quodintra nauigium extat,atque b. palmula, quating tur falo, itaque fi a. remi caput tranjlatum fuerit eo ubi d. non erit b. ubi e. quando b eP par efi linea a. d, ejfet nanque diuerfum ab eo palma extimo ffiatium aquale, uerum minus decurrit, erit
  - ~ giturubi f. Quamobrem g. punffumfecat qui* dem a b. lineam fed minime fecundum c. ut poti cum aliquanto inferius fit eo xpalmnlaq; propinquius, minor enim efi b f. quemadmodum,& jo g f. qudm d g. nam trianguli fimiles inter fefunt. immotum autem erit medium illud, in quo c. fi— quidem b. remi extremum, quod lauatur undis in auerfium a. tendit, quod intra nauigium efi, fe a concedit eo, ubi d. quo circa, & nauigium illuc tranfuehetur, quoremi fcapulus fuerit deportatus. Idipfum quoque & gubernaculum facit, praterquam quod nihilm anteriora mouendo nauigio confert, ficuti diximus fupra, uerum puppim duntaxat, ultro citroq; in obliquum detorquet,hoc enim paflo prora in contrarium fpe-&at., Quamobrem qua parte gubernaculum carina alligatur, eam pro ?nedio quodam molis dimouenda, accipi debet, aque, atque fcalmus in remo. Atmedium illud cedit, perinde ut clauus uerfatur: utique fi intror-r fim medium id obuertatur, ipfa etiam puppis eo tranfuehitur, prora uero m contrarium uergit, quippe cum ipfa fit in eodem , totum nauigium fimul Jeftefiitur. Quando igitur breuis motio a puppi fafla fue- ^ rit , ob nauis longitudinem, qua efi a puppi ad proram, extremitas prora defignabit maximam circunfe-rentiapartem,&maiorem illa quam defignaffet longitudo a puppi ad mulum, ideo rette fit ut gubernaculum, quod efi motionis principium, tanquam angulus in extremo collocetur,
  - Eivsqve uela cum fint, per altitudinem mediam mali pendentia non poteft habere nauis celerem curfum : cum autem in fumma cacumine antenna fubduda funt,tunc uehementiQri progreditur impetu, quod non proxime calcem mali, quod eft loco centri. Sedinfummo longius, & abeopro-grefla recipiunt in leuela uentum, itaque uti uedisfub onere fubie&us , fi per medium premitur, durior eft,neque incumbit. Cum autem caputeius fummum deducitur, faciliter onusextollit, Similiter uela cum funt per medium temperata, minorem habent uirtutem. Qug autem in capite mali fummo collocantur, difcedentia longius acentro, non acriore fed eodem flatu prefsione cacuminis uehementius cogunt progredi nauem,
  - . . Sic Arifioteles qujeftione fexta. Cur.quanto altius antenna fubduffa funt, tanto celerius nauigia currunt eodem uelo, ac uento pari f An quod malus quafi ueflisfit, ac prefiio Hatumen illud excauatnm,cui malus impaffus efi, mouendumq; pondus nauigium,quod uero mouet quantum flatus capitur uelo; fed fi eu facilius citiusq; uis eadem idem ponderis mouere folet, quo longius ueflis fulchriim ab fi fiet, ergo antenna al~, tiusfubdufla efficiunt ut udum etiam magis difiet a carina, & imis statuminibus,quaprefiipnis me funguntur,
  - Et remi circa fcalmos ftrophis religati, cum manibus impelluntur, & reducuntur, extremis progredientibus a centro palmis in maris uadis, fummam impulfu uehementi protrudunt porredam nar liem fecante prora liquoris raritatem. :
  - 1\emus eft inftar ueUis, fcalmus preffio efi,mare onus,fcapus ueflis alter efi a fcalmo ad mare,alter a fcal? pio ad manubrium, idem effeflus qui & ueflis eft, & libra circa maiores, & minores fcapos. Quarit igitur Aristoteles quafiionequarta.cur maxime nauim pellunt.
  - . Onervm uero maxima pondera cum feruntur a phalangarijs exaphoris, & tetraphoris, examinantur per ipfa media cen.tra phalangarum, uti indiuili oneris folido pondere, certa quadam diuifijo-nis ratione sequas parte* collis finguli ferant operarij. Media? enim partes phalangarum, quibus lora tetraphororuminuehuntur,clauisfunt finita:, ne labantur inunamuel alteram partem. Cum enim extra finem centri promouentur,.premunt eius collum, ad quem propius accefterunt, quemadmo* dum in ftatera aquipondium cum examine progreditur ad fines ponderationum.
  - . Quarit Arifioteles nona & uigefima quaflione, cur cum duo homines par onus phalangant,ligno,uelalio quopiam id generis haud prQ rata parte opprimuntur, fi pondus a medio recederis alterutram in partem declinat, uerum ea farcina tata magis urgetur, quanto ferentem propius accedit ? an quoniam( rejfiondet Jpalan-ca illorum,qui huiufmodiuefiura dant operam,fit ueftis, atque onus ipfum prefiio, qui uero fuccollantium eft oneri uicinior, pondus alias mouendum, & alter, quod mouet. Sed hic quo longius onere abfiftit, eo facilius dimanet,fuumq; inferendo confortem magis premens adigit folo :ut pote cum onus impofitum collo eiufmodi, proindeq;preffionis uicemgerens, contra nitatur. At cum onus iuxta medium hafiilis collocatur, neuter, magis alterumgrauat, aut emonet ,inmo uterque utrique fit aequabiliter pondus . Thalangarij haiuli funt.a fhalangis teretibus fuflibw» quibus onera feruntur, qui fi feni funt, exaphori, fi quaterni, tetraphori na vfinantur. . • -
  - tj-Eadjem . ratione.imnenca, cum iuga eorum fubiugiorum loris per medium, temperantur , ?qua-liter trahunt onera ; cum autem impares funt eorum uirtutes , & unum plus uakndo prcmit alterum <£$
  - .v ..... ,-i ^ loro
  - io
- p.344 - vue 361/393
- - 2> E C 1 M V S. 34?
  - loro traiedo fit una pars iugi longior, quae imbecilliori auxiliaturiumento. Ita in phalangis, ut in iugis, cum in medio lora non lunt collocata, fed eam partem, qua progreditur lorum, a medio centro breuiorem efficit, & altera longiorem, ea ratione , fi per id centrum, quo loci perdudum eft Iorum, utraque capita circumagentur,longior pars ampliorem,breuior minorem aget circinationem, & quemadmodum minores rotas duriores, & difficiliores habent motus, fic phalanga, & iuga, in quibus partibus habent minora ab centro ad capita interualla,premunt duriter colla,quae autem longiora habent ab eodem centro fpatia, leuant oneribus extrahentes, & ferentes. Cum haec ita ad centrum porredionibus, & circinationibus receperint motus, tum uero etiam ploftra, rhedae, tympana, rotae jo cochleae, fcorpiones,baliftae,prela,caetergq; machinae ijsdem rationibus per porredum centrum & rotationem circini uerfatae, faciunt ad propofitum effedus.
  - 'Documentum hoc pulcherrimum reliquit Pitr. porreUum, & circularem motum ejje omnium machina-tionum principia,& qui in eo genere internofeet, quid oneri refpondeat,pro quo fit uettis, quale fithypomo— cblium, undeuismouenshabeatur,eum omnibuspropofitis ea de re, quaffionibmfatisfhtfurwn. Eeffat autem, ut aliquid de rotis,&cochleis dicamus, in quibus maxima infunt uirtutes, &pen£ incredibiles motionum rationes, ut Cardanus docet. Cochlea fimilibus rationibus perficiuntur. Efio cochlea JL E, tan-quamfxmina, mafculus uero C D. qui circumuertitur: Eflo manubrium mafculo coniunftum E E, quod, axe uertitur G H. quamfacillime ob ueWmm rationem. appendatur ab imo mafculi onus librarum centum, quod fit M. verfando igitur axem G H. Extolletur k L. &onus M, fubleuabitur. & contrario modo uerfatione eiufdem axis propelletur k L, infleftetq; ferrum obiettum immenfe crajjitudinis. I{e-20 liquumeft ut offendamus, quod onus M, moueripojjit,&quaratione id efficiatur . nam cum uerbigratia centum millia pondo fit in Z, & cum ffiiraquaq; fuam oneris partem fuflineat, fi erunt decem ff ira in fim-gulis,erunt decem milliaponderis, uerum in qualibet jpira tantum ponderant decem mille libra, quanta eff proportio rotunditatis adfunam, cui fujpenditur onus M. quanto igitur in C D, plures fuerint jpira ac circulo proximiores, tum maiores,eo M, pondus leuius reddetur, motusq; facilior, ac quanto .facilior eo tardior, igitur in fpatio duorum cubitorum cochlea fieri poteff, tam latis, ac humilibus fpiris ut M. pondus a decenni puero facilefurfum trahatur, uerum ( ut dixi) quo facilius, eo lentius monebitur, cum igitur traflum fuerit iuxta L k, longitudinem, oportebit M, fufpendi his,qua machinam fuftinent in O. & tunc, iterum emifjh contrario motu k Z, adijcimus pondus. B^urfumq; trahemus , eleuabimusq; fpatio k Z. donec ne £1endo fapius e mari, uel e flumine nauim, pondusye aliud immenfum extrahemus.
  - 3° Hac cardanus. de cochleis, qui etiam ad currus, & rotas tranfiens dicit. Qui currus altas habent rotas, in molli folo facillime, ac celerrime monentur, quod haerens lutum rotarum minimam occupet partem: atque ideo parum impediat. Semper etiam maior rota celeriusjpatium fuperat, ubi fer endo fufficiat oneri. Quanto etiampauciores, eo perficitur celerius iter. ISiam plures, fi parua funt, minore ambitu minus conficiunt fpatij, fi magna addunt uiribus grauitatem, nec tamen plus ampleffuntur fpatij, hinc ad motiones tarda funt, quamobrem Imperatores Romani Ejfeda idefl curru duarum magnarum rotarum uehebantur. nam ubi onus non nimis grane efl, aut pluribus equis trahitur, ttut celerius iter agitur. Hac de caufa noflra machina pi— robalifla, qua maxima habent onera duabus rotis trahuntur. In folido uero plures rota eademq; parua adfacilitatemfaciunt, diuiditur enim onus per rotas, unde additio, non multiplicatio fit earum proportionum. Ecce exemplum fi fex dupla inuicem multiplicentur, rationem reddunt quam habent fexaginta qua-4° tuor ad unum, eadem fimul cunffa duodecuplam confiituunt, nanque magnum efl diferimen, inter multiplicationem , & additionem. Quod igitur una rota pondus refert 6q, fex in rotis duodecim tantum aquiualet• Sednefcio ego an Cardani opinio fuos habeat numeros.
  - *De organorum ad aquam hauriendam generibus, &primum de tympano. Cap. IX.
  - Vnc de organis,quae ad hauriendam aquam inuenta funt, quemadmodum uarijs generibus comparentur, exponam. Et primum dicam de tympano • Id autem non alte tollit aquam, fed exhaurit expeditifsime multitudinem magnam. Fit axis ad tornum aut ad circinum fabricatus capitibus lamina ferratis, habens in medio circa fe tympanum ex tabulis inter fe coagmentatis, collocaturq; in ftipitibus habentibus in fe fub capite axis ferreas laminas. In eius tympani cauo interponuntur odo tabulae tranfuerfae, tangentes axem, & extremam tympani circuitionem, quae diuidunt aequalia in tympano fpatia. circa frontem eius figuntur tabulae, relidis fcmipedalibus aperturis ad aquam intra concipiendam. Item fecundum axem columbaria fiunt» excauata in fingulis fpatijs ex una parte, id autem cum eft nauali ratione picatum, hominibus calcantibus uerfatur,& hauriendo aquam per aperturas, quae funt ir frontibus tympani, reddit eam per columbaria fecundum axem. Ita fuppofito labro ligneo, habente una fecum coniundurh canalem, & hortis ad irrigandum,& falinis ad temperandum probetur aquae multitudo. Cum autem altius ex* Co tollendum erit, eadem ratio commutabitur fic. Rota fiet circum axem eadem magnitudine,ut ad al-
  - titudi-
- p.345 - vue 362/393
- - 346 "I I B E
  - titudinem, qua opus fuerit,eoriuenireporsit. Circum extremum latus rots figentur modioli qua~ drati,pice & cera folidati. Ita cum rota a calcantibus uerfabitur, modioli pleni ad fummum elati, rurfusadimum reuertentes, infundent in caftellumipfi per fe, quod extulerunt. Sin autem magis altis locis erit prsbcndum, in eiufdem rotas axe inuoluta duplex ferrea catena, demiffaq; ad imum libramentum collocabitur, habens fitulos pendentes aereos congiales , ita uerfatio rotas catenam in axem inuoluendo , effert fitulos in fummum, qui cum fuper axem peruehentur, cogentur inuerti,& infundere in caftellum id aqus, quod extulerunt.
  - De rotis, & tympanis ad molendam farinam, Cap. X,
  - 16
  - Ivnt etiam in fluminibus rotas eifdem rationibus, quibus fuprafcriptumeft.Circa earum frontes affiguntur pinns,qus cum percutiuntur ab impetu fluminis,cogunt progredien tes uerfari rotam: & ita modiolis aquam haurientes ,& in fummum referentes,fine ope-
  - __________ rarum calcatura, ipfius fluminis impulfu uerfats, prsftant quod opus eft, ad ufum.
  - Eadem ratione etiam uerfantur hydrauls, in quibus eadem funt omnia, prasterquam quod in uno lapite axis habent tympanum dentatum, & inclufum; id autem ad perpendiculum collocatum in cultrum , uerfatur cum rota pariter. Secundum id tympanum, maius item dentatum planum eft collocatum, quo continetur axis, habens in fummo capite fubfcudem ferream, qua mola continetur. Ita dentes eius tympani, quod eft in axq inclufum , impellendo dentes tympani plani, cogunt fieri molarum circinationem, in qua machina impendens intundibulum ,fubminiftrat molis frumenturn, & eadem uerfatione fubigitur farina.
  - De cochlea, qm magnam copiam extollit aqm,fed non tam alte, Cap. XI,
  - oftantibus in partes odo dudis lineis:esq; lines ita collocentur, ut in plano polito tigno ad libella, utriufque capitis lines inter fe refpondeant ad perpendiculum: ab his deinde a capite ad alterum caput lines perducantur conuenientes,uti quam magna erit pars odaua circinationis tigni, tam magnis fpatijs diftent fecundum latitudinem. Sic & in rotundatione & in longitudine squalia fpatia fient.
  - Ita quo loci defcribuntur lines, qus funt in longitudine fpedantes, faciends decuffationes,& in de-cuffationibus finita punda. His ita emendate defcriptis, fumitur falignea tenuis, aut de uitici feda legula,qus unda liquida pice figitur in primo decufsis pundo: deinde traijcitur oblique ad infeque-tes longitudines, & circuitiones decufsium ; Et ita ex ordine progrediens, lingula punda prstereun-do, & circuminuoluendo, collocatur in lingulis decuffationibus: & ita peruenit,& figitur ad eam lineam, recedens a primo in odauum punctum, in qua prima pars eius eft fixa. Eo modo quanto 40 progreditur oblique per fpatium, &: per o£to punda, tantundem in longitudine procedit adoda» uumpundum. Eadem ratione per omne fpatium longitudinis,& rotunditatis fingufis decuffationfr bus obliqus fixs reguls, per odo crafsitudinis diuifiones inuolutos faciut canales,& iuftam cochles naturalemq,- imitationem. Ita per id ueftigium alis fuper alias figuntur unds pice liquida, & exaggerantur ad id, ut longitudinis odaua pars fiat fumma crafsitudo. Supra eas circundantur, & figuntur tabuls, qus pertegant eam inuolutionem; tunc es tabuls pice faturantur, & laminis ferreis colligantur,ut ab aqus ui ne diffoluantur. Capita tigni ferreis clauis,& laminis continentur,ijsq; infiguntur ftyli ferrei. Dextra autem, &finiftra cochleam tigna collocantur, in capitibus utraque parte habentia tranfuerfaria confixa. Jn his foramina ferrea funt inclufa, inq; ea inducuntur ftyli, & ita cochlea hominibus calcantibus facit uerfationes, Eredio autem eius ad inclinationem fic erit collo- fc* canda. uti quemadmodum pythagoricum trigonum orthogonium defcribitur, fic id habeat refpon-fum,ideft, uti diuidatur longitudo in partes quinque; earum trium extollatur caput cochles, ita erit a perpendiculo ad imas nares eius fpatium partes quatuor. Qua ratione autem oporteat id effe, in exr *remo libro eius forma deferipta eft. Qus de materia fiant organa ad hauriendam aquam, & quibus rationibus perficiantur,quibusq; rebus motus recipientia prsftent uerfationibus infinitas utilitates,
  - Ut elfent notiora, quamapertifsime potui perfcripfi ? . >
  - Ex kis,qu£ fupra funt ditia ,&ex diagrammatis facile intedigentuYyqu&bis tribus capitibus a Vitruuio proponuntur intelletiis quibufdam uocabulis. Ex nono eft tympanum, quod eft hauftorium organum, ut ait pbilander, quod genus bauhra Lucretius libro quinto, cum ait,
  - yt ftumsuerfare rotM,,atque bausira tiidmm*. : ...... 60
  - - Colum-
  - St autem etiam cochles ratio, qus magnam uim haurit aqus , led non tam alte tollit* quam rota . Eius autem ratio fic expeditur. Tignum fumitur, cuius tigni quanta fuerit* pedum longitudo, tanta digitorum expeditur cralsitudo : id ad circinum rotundatur.
  - In capitibus circino diuiduntur circinationes eorum tetrantibus in partes quatuor, uel 3®
- p.346 - vue 363/393
- - D E C l M V S, 347
  - Columbaria funt foraminafeu canales fecundam fingulos axis o filantes,per qua aqua in haufitra concepta effluit. C a fit ellum efii immiflarium, uel conceptaculum aqua a tympano immiffa,ex quopofitea deriuari pofiit per canales,aut tubos in qua uis loca, pilam nos appellamus. Ex decimo funt hydraulica machina, qua in-teUxguntur aqua ui, non hominum calcatura uerfari. Subfcudis uero ferrea accipitur, pro eo, quod molendini ferrum uocant, quadratum quidem, & alio ferro tranfuerfumj & perforatum, Infundibulum autem no-Jlri Tramogium uocant, ex eo infunditur granum tremulo ligno excufium, ad mola fubminislrationem. Ex undecimo uero habetur cochlea conftrufitio, idesl machina haufloria in cochlea modum compofita explicatio , qua Jpiras habet, ex amerina falice. Viticem Vitruuius dicit, agnum caflum alij uocant. huius cochlea 10 opportunitate infitagnis noffris pleriq; utuntur, fed non adeo feliciter, quoniam in ea fabricanda nullis utuntur modulis, nulli tamen dubium esi, quin maxime pofiit,fi rectefabricetur. Inuentorem cochlea Archimedem faciunt , Diodorus libro primo, ea machina dicit Aegyptios irrigare agros fuos: Hominibus (inquit) facile uniuerfam regionem irrigantibus machina quadam, quam elaborauit Archimedes Syracufanus. qua ab ipfa figura cochlea nominatur. Decuffes, & decuffationes Vitruuius uocat, ( ut ait Budaus ) refit.ts & exafilas diuifiones complanatorum capitum tigni, & exafceatorum; qua decufiio fit dufilis lineis quatuor ad centrum complanati tignifefe interfecantibus, ita ut linea areolas ofilo faciant trigonas, quas uulgo facies appellamus: ob id o dantes ab eodem autore dicuntur. Hoc autem facile e fit intelligere, fi quis per ambitum teretis materia, & in duobus fummis capitibus leuigata, complanataq; ,ijfdem ffiatijs ofitopunfiia adnotet, & a punfieo adpunfilum obuerfarium perpetuam lineam ducat, fic enim fit, ut omnes linea per cen-1Q trum planitiei tranfeant, & fimilitudmem fiielie reddant.
  - De Ctefibica machina, qm ait i forne extollit aquam. Cap. Xlt
  - gj Nseqvi tvr. nunc de Ctefibica machina, qua: in altitudinem aquam educit, monftrare. Ea fit cx aere,cuius in radicibus modioli fiunt gemelli paulum diftantes, habentes fiftulas ( furcillae funt figura) fimiliter cohaerentes, in medium catinum concurrentes, in quo y§^U catino fiant axes infuperioribus naribus fiftularum coagmentatione fubtili collocati; qui praeobturantes foramina narium , non patiuntur exire id, quod fpiritu in catinu fuerit expreflum. Supra catinum penula, ut infundibulum inuerfum,eft attemperata,quae etiam per fibulam cum cuneo 5 traie&o, continetur & coagmentatur, ne uis inflationis aquae eam cogat eleuare. Ihfuper fiftula, quae tuba dicitur, coagmentata in altitudine fit ereda. Modioli autem habent infra nares,inferiores fiftularum axesinterpofitosfupraforamina earum,quaefuntin fundis. Ita defupernisin modiolis emboli mafculi torno politi, & oleo fuba&i, conclufiq; regulis, & ue&ibus conuoluuntur, qui ultro ci-troq; frequenti motu prementes aerem, qui erit ibi, cum aqua axibus obturantibus foramina,cogunt, & extrudunt inflando prefsionibus per fiftularum nares aquam in catinum, e quo recipiens penula fpi-ritus exprimit per fiftulam in altitudinem, & ita ex inferiore loco caftello collocato adfaliendum aqua fubminiftratur. Nec tamen hscfola ratio Ctefibij fertur exquifita, fed etiam plures,&uanjs generibus aliae, que ab eo liquore prefsionibus coafto fpiritu efferre a natura mutuatos effedfus oftendun-tur, uti merularum, quae aquae motu uoces edunt, atque engibata, quae bibentia tandem mouent fir gilla, caeteraq; quae delegationibus oculorum & aurium fenfus eblandiuntur: e quibus, quae maxime utilia, & neceflaria iudicaui, feligi, & in priore uolumine de horologijs, in hoc.de exprefsionibus aquae dicendum putaui. Reliqua, quae non funt ad necefsitatem, fed ad deliciarum uoluptatem, qui cupidiores erunt eius fubtilitates, ex ipfius Ctefibi commentarijs poterunt inuenire,
  - Ctefibius nunquam fatis laudatus mirabilem inuenit ad aquam in altum emittendam, machinam, hac inter Jpiritales merito collocatur, quam prius defignat Vitr.mox Ctefibium ob multapraclara inuenta commendat. Quod igitur ad fabricam pertinet: Traparatur areus catinus, concham noflri appellant, cuius cooperculum areum fit, penulam Vitruuius id uocat, qua efit tanquam infundibulum inuerfum, a cuius fummo tubus exit. Sunt tamen omnia ferruminata, & coagmentata, ne uis aqua opus diffingat. In catini fundo nares dua funt, nos ora dicimus, corio operta, aut ligno, ita ut extolli, & deprimi pofsint, quemadmodum in follibus ad ec-5° citandum ignem fufilis uidetur,hac ligna Vitruuius axes, nos animulas uocamus, extolluntur autem uerfus penulam,& cooperculum, cum opus fuerit, fed cum ab aqua, qua in catino e fit, premuntur, tunc nares obturant .Tgaribus coagmentata funt dua fiftula, quas nofilri camas uocant: qua diuifim abfcedent es altera dextrorfum, altera finifirorfum inferuntur prope fundos duorum modiolorum areorum,quos noflri fitulos, fecchieUos, feu modio fos uocant, in quorum medijs fundis axes lignei,uel ex corio funt, quemadmodum in catino . Mafculi emboli ex torno a fuperiori parte oleo fubafili, & re file ineuntes, ac comenientes immittuntur.' Embolis his uefiles adijeiuntur,ut extolli ac deprimipofflnt, & offenditur ex diagrammate,nam Vitru-uius id cuiufque arbitrio relinquit: multis enim modis emboli immitti & extolli poffunt. Cum igitur extollitur alter mafculus, altero in imo permanente, aquaper narem modioli ubi efil axis infendo fubintrai, & attrafihmaereminfequitur,neuacuumdetur, &quafiabforpta modiolum implet,donec aer perfiflulam €6 exit. Cum uero idem mafculus deprimitur, calcat, &premit aquam, qua cum exitum ab inferiori nare hon
  - habeat)
- p.347 - vue 364/393
- - $4* ' L I B E ti,
  - habeat,(axis enim eapreffione foramen obturat ) quanto plus premitur , tanto magis per fittulam expellitur > & in catinum fertur. Interim modiolus alter ereUo eius embolo, impletur aqua per narem, cum uero deprimitur, flatim aquam exire inferne non permittitur»fed per fiftulam ad catinUm propellitur, ibiq; aliam aquam inueniens, cum non po(Jit deorfum redire opertis naribus fidit» ebullitq; mirabili modo e fuperiori tu-
  - bo exiens, gr quo libet eum effundimus. JLtaue haceft Ctefibij machina, ad cuius imitationem fenthtas aquis oppletas noflri exhauriunt, tubulis, & pilulis feri eodem modo compattis» Ha£ienus de utilibus ma~ chims a ftum ejl,de iucundis uero dicere omittit Vitr. Fiunt enim machina, qua hydraula quoque nominantur, qua ornum uoces reddunt, qua icunculas,&figilla monent, lebetibus a & fcaphis inuerfts aquafuble-
  - uatis,
- p.348 - vue 365/393
- - D E C I M V S. 349
  - natis, ex uirgulis enim Unquam anfis cum tympanis coniunttis figilla egrediuntur, ut in nono foperioris libri capite uidijje potuimus, cum de borologijs ageretur,
  - Machina Ctefibica.
  - De hydraulicis machinis , quibus organa perficiun-30 tur. Cap. XIII.
  - EilE hydraulicis autem quas habeant ratiocinationes,quambreuifsime proximeq; attingere | potero, & fcriptura confequi,non praetermittam. De materia compada bafi, arca in i?J ea ex aere fabricata collocarur. Supra bafim eriguntur regulae dextra, ac fiiiiftra fcalari -< forma compaftae,quibus includuntur aerei modioli fundulis ambulatilibus ex torno fub-tiliter fubadis, habentibus fixos in medio ferreos ancones, & uerticulis cum uedibus coniundos pel-libusq; lanatis inuolutos. Item in fumma planitia foramina circiter digitorum ternum, quibus foraminibus proxime irt uerticulis collocati aerei Delphini, pendentia haoentes catenis cymbala ex sere infra foramina modiolorum chalata intra arcam,quo loci aquafuftinetur. Ineftinid genus uti in-4° fundibulum inuerfum, quod fubter taxilli alti circiter digitorum ternum fuppofiti librant fpatium imum, ima inter labra phigxos, & arese fundum. Supra autem ceruiculam eius coagmentata arcula fuftinet caput machinae, qu£ Graece luurav pvrtKof appellatur, in cuius longitudine canales fi tetrachor-<loseft,fiunt quatuor:fi exachordos,fex: fi octochordos,odo. Singulis autem canalibusfingula epiftomia funt inclufamanubrijs ferreis collocata, quae manubria cum torquentur, ex arca patefaciunt nares in canales.Ex canalibus autem canon habet ordinata in tranfuerfo foramina refpondentia in naribus, quae funt in tabula fumma, quae tabula Graece^«W5 dicitur. Inter tabulam,& cano nem regulae funt interpofitae ad eundem modum foratae, & oleo fubadee, ut faciliter impellantur, & rur-liis introrfus reducantur, quae obturant ea foramina, pleuritidesq; appellantur, quarum itus & reditus alias obturat, alias aperit terebrationes. Hae regulae habent ferrea choragia fixa, & iunda cum pinnis, 5° quarum pinnarum tadus motiones efficit regularum. Continentur fupra tabulam foramina, quae ex canalibus habent egreffum fpiritus. Regulis funt annuli agglutinati, quibus lingulae omnium includuntur organorum. E modiolis autemfiftulae funt continenter coniundae ligneis ceruicibus,per-tingentesq; ad nares, quae funt in arcula, in quibus axes funt ex torno fubadi, & ibi collocati, qui cum xecipit arcula animam, fpiritum non patientur obturantes foramina rurfus redire . Ita cum uedes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum ad imum, Delphiniq;, qui funt in uerticulis in-clufi chalantes in os cymbala, replent fpatia modiolorum,atque ancones extollentes fundos intra modiolos uehementipulfus crebritate, & obturantes foramina cymbalis fuperiora, aera, qui efl: ibi clau-fus,prefsionibus coad»m,in fiftulas cogunt, per quas in lignea concurrit, & per etus ceruicesin arcam: motione uerouedium uehementiore, fpiritus frequens compreffusepiflomiorum aperturis Co influit, & replet anima canales. Itaque cum pinna: manibus tadae propellunt, & reducunt continen-
  - G G ter
- p.349 - vue 366/393
- - 3fo l I B n 11
  - ter regulas, alternis obturando foramina,alternis aperiundoex muficis artibus multiplicibus mer dulorum uarietatibus fonantes excitant uoces. Quantum potui niti, ut obfcura res per lcripturam dilucide pronunciaretur, contendi. Sed haec non eft facilis ratio, necjue omnibus expedita ad intel-ligendum prseter eos, qui in his generibus habent exercitationem. Quod liqui parum intellexerint e (criptis, cum ipfam rem cognofcent, profe&o inuenient curiofe,& fubtiliter omnia ordinata.
  - Machina hydraulica fabrica difficilis efl, & obfcura,quanquam Vitr. eam fubtiliter,& curiofe dicat fe ea defer ipfiffe\, & initio poUit eatur fe breuiter uelle ea fcriptttra confequi, qua ad eam pertinent. Tuto ego id reffe affecutum Vitruuium, licet hanc formam pro modulo ab eo deferiptam nonnulli affirment, dicentes ‘2ge-ronem ufque adeo hydraulicis deleffatum, ut inter pericula uita, & imperij, inter militum, & ducum feditio- j Q nes, in imminenti damno totius, curam earum & jludmm non relinquiffe, &poH inuulgatos Vitruuianos libros, non ei ad eo cordi f/iijfe,-quoniam 'uulgari ratione fabricatas intellexit. Mihi autem uidetur, quanquam Vitruuius non omnia penitus defcripfit, quod & alias facere confuerit, tanquam nota multa pratermittens, tantum nihilominus lucis affert, ut nihil ex neceffanjs amiflijfe eum iudicare pofiimus, modo induflriam, & diligentiam adhibere uelimus. 7S\am & fi nos quoque organa quibus utimur deferibere proponamus, non poterimus tam accurate rem tr affar e, nt difficultates omnes amoueamws, hisprafertim, qui non habent horum instrumentorum exercitationem. Tanto magis antiquitas, & uocabulorum, rerumq; nouitas nos torquebit, fi Vitruuianam machinam deferiptam intelligere, & fabricare tentauerimus. ceterum ab intentio-ne, qua cum noflris organis eff communis, multa percipiemus. Finis enim eSi utfiHulafonum edant, queni minime dabunt, ni fi ex aeris ffiiritu, & impulfu: impelli uero aer, & ffiiritus non poterit, nifi in unum locum ^ q cogatur, cogi uero non poterit nifi organis ad id paratis. Taranda igitur organa funt ad id apta ,<& idonea.
  - Docet autem Vitruuius quomodo ea fabricemus hoc modo. Eafis lignea praeparatur, ut fit tanquam loculamentum,( nos telaru dicimus) totius organi unde hydraulica nomen defumptum eft, in ea enim bafi arca area, qua ara ab Herone dicitur, collocatur ad ufum aqua, fed a capitibus bafis dextra ac finijlra eriguntur regula, qua alijs tranfuerfis regulis continentur [calarim modo, ut contineant organa, quibus aqua concutitur,
  - (alio enim modo machinam fuam Hero fheit) ineas regulas inferius includuntur modioli areiquospi-xides Hero uocat, eo modo , cnio in Ctefibica machina di ffum efl, hi modioli habent circulos, & fundulas mobiles ex torno,tanquam embolos in modiolos intrantes,&lana teguntur, ut leniter intrent, modioli ereffi funt et in arca ponuntur, ubi efl aqua. Habentq;manubria,&ineos catena demittuntur exeuntes ab ore delphinorum, funt autem Delphini a forma, atque a motione ita uocati. nam quemadmodum nos uerticillum,
  - & epiflomium a forma Gallum uocamus, ita etiam illud inffrumentum ab antiquis delphinus dicebatur: esi, $ ° enim nauticum inflrumentum, ut ait Tollux,non abfimile ab ijs tubis,quibus exhauriuntur carina. Delphini ergo erant organa, ex quorum ore pendebant catena, qua ueffes continebant. Iri arca erat tanquam infundibulum inuerfium a fundo tres digitos diffans taxillis quibufdam pro fulcris fublatum,ut aqua inferne fub-intrarepoffet. infundibulum fundo carebat: aqua erat eb loci, ut aerem premeret, qui per tubulos in infundibulum mittebatur, quemadmodum in fifiulis pafloritijs premitur crotaceus follis, in quo efl aer inclufus. ita aqua ab aere preffia cum aer liberi exibat, expellebat ipfumperfiflulam impetu ualido ad arcam, atque hoc eil quod Vitruuius dixit, \fupra autem ceruiculam eius coagmentata arcula fuflinet caput machina, quagrar ce canon muficus dicitur.\ arcula igitur ad eum ufum erat, ut aerem per.'ceruiculam infundibuli afeendentem feruaret,& eum ad fuos canales emitteret. Erat enim regula canalibus diflinffa per, longum,canona Graci, noffri regiflrum uocanf. In canalibus tranfuerfa foramina erant ad numerumfonituum ,fupra uero compo- 4° fitionem huius regula cum fuis canalibus ,& foraminibus erat tabula collocata, qua omnia contegebat.
  - & undique canona continebat. Tabula hac a Gracis mva.£, a noflris fommerium dicitur, quod tot habet in fummoforamina, quot funt foramina in canali fkffd, qua fimul reffiondere, & conuenire pofiint, hac foramina ad fonituum, hoc eftfiftularum numerum facienda funt. Fiftula enminmcdiolis areis ligneis capitibus in tabula eriguntur appofita ad foramina. Expeditis canalibus, tabulaq; perforata, interp onimus inter tabulam ,& canales regulas quafdam perforatas eodem modo habentia foramina, qua reffiondere pofiint, cum impelluntur, foraminibus, qua funt in fumma tabula, & his ,qua funt in canalibus /fed ita compofita funt, ut manubriorum, feu choragiorum eorum, qua prominent calcatione uerfari pofiint, & earum uer-fationi foramina, qua funt in illis regulis ,refl>ondeant\ foraminibus, qua funt in c analibus, & his qua in fumma tabula collocantur, ut ffiiritus ad fiftulas permeare pofiit. Choragia, feu manubria tribus membris fo conflant, ueffibus enim portarum fimilia funt,ut ex diagrammate pote ff elici. habent aut e annexos annulos, omnium inflrumentorum, idefl omnium pinnarum, quas nos taftos a tangendo, quia muficorum manibus tan^ guntur, appellamus. Lingula autem cornea erant, aut ex laminis ferreis fubtilibus ordine collocata, fed obliqua folijs porraceis modo,Spathas Graci, Vitruuius lingulas,nos ffiatellas nominamus. earum capitibus funiculi, aut catella erant alligata, qua contra earum flexiones eas pinnarum pr eflione adducebant. Sed cho-ragijs, pinnisj; minime taffis, adfuum locum lingula reuertebantur, & funiculis uoluebant regulas, ita ut carum foramina non amplius reffionderent foraminibus tabula, ita aer & ffiititus non permittebatur exire ad fiflulas,unde nullus fonitus edebatur. Vt uero aer quam primum conciperetur,e modiolis exibant fiflula,qua phigaos, & clibanifeu furni ceruicibus contingenter coniunffa erant, pertingebantq; ad nares, qua erant in arcula. In his erant animula, feu axes ex torno fubaffi, ut recipiente arcula ffiiritu obturarentforaminat nec 6o
  - pate-
- p.350 - vue 367/393
- - D E C I M V S. 3
  - <A. aqua in arca area depreffa. B. delfines arei. C. modioli, D. Regula [calavi forma, E. taxilli tribus digitis alti. F. catena cymbala tenentes, G. infundibulum inuerfum. H. FiftuU, per quas aer modiolorum fubintrat infundibulum. I. ueUes. K, manubria, qua
  - aperiunt nares ad tubulos. L. pinna fub quibus lingula omnium organorum. 0. regula inter
  - tabulam quapinaxdicitur &regislrum. V. pinna depreffa. tabula. pinnarum
  - forma feparata. S. lingula. T. ceruicula. F. aquaexpulfa. X. pars arca.
  - .... foramina per qua aer ad canna, fertur.
  - paterentur aerem amplius redire. Modioli igitur habebant fuas fifluhs a lateribus coniun&as, qua referebantur ad infundibulum quod pignaum Graci, hoc esi furnum uocant, in id enim ffiritum adducunt. Habent 6q modioli fuos axes, uel animulas, primum in fundo inferius collocatas, per quas attrahitur aer, inde a pede
  - GG 2 ubi
- p.351 - vue 368/393
- - 351 L I B 2 n. -
  - ubtfiflula conimguntur, in naribus alicis habent animulas, aperiuntur, ut cum aer in modiolos attraUus
  - fuerit, & fundulis prejfus, axes, animulaq; infundo pofita claudantur, & axes fislularum aperiantur, aerfubeat in fiflulas, ad infundibulum ducunt, cui coagmentatafunt. Extollendo igitur ueffies, quibus
  - alligantur catena, qua cymbala habent, (bacinetas nos dicimus )in modiolos depreffa abforbeturaerper axes,& animulas,qua funt infundo, & calcando,premendoq; poflea fit, ut aer per fiflulas, ad infundibulum impellatur, & per cemiculam,.collumq; eius ad arculam ujque pertingat, eamq; fubiens repleat, inde epiflo-mia aperiuntur ab arcula ad canales, ( regiflros dicimus ) in canales aer fubit, qui non prius ad fonoras fi~ ftulas afcendit, quam manibus muficorum pinna premantur, pinna autem choragia regularum mouent, ut regula inde uerfata, inter canona, & tabulam foramina, qua habent obuia, & peruia faciant foraminibus., qua funt in canone,& in fumma tabula, & libere exeat (piritus ad fonoras fiflulas a quarum numero organu tetrachordon, exachordon, uel offocbordon,uel etiampolychordon nominatur, qua omnia ex diagrammate fatis commode inteUigipojfunt.
  - Qua ratione rheda, uelnaui ueBi peractum iter demetiamur. Cap. XIIII.
  - Ransferatvr nunc cogitatus fcriptura? ad rationem non inutilem, feci fumma foler-tia a maioribus tradiram; qua in uia rheda fedentes, uel mari nauigantes j fcire pofsimus quot millia numero itineris fecerimus. Hocautem erit (ic. Rotae, quas erunt in rheda, 2,0
  - ____fint latae per medium diametron pedum quaternum,& fextantis; ut cum finitum locum
  - habeat inie rota, ab eoq,- incipiat progrediens in folo uia? facere uerfationem , perueniendo adeam finitionem, a qua coeperit uerfari, certum modum fpatij habeant pera&um pedum 1 z. His ita praeparatis tunc in rotas modiolo ad partem interiorem, tympanum ftabiliter includatur, habens extra frontem fuas rotundationis extantem denticulum unum . Infuper autem ad capfum rheda?, loculamentum firmiter figatur, habens tympanum uerfatile, in cultro collocatum, & in axiculo conclufum.
  - In cuius tympani frontem denticuli perficiantur aequaliter diuifi numero quadringenti, conuenien-tes denticulo tympani inferioris. Praeterea fuperiori tynfpano ad latus figptur alter denticulus prominens extra dentes, fuper autem tertium tympanum planum eadem ratione dentatum inclufum in alterum loculamentum collocetur conuenientibus dentibus denticulo, qui in fecundi tympani late- 1° re fuerit fixus: in eoq; tympano foramina fiant, quantum diurni itineris miliariorum numero cum rhe da pofsitexiri, minus plusve rem nihil impedit: & in his foraminibus omnibus calculi collocentur, inq; eius tympani theca ( fiue id loculamentum eft) fiat foramen, unum habens canaliculum,qua calculi, qui in eo tympano impoliti fuerint , cum ad eum locum uenerint,in rhedas capfum & uas aeneum, quod erit fuppofitum, finguli cadere pofsint .Ita cum rota progrediens fecum agat tympanum imum, & denticulum eius lingulis uerfationibus tympani fuperioris denticulos impulfu cogat praeterire,efficiet,ut cumquatercentiesimum uerfatumfuerit,fuperiustympanum femel circumagatur, & denticulus, qui eft ad latus eius fixus, unum denticulum tympani plani producat. Cum ergo quadringentenis uerfationibusimi tympani, femel fuperius uerfabitur, progrelfus efficiet fpatia pedum millia quinque, ideft palliis mille,Ex eo,quod calculi deciderint Tonando fingula millia exijlfe 4° monebunt. Numerus uero calculorum ex imo colledtus, fumma diurni miliariorum itineris numerum indicabit. Nauigationibus uero fimiliter paucis rebus commutatis eadem ratione efficiuntur, nanque traijcitur per latera parietum axis habens extra nauem prominentia capita, in quse includuntur rotae diametro pedum quaternum, & fextantis, habentes circa frontes affixas pinnas aquam tangentes. Item medius axis in media naui habet tympanum,cum uno denticulo extanti extra luam rotunditatem. Ad eum locum collocatur loculamentum,habens inclufum in fe tympanum, peraequatis dentibus quadringentis, conuenientibus denticulo tympani, quod eft in axe inclufum ; praeterea ad latus affixum extantem extra rotunditatem alterum dentem. Vnum infuper in altero loculamento cum eo confixo, inclufum tympanum planum ad eundem modum dentatum, quibus dentibus denticulus, qui eft ad latus fixus tympano, quod eft in cultro collocatum in eos dentes,qui funt fo plani tympani, fingulis uerfationibus fingulos dentes impellendo in orbem, planum tympanum uer-let. In plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus collocabuntur calculi rotundi, in theca eius tympani, ( fiue loculamentum eft) unum foramen excauetur, habens canaliculum, qua calculus liberatus ab obftantia, cum ceciderit in uas xreum fonitum fignificet. Itanauis cum habuerit impetum, aut remorum, aut uentorum flatu, pinnas,quas erunt in rotis tangentes aquam aduerfam uehementi retrorfus impulfu coaftas, uerfabunt rotas. Ex autem inuoluendo fe,agent axem, axis uero tympanum, cuius dens circuma&us, fingulis uerfationibus fingulos fecundi tympani dentes impellendo, modicas effici t circuitiones. ita cum quatercenties ab pinnis rotas fuerint uerfatas, femel tympanum planum circumagent impulfu dentis, qui ad latus eft fixus tympani in cultro. Igitur circuitio tympani plani, quotiefeunque ad foramen perducet calculos, emittet per canaliculum, ita & fonitu, 60
  - & nu-
- p.352 - vue 369/393
- - D E C t M r S'. 5JJ
  - E numero indicabit miliaria fpatia nauigationis. Qua: pacatis, &fine metu temporibus ad utilitatem, & delegationem paranda, quemadmodum debeant fieri, peregifle uideor.
  - Facilis efipropofita rei demonftratio his, qui „Arithmeticas rationes intelligunt, quoniam totum negotia in eo e fi, ut prafinitam rotarum magnitudinem fciamus. cum ergo a diametro circinatio rotundationis fuma-;tur,necejfe erit certas, &prafinitas diametros rotarim flatuere. Ideo Vitr. rotarim diametros quatemum pedum, & pollicum duorum conflituit, pollices enim duodecim pedem efficiunt, ideo pollices duo fextam pedis partem faciunt, cum igitur tanta fuerit diametri magnitudo, rota circinatio erit pedum duodenum, & dimidium. quod fi quater centies uoluatur,dabuntur mihiquinque mille pedes,unde quia quinquepedespajfum unii conUituunt, mille pajfum erunt confefti, at mille paffus miliare unum constituunt, ergo quatercenties uoluta 10 rotamilliare unum oflendet. ut uero hac dignofeamus alteram rheda, uel nauigio rotamfublimioremponit, in cultro pofitam, qua dentes habet quadringentos, ita tamen ut in prioris rota latere affigatur denticulus, qui fingulos fecunda rota denticulos in fmgulis uerfa tionibus compellat. Ita enim fiet ut per Jpatium id, quo fe* eunda rota femel reuoluetur, prima quadringenties uerfitur, atque milliare unum conficiat,ut uero id innote-fiat, tertiam rotam facit in plano pofitam, qua in rotundatione tot foramina, quot dentes habeat: in fmgulis autem foraminibus fingulos calculos immijfos, calculi cum pgruenerint ad foramen, quod erit in eius rota loculamento, cadet in aneum itas, & finitum dabit, ut uero hocprafiet, opus ejl fecunda rota denticulum apponere, quifingnlis uerfationibus fingulos iacentis, & plana rota denticulos protrudat, ita fiet, utpera&is miUiarijs fingulis calculi in foramina pofiti in aneum uas incidentes etiam finitu milliariorum confettionem» & numerum oflendant. Tgon diffimilk ratio in nauigiot erit , modo ea obferuentur, qua a Vitrmio difta funt» qua facile intelliguntur*
  - Vnc uero quas ad praefidia periculi, & necefsitatem {alutis funt inuentar,ideft fcorpionum» catapultarum, & baliftarum rationes, quibus {ymmetrijs comparari pofsint, exponam. Et primum de catapultis, & fcorpionibus. Omni igitur proportione eorum ratiocinata ex propofitafagittac longitudine, quam id organum mittere debet, eiufq; nona: parti? fit foraminum in capitulis magnitudo, per quae tenduntur nerui rorti, qui brachia continere cata-r pultarum debent. Eorum autem foraminum capituli lic deformatur altitudo, & latitudo. Tabula:» qua: funt in fummo, & in imo capituli, paralleliq; uocantur, fiant crafsitudine unius foraminis » lati-tudine unius, & eius dodrantis in extremis, foraminis unius,& femis. Paraftata: deftra,ac finiftra pr<r-
  - GG J ter
- p.353 - vue 370/393
- - 3*4 L 1 j& E
  - ter cardines alta* foraminum quatuor, crafla* foraminum quinum. Cardines foraminis. $ 9. A foramine ad medianam paraftatam item foraminis S 9. Latitudo paraftados media; unius foraminis* &eius I K. crafsitudo foraminis unius. Interuallum ubi fagitta collocatur in media paraftade foraminis partis quarti . Anguli quatuor, qui funt circa in lateribus, & frontibus laminis ferreis, aut ftylis aereis ,& clauis configantur. Canaliculi qui Grece o-vpivt: dicitur) longitudo foraminum 19, Regularum» quas nonnulli bucculas appellant, quas dektra ac finiftra canalem figuntur foraminum XIX. altitudo,foraminis unius,& crafsitudoi & affiguntur regulas duas, in quas inditur fucula, habentes longitudinem foraminum trium, latitudinem dimidium foraminis: crafsitudo bucculse, quas affigitur, uocitatur camillum »feu quemadmodum nonnulli loculamentum fecuriclatis cardinibus fixa foraminis, i. Altitudo foraminis. S. Suculae longitudo foraminum. •• : crafsitudo fu- 10
  - cule foraminum 9. Epitoxidos longitudo foraminum S:-----------. crafsitudo:------------. Item chelo (fiue
  - llianucla dicitur) longitudo foraminum ili, & crafsitudo S:-----. canalis fundi longitudo foraminum XVI. crafsitudo foraminis .V;. latitudo S:------------------. Columella,&bafis in folo foraminum Vili.
  - latitudo in plinthide» in qua ftatuitur Columella foraminis S:^—.Crafsitudo F Z. columellae longitudo ad cardinem» foraminum XIL :V,1 Jatitudo foraminis S:-—. Crafsitudo u 9. Eius capreoli tres quorum longitudo foraminum IX. latitudo dimidium foraminis :• : crafsitudo. z. cardinis longitudinis Foraminis columellae capitis longitudo I. S. K. Antefixa latitudo foraminis a $.:•*.* crafsitudo,ideft pofterior minor columna, quae Grxce dicitur arriGturis foraminum odo,latitudo foraminis S. i. crafsitudinis F z. fubiedio foraminum, duodecim latitudinis, & crafsitudinis eiufdem, cuius minor columna illa, fupra minorem columnam chelonium,fiue puluinus -io dicitur foraminum 11.S..V; altitudinis n.S.:V; latitudinis S.i.:------>•. Tracheli fucularum fora-
  - minum ii.-S,.crafsitudo foraminis S. ii.;V; latitudo i.S. Tranfuerfarijs cum cardinibus longitudo foraminum X. latitudo t S.decem,& crafsitudo. brachij longitudo i.S. foraminu VII. crafsitudo ab radice foraminis Fz. in fummo foraminis uz curuaturae foraminum odo. Hec ijs proportionibus, aut adicdionibus, aut detradionibus comparantur. Nam fi capitula altiora, (quam erit latitudo fada fuerint, ( quae anotona dicuntur) de brachijs demetur, ut quo mollior eft tonus propter altitudinem capituli, brachij bieuitas faciat plagam uehementiorem. Si minus altum capitulum fuerit ( quod catatonum dicitur) propter uehementiam, brachia paulo longiora conftituen-tur, uti facile ducantur. NanquC quemadmodum uedis,cum eft longitudine pedum quatuor, quod onus a quinque hominibus extollitur» is fi eft pedum odo, a duobus eleuatur,quo breuiora du- 3® tius ducuntur.
  - Et fi difficillimum fit integram Vitruufi mentem ex eius uerbis percipere, temporum enim iniuria ho-
  - minum incuria fhftum eft, ut tertia hac lArcbiteftura pars, qua ad machinationes pertinet, pene tota interierit, erit tamen quod ingeniofi aliquid machinentur. e£r quanquam penitus organa illa, qua Vitruuius compaginat »nonfiiciant, poffint tamen aliquid inuenire quod ratione confiet. fine enim, & ab effeflu omnis conftruUio ordinatur. Scimus ergo balifias, catapultas, Scorpiones, & huiufmodi alia organa ejfe ad iacu-landum fafta, feu tela, <& fagittas, feu lapides uelis, ut iffus uehementes» & longinquos efficiamus, [cimus etiam ad. iacienda pondera ingentiajmaximas uires, & impulfiones requiri, qua ab arte fint conflituta,nam in magnis oneribus mouendis»natura ipfa rerum ( ut dixi) nobis aduerfatur, artis ergo opus efi organa buiuf-tnodi fhb ricare» qua tentae &remifla pondera longius emittant & iulus magnos faciant, hac uero fieri non 40 pojfunt abfq; claukulis, ueUibus»neruis & alfishuiufmodi, quibus uel innitantur»uel a quibus expellantur, hinc rationes, & proportiones quaruntur, ut omnia rejfiondeant,pondus, magnitudo, uis qua mouet, ideo ab ipfa ponderis natura»& magnitudine proportio fiemitur omnium partium inflrumenti. Ideo in hac quoque parte modulus [umendus efi, unde, & fymmetria, &ordo requiritur, & diffiofitio,decor, &dffiributio, & alia, qua in primo libro a Vitr. pofitafunt ab ipfa ergo fagitta longitudine, & ab ipfo lapidis onere harum machinarum menfura[umenda funt. Quemadmodum nos etiam a pila pondere organa nofira conficimus, qua pyrobalifla & bombarda meantur.nec ej[? enim efi rationis comparationem quandam ejfe inter rem motam-»
  - & uim monentem. Vnde longius ferri nequeant contorquendo, tum ea» qua nimis funt parua, tum, qua magnitudinis modum excedunt» uerum ut eminus proficiantur commenfili quadam proportione refpondere oportet ea uiribtist iatulantis,necejfe efi enim ut id,quod torquetur pariter, & pellitur»( utait+Arifl. in mecha- 50 nicis quafiione quarta <& trigefima ) imprimentis ni fui aliquantulum refiflat»caterum quodpra molis uafti-iate nequaquam cedit» uel propter imbecillitatem nil admodum reludatur,ullius in caufa ejfe no potefi, neque iacius» nequepropulfus. Quod igitur inflanti, urgentiq;plurimum robore uirium antecellit» minime patitur iiinci> quod autem efi multo debilius, nihil quodammodo audet ab fi flere. Huius autem rei alia cattfa affertur ab jLrifiot. eodem in loco . .An ideo (inquit) hoc efi»quod quicquid mouetur tantifper folitam efi ferri, donec aerem diuerherat, hiantemq; difcludit,fed neutiqua fieri queat, ut id uel minimumprofeindat, quod nihil penitus dimouetur. Ergo fi ambo hac ita fehabent, quippe quod nimiam habet magnitudinem» & id, cui paruitate peccatur, in eorum feri numero funt, qua nihil emonentur, fiquidem alterum fefe dumaxat mouet»
  - 1alterum uero nullius motionis efi: capax. Oportet igitur ut fit ratio inter motam rem mouentcm uim, quos
  - miam uero fagittam,aut lapidem alicuirei inniti accommodari oportet, ideo in fis organis aut canales» £q
- p.354 - vue 371/393
- - D E C l H V S.
  - <«i loculattiertta fiunt, quoniaift uero funis, aut neruus, aut aliquid huiufmodi quodfagittam, & lapidem pro-pelliti ratione temperandum efl, & tuto alligandum alicui parti, qua etiam ipfa compingenda, & compagi nanda efl cum alia, eaq; ejfe debet firma, & cum alijs membris compafta ad unum effe Bum, ut illi diffinitio machina aptetur, ideo partium omnium neceffitas oritur, foraminum, canalium,tonorum, anconum, tabularum,paraflatarum,plinthidum,manuclarutfucularum,columelarum,cardinum,bafiu,&fubie&ionum,qu#
  - ad machinam fabricandam pertinent,quarum omnium menfura defiderantur, nominu fignificationes fufpicari poffunt, diagrammata plane deficiunt.<Ab arcubus autem,qui manu tenduntur ratio bac organorum originem habuit, cum enim & longius mitter, & uehementius ferire vellent maiora ipfa fecerunt, & in eis tonos addi-1Q dere,hoc efl ad extremorum flexionem ex cornuum duritie animum intenderunt, unde fit&um eB ut cum difficultate capita inctiruarent, maiorem uim requirerent,quam eam,qua manibus comparatur, ideo h degenera machinatifunt, & initio fimpliciori modo ea compaginati flent, mox cum uehementius,certius,& longius iaculari uellent,obferuatiombus e fecere,ut certas menfuras compararent,et ad artepropius accederent, unde pracepta conflituta funt, diffinitiones, & diuifiones rerum adhibita. Sic Ctefibius, ftc Hero, fic alij uo -lumina de ijs confcripfere, qua utinam integra ad nos pemeniffent. Sic diffiniuere, jaculatoria artis finem -ejfe procul, & cum uehementiplaga ad propofitum fcopum tela mittere. Telorum autem & miffiUum nomine id cenferi, quodeunq; ab organis, uel alia ui emittitur, fic ex diffis organis quadam diSvTova, quadam x.iv7ovcl dixerunt, priora illa a figura fimilitudine Scorpiones dixere, qua tela tantum mittunt. poBeriora hac xiMCoKa. quod lapides mittant, appellauere, licet alias quoque fagittas iacularipojfent. Scorpiones item dicebant, ut ait Vegetius, quas nunc manubaliflas uocant, ( noflri baleBras appellant) ideo fic uocati,quod 10 paruis, fubtilibusq; jpiculis mortem inferant. Scorpionum autem & baliflarum fymmeiria, ex propofita fa-gitta longitudine,quam id organum mittere debet, fumenda funt. Foramen uero quod Graci t?h'p* uocant modulus efl. Sumitur autem foramen ex nona parte longitudinis fagitta, ideo Vitr. ait \ Eiusff; nona partis fit foraminum in capitulis magnitudo, per qua tenduntur nerui torti, qui brachia continere catapultarum debent f neruos Graci toW uocant, magnitudo autemforaminis intelligitur diametros foraminis, ita ut nona pars longitudinis fagitta, fit dimetiens foraminis. Brachia uero Graci dynav as appellant. Hero fic ait wd-houMcTe 70.p£v aumi^ovtooymvos v<lpdt7ovov tvm«Te ivaTovov,htoi(/xitovioV' Caterumdefignis menfuraru,-qua hic ponuntur, nihil aliud habeo dicere, cum Graea defint,nifi quod a Iucundopofitim efl, ut S. femiffem'
  - fignificet:--. quartampartem nonpranominati integri, fed femifiis. " oBauam partem,non pranominati
  - integri, fedfemifiis. u. duellam, qua efl pars tertia pranominati integri, 9. ficilium, qua efl pars quarta, 30 pranominati integri. Z. dragma,qua efl pars oftaua pranominati integri. F. duodecimam pranominati integri r. Sextamdecimam pranominati integri. Signa uero illa punftim in orbem, uel in quadratum fkffa, nullius ejfe certafignificationis. Sed claufularum diflinttionis tantum gratia fhffa; nifiquis forfan ea minutiasfuicuiufq- integrifignificaricontenderit. Idem Ineundus catapulta quandam deferiptionem affert, ex jLthaneo antiquo delineatam, qua & fi non ea fit qua a Vitr unio affertur, tamen poterit aliqua in parte prodejfe. TSJam organi huius tiruUura plinthio quodam continetur, quod habet dextras, ac finiBras fum-mas& imas partes,illas arreUarijs, has tranfuerfarijs tabulis compactas, illas par aBatas has zfeiTgma. ditias paraBatis qua parallela funt,ancones, brachia catapulta incumbunt, quibus compingitur calx id-
  - efl riipvoJ excauantur autem per longum in femiorbem media paraBata, ubi fecundati cardines imponuntur , qui regulis paraflatis aquales appinguntur. In regulis autem canales funt in quibus fagitta collocando tur, m calce autemparaBat arum efl epitoxis, ideft cauus in quo fagitta caput includitur. Canaliculi uerd fyringes dicuntur. Antefixa unica diCiionc legendum eB, efl enim columella antepofita, & plinthio, catapulta adfixa. Antefixa ex aduerfo efl columna, qua antiflafis dicitur. Reliqua diuinandafunt, nifi aliquid ex Gracis fontibus haurias.
  - De baliflarum rationibus.
  - Cap. XVI
  - [(Atapvltarvm rationesex quibus membris, & portionibus componantur, dixi. Bali-ftarum autem rationes uaria? funt, & differentes unius effe&us caufa comparatae. Alix enim ue&ibus,& fuculis,nonnulla? polyfpaftis, alia? ergatis, qua?dam etiam tympanorum I torquentur rationibus . Sed tamen nulla balifta perficitur, nifi ad propofitam magnitudinem ponderis faxi, quod id organum mittere debet. Igitur de ratione earum non efl: omnibus expeditum , nifi qui Arithmeticis rationibus numeros, & multiplicationes habent notas. Nanque fiunt in capitibus foramina per quorum fpatia contenduntur, capillo maxime muliebri , uel neruo funes, qui magnitudine ponderis lapidis, quem debet ea balifta mittere, ex ratione grauitatis proportione fumuntur, quemadmodum catapultis de longitudine fagittarum. I taque, ut etiam qui Geometria?, Arithmetica?q; rationes non nouerint, habeant expeditum, ne in periculo bellico cogitationibus detineantur, qua? ipfe faciendo certa cognoui, qua?q; ex parte accepi a pra?ceptoribus finita, exponam: & quibus rebus, Grxcorum penfiones ad modulos habeant rationem, ad eam , ut etiam noftris pon-€0 deribus refpondeant, tradam explicata. Nam qua: balifta duapondo Taxum mittere debet, foramen
  - enc
- p.355 - vue 372/393
- - '^6 L t -B E H.
  - «rit in eius capitulo digitorum. ?. fi pondo quatuor, digitorum 6. fi o&o, digitorum 7. de-cempondo digitorum 8. :V; uiginti pondo digitorum. 10.quadraginta pondo digitorum xn. S. K. fexaginta pondo, digitorum xm. & digitiodauaparte,oftuagintapondo,digitorum xv. centum uigintipondo pedis I. S. & fefquidigiti | | centum ,& fexaginta pondo , pedum 11. ||| centum & oftuaginta pondo pedum 11. & digitorum v. ducenta pondo pedum 11. &digitorum vi. ducenta decem pondo pedum 11. & digitorum vn. | Ccl. pondo xi. S.
  - Quoniam balislis ingentia faxorum pondera torquebantur,ideo maiori apparatu, quam in catapultis opus erat. Ceterum & in ipfis baliflis difcrimma funt, licet ad unum effeffum omnes comparentur. Discrimina illa ex ponderum mittendorum diuerfitatefumuntur, hinc eft quod alia ueffibus, & fuculis, qua fcilicet minora 10 faxa mittunt,nonnulla trochleis multorum orbiculorum, alia ergatis, quadam etiam tympanis torqueantur. Balifia igitur omnis adpropofitam magnitudinem ponderis faxi, quod id organum mittere debet, perficienda eft. Verum ea ratio non eft omnibus expedita, nifi enim Geometria, & Arithmetica adfuerit, uanus erit labor, quoniam periculum eft ne in eum errorem incidamus, quem iUi incidere, qui cum cubum duplicare in-ftituifient, offuplum fecere. ita enim fi ex hoc principio,quod experientia,&obferuatione inualuit, ut fi duapondo faxum quinum digitumforamen quarat, quis ratiocinetur quatuorpondo faxnm denum digitum foramen habere debere, falletur demum ut plufquam centum pedum funis, feu foraminis diametrum faciat,fi faxum ducentorum <& quinquaginta pondo uelit torquere. Cum necejfefit (ut ait Eratofthenes ad Ttolomaum regem in epiftola, fuperiori libro citata ) omnia proportione augeri, crafiitudines, magnitudines, foramina, modiolos, & neruos ingredientes, qua fine mediarum comparabilium inuentione fieri non pofiunt. Atque 20 hac nos iuuabunt, fi Geometricis rationibus uti uelimus. Sumatur enim diameter funis, feuforaminis balifta qua duapondo faxum mittere debet, & fit linea a b. & fumatur linea c d. dupla ipfi a b. & iuxta aliquem modum ex fupradittis in nono libro mediarum inueniendarum, capiantur media comparabiles,&ha. bebitur diameter funis balifta, qua quatuor pondo faxum mittere debet. Verum fi numeris ea ratio quarenda eft, ut Gracimonent, ita erit faciendum ut etiam animaduertit Ioannes Buteo qui fic ait. Cum lapis duapondo foramen habeat digitorum quinque, quaritur ad lapidem quatuor pondo quot digitorum debeat ejfe foramen? ad cubum redige s. hoc eft ducas in fe, poftea in produttum, fit cubus 115. cum itaque uideas ad duapondo diametrum foraminis dari, qua fua cubicatione producat 12,$. ratione fequitur, ut ad quatuor pondo, quod eft duplum 2. tanta diametros adhibeatur,qua fua etiam cubicatione compleat numerum 2<;o. qui duplus eft cubi 125. Sed quia 1 $ o non eft cubus ipfitus, quod quaritur ad diametron, latus perfeffe 3 0 dari non pote fi in numeris, cum non fit in rerum natura. Supereft igitur ut huic propinquum numerum ratiocinando difquiras, quem inuenies ejfe maiorem quam 6. quod eft latus cubi 216. maiorem etiam quam. fex & parte quarta, minorem autem, quam fex, & tertia. Ex his particulis tertia fcilicet, & quarta fum-pto dimidio, quod eft feptem quartadecima,iunttoq\ ad fex numerum habebis fenarium, cum feptem uigefimis quartis, adeo ueritati propinquum, ut inde nullus, de quo fit curandum, error oriri pofiit. nam cubus lateris Jex & feptem uigefima quartae, eft 249. &ex particulis 13824. 775. dicimus itaque in balifta , quae quatuorpondo mittere debet, foramen in eius capitulo fieri debere digitorum fex, e*r digiti feptem uigefimif-quartis. inquiramus autem lapidis decempondoforamen: cum igitur hoc pondus ad duapondo fit quincupli, ita & cubum foraminis ipfim, ad cubum foraminis alterius, quincuplum ejfe oportet. neque enim aliter in-Siituta proportio conflat, proptereaiampofitumcubum 125. multiplicoper 5. & colligo. 62 f. poffum 40 etiam ad hoc ratiocinando regulam adhibere dicendo fi pondo 2. fiat 10. quid 125. Age multiplicando 125. in 10. &produffum. 1250. partireper 2. idemq; quod prius inuenies, fcilicet. 625. Huius cubitum latus, ad uerum accedens proxime eft 8. & undecim uigefima, unde prouenit cubus 211. offomilenas. Inuentum igitur ad lapidempondo decem aptandum ejfe foramen digitorum offo, cum undecim uigefimis. Qua quidem particula digiti femiffem excedit una uigefima .& fic ad omne datum po n-dus rationibus cubicis foramina inuefligari poffmt. Sed in his, qua ab authore ponuntur, demptis primo, & ultimo non nifi fecundum proximitatem inuentio procedit quod & intelligentia difficultatem, & ratiocinationi moleftiam affert. In multis tamen numeri foraminum perfeffe conueniunt, ut pote fi detur lapis pondo fexdecim foramen erit digitorum decem. Quoniam cubus lateris 10. qui eft 1000. ad cubum lateris quiefl 125. rationem habet, quam pondo fexdecim, ad duapondo, ideft ottuplam. Item ad pondo 54. fo- fo ramen erit digitorum quindecim ad pondo, 128. digitorum 20. hoc eft pedis unius, cum quadrante. Ad fondo 250. quod eft maximum in Vitruuio, pedis unius cum nouem\ digitis. Docet prater ea idem author , quod datis quibuflibet foraminum numeris, omne etiam pondus ipforum in numeris dabitur ab fo luti, quorum aliquot exempla fubijcit.Efto foramen in balisla digitorum fex, cuius lapidem oporteat inuenire. Accipe duos cubos laterum 5. & 6. qui funt. 125. <& 216. & ita ratiocinare. Si 125. fit 216. quidduapon-dot&produffum partiens in 125. prouenietq; 357. dicemus igitur foramini digitorum Jex deberi lapidem triapondo cum particula 12?. qua quidem paulo maior eft quincunce. & hoc modo datis foraminibus lapidumgrauitatem femper habebis: ut in femipedali foramine lapis erit offopondo cum 24. Centefi-mis uigefimis quintis. In femipedali, & unius digiti pondo 11. cum 83. centum uigefimis quintis in pedali, pondo 65. cum 67. centum uigefimis quintis, in palmo pedali centum uiginti offa, in fefquipedalipon- £0
  - do
- p.356 - vue 373/393
- - D E C I M V S. ^7
  - do ducentum uiginti unum, cum uigint i tribus centum uigefimis quintis. In bipedali, pondo <( 14. cum triginta fex, centum uigefimis quintis.
  - T\efiituuntur autem Fitruuiani numeri hoc modo. Quae balifta duapondo Taxum mitteredeber, foramen erit in eius capitulo digitorum quinque. Si pondo quatuor, digitorum fex, cum digiti fe-ptem uigefimisquartis. Decem pondo, digitorum o&o, cum undecim uigefimis. Viginti pondo, digitorum decem, cum quadraginta nouem fexagefimis quartis. Quadraginta pondo, digitorum tre-decim, cum nouem decimis Textis. Sexaginta pondo, digitorum quindecim, cum fexdecim tricefi-mis. O&oginta pondo, digitorum feptendecim, cum una decima, centum uiginti pondo,digitorum j0 undeuiginti, cum tribus quintis. Centum fexaginta pondo digitorum 2 1. cum undecim uigefimis. Centum o&oginta pondo, pedis unius, & digitorum fex, cum tribus odtauis, ducenta pondo, pedis unius, & digitorum feptem, cum quinque oftauis. Ducentum quinquagita pondo,fefquipedis & digiti, Cum ergo foraminis magnitudo fuerit inftituta, deferibatur fcutula, quae Graece'Hfefr/iwTorap-pellatur, cuius longitudo foraminum iiFz. latitudo duo & Textae partis. Diuidatur dimidium lineat deferiptae, & cum diuifum erit, contrahantur extrema: partes eius forma:, ut obliquam deformationem habeat longitudinis Texta parte, latitudinis libi eft uerfura, quarta parte. In qua parte autem eft curuatura, in quibus procurrunt cacumina angulorum, & foramina conuertuntur & contra&u-ra latitudinis redeant introrfus Texta parte , Foramen autem oblongius fic tanto, quantam epizigis habet crafsitudincm,
  - ^ Scutula Grace Arpinos dicitur quod circumforata fit, ponitur in fummo atque imocapitulo, item dextra
  - ac finiflra,eius munus eH foramen habere, in quo nerui tenduntur,fit autem ex ualido ligno,& quoniam pro -pter foramina imbecillior fity ideo laminis ferreisj & regulis obfirmatur, nerui aut brachia balifiarum continent , cuneolus aut em,qui ncruos uertit, ac findit epigjgis uocatur, tenduntur enim nerui cuneis quibufdd in medios funes inieffis,nam uoluuntur cuneoli & funes uertunt, ac torquent, ut intentioresfint.
  - Cum deformatum fuerit circumdiuidaturextremam ut habeat curuaturam molliter circumagam :V; crafsitudo eius foraminis. S. r. Conftituantur modioli foraminum 11:-. latitudo i.-S.p. | • Crafsitudo, praeterquam quod in foramine inditur, foraminis S. 1. Ad extremum autem latitudo foraminis 1 r- paraftatorum longitudo foraminum v S r. curuatura, foraminis pars dimidia; crafsitudo, foraminis u unius tertiae, & partis 60. Adijcitur autem ad mediam latitudinem, quantum eft prope foramen faftum in deferiptione, latitudine, & crafsitudine foraminis, v. altitudo parte S° quarta. Regula', quae, eft in menfa longitudo, foraminum odo. latitudo, & crafsitudo,dimidium foraminis. Cardines iiz.'/’: crafsitudo,foraminis 199. curuatura regulae r*5.k. exterioris regulae latitudo, & crafsitudo tantundem,longitudo,quam dederit ipfa menfura deformationis, 8e paraftatae latitudo & Tuam curuaturam k. fuperjores autem regulae aequales erunt inferioribus k. menfae tranfuerfarij foraminis uuk. Climacidos fcapi longitudo foraminum 13 crafsitudo 111 k. Interuallum medium, latitudo foraminis ex parte quarta crafsitudo pars odaua k. Climacidos fuperioris pars, quae eft proxima, quae coniunda eft menfae tota longitudine diuiditur in partes quinque. Ex his dentur duae partes ei membro, quod Graeci x"h°v uocant. Latitudo r. craf-fitudo 9.-v’: longitudo foraminum m,&femis k. Extantia cheles foraminis S.pterygomatos foraminis t, & ficilicus. Quod autem eft ad axona, quod appellatur frons tranfuerfarius foraminum trium interiorum regularum foraminis, r* crafsitudo £ k. cheloni replum, quod eft operimentum, feciiri ui includitur, k. fcaposclimacicloslatitudo z. 5. crafsitudo foraminum x nk. Craf-fitudo quadrati, quod eft ad climacicia foraminis, F5. in extremis k. rotundi autem axis diametros aequaliter erit cheles. Ad clauiculas autem S. minus parte Texta decuma k. Anteridiutn longitudo foraminum F. rn. 9. latitudo in imo foraminis r.in fummo crafsitudo zk. Bafis,quae appellatur efchara longitudo foraminum \ antebafis foraminum mi : j | vtriufque crafsitudo, & latitudo foraminis. j! j. Compingitur autem dimidia altitudinis k. columna, latitudo ,& crafsitudo 15. altitudo autem non habet foraminis proportionem, fed erit, quod opus erit ad ufutn brachij ; ; longitudo foraminum vi ; j 1 crafsitudo in radice foraminis in extremis F. Deba-liftis, & catapultis, lymmetrias,quas maxime expeditas putaui, expofui. Quemadmodum autem con-Jo ternionibus eae temperentur e neruo,capilloq; tortis rudentibus,quantum comprehendere feriptis potuero, non praetermittam.
  - Tlacuit mihi uno capite comple&i, qwe de rationibus balifiarum dicuntur, licet duobus ea contineri in alijs exemplaribus uiderim. uidetur enim continens tra&atio , & eadem inftitutio. Caterum non efl,quod aliud addere poffim ad medelam inueteratorum ulcerum,ni fi quadam non minus ulcerofa ex Gracis authe-ribust ut qui me funt diligentiores chirurgi, uulnerafoueant, alligent,&curent fi fieri poteft.
- p.357 - vue 374/393
- - I 1 B E ^
  - 31*
  - De catapultarum, bahjlarumj^ contentionibus temperaturis, Cap. XVIL
  - Vmvntvr tigna amplifsimadongitudine, fupra figuntur chelonix, in quibus includuntur fuculse. Per media autem fpatia tignorum infecantur,& exciduntur formx, in quibus excifionibus includuntur capitula catapultarum, cuneisq; diftinentur, ne in contentionibus moueantur. Tum uero modioli aerei in ea capitula includuntur, & in eos cuneoli ferrei, quos ^hT^iScts Graeci uocant, collocantur. Deinde anfx rudentum induntur per foramina capitulorum, & in alteram partem traijciuntur. deinde in fuculas conijciuntur, inuoluunturq; ue<5tibus, uti per eas extenti rudentes, cum manibus funt tafti, squalem in utroque fonitus habeant refponfum. Tunc autem cuneis ad foramina concluduntur, utnonpofsint fe remittere . ita traie&i in alteram partem, eadem ratione ue&ibus per fuculas extenduntur, donec squaliter fonent. Ita cuneorum conc!ufionibus,ad fonitum muficis auditionibus catapultas temperantur.
  - io
  - De oppugnatorijs3 defenforijs^ rebus: primum de arietis
  - muentione emscfe machina. Cap. XV111. ao
  - E his rebus quas potui, dixi. Reflat mihi de oppugnatorijs rebus, quemadmodum machinationibus, & duces ui&ores & ciuitates defenfx efle pofsint. Primum ad oppugnationes aries fic inuentus memoratur. Carthaginenfes ad Gades oppugnandas cafira po-fuerunt: Cum autem caftellum ante cepiflent, id demoliri funt conati: poftea quam non habuerunt ad demolitionem ferramenta,fumpferunt tignum, idq; manibus fuflinentes, capiteq; eius fummum murum continenter pulfantes, fummos ordinum lapides deijciebant, & ita gradatim ex ordine totam communitionem difsipauerunt. Poftea quidam faber Tyrius nomine Pcphafmenos hac ratione,& inuentione indu&us malo ftatuto, ex eo alterum tranfuerfum uti trutinam fufpendit, & in reducendo,& impellendo uehementibus plagis deiecit Gaditanorum murum. Cetras autem Chal- Q cedonius de materia primum bafim fubie&is rotis fecit, fupraq; compegit arre&arijs, & iugis uaras, 5 & in his fufpendit arietem, corijsq; bubulis texit, uti tutiores eflent, qui in ea machinatione ad pul-fandum murum eflent collocati. Id autem quod tardos conatus habuerat, teftudinem arietariam appellare coepit. His tum primis gradibus politis ad id genus machinationis, poftea cum Philippus Amyntae filius Bizantium oppugnaret, Polyidus Theflalus pluribus generibus,& facilioribus explica-uit, a quo receperunt do&rinam Diades, & Chereas, qui cum Alexandro militauerunt. Itaque Dia-desfcriptisfuisoftenditfeinuenifle turres ambulatorias, quas etiam diflolutas in exercitu circumferre folebat. Praeterea terebram, & afcendentem machinam, qua ad murum plano pede tranfltus efle poflet: & etiam coruum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. Non minus utebatur ariete fubrotato, cuius rationes fcriptas reliquit. Turrem autem minimam ait oportere fieri ne minus altam cubitorum 60. latam 17. Contra&uram autem fummam im£ partis quintam. Arre- * daria in turris imo dodrantalia, iniummo femipedalia. Fieri autem ait oportere eam turrem tabulatorum decem lingulis partibus in ea feneftratis . Maiorem uero turrem altam cubitorum izola-tam cubitorum 23. Contraduram item fummam quinta parte: arredaria pedalia in imo , in fum-ino femipedalia. Hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum 20. cum haberent flngula tabulata circuitionem cubitorum ternum: tegebat autem corijs crudis, ut ab omni plaga eflent tutae. Teftudinis arietariae comparatio eadem ratione perficiebatur. Habuerat autem interuallum cubitorum 30. altitudinem praeter faftigium. 16. Faftigij autem altitudo ab ftrato ad fummum cubita 7. Exibat autem in altum, & fupra medijtedi faftigium turricula lata non minus cubita 12. &fu-qpra extollebatur altitudine quatuor tabulatorum: in qua tabulato fummo ftatuebantur Scorpiones,
  - & catapultae, in inferioribus congerebatur magna aquae multitudo, ad extinguendum fi qua uis ignis W mitteretur. Conftituebatur autem in ea arietaria machina, quae Graece xp/oSoxn dicitur, in qua collocabatur torus perfedus in torno, in quo infuper conftitutus aries rudentium dudionibus,&redu* dionibus efficiebat magnos operis effedus: tegebatur autem is corijs crudis quemadmodum turris.
  - De terebra has explicuit fcriptis rationes. Ipfam machinam uti teftudinem in medio habentem collocatum in orthoftratis canalem faciebat, quemadmodum in catapultis, autbaliftis fieri folet, longitudine cubitorum 5 o. altitudine cubiti, in quo conftituebatur tranfuerfa fucula. in capite autem dextra ac finiftra trochleae dux, per quas mouebatur quod inerat in eo canali capite ferrato tignum, fub co autem ipfo canali tuti crebriter celeriores, & uehementiores efficiebant eius motus. Supra autem id tignum, quod inibi erat, arcus agebantur ad tegendum canalem, uti fuftinerent corium crudum, 43110 ea machina erat inuoluta. De corace nihil putauit fcribendum,quod animaduerteret eam ma-
  - chinam
- p.358 - vue 375/393
- - D E C I' M r S. 359
  - chinam nullam habere ulrtutem. De acceflu,qui sGrsece dicitur,& de marinis machinationibus , qua* per nauim aditus habere poflent, feribere tantum pollicitum efie, uehementer animaduer-ti, neque rationes earum eum explicuiffe. Quse funt ab Diade demachinis feripta, quibus fint comparationibus expofui.Nunc quemadmodum a praeceptotibusaccepiy& utilia mihi uideantur, expona.
  - Ex, Athenio autem hac habentur, qua apponuntur.
  - Kf idp -uip fi^>aoKGp supsOLuToa qrftamjoy votd' Mtpj^tiSbp/ajp cjp tk yaSVptx m>Xlop^
  - Hia 4 yap 7i 7r^Mt70cXajuJ2>otpox«pajp auimy, MU MrStjug^uxTOp e*c gS\x<|>05
  - T» 7B^C<,J/E0tf/(TKOVC Tripoli ouSip 8^p7tk5 ^pxupop «C T«p Kfti^Tjapscnp, $bnDp XaGop7*9 JW )^pd5p Gjpffei^p fts 70 TOyc?,MU paSrw$ tioXuju 'Turropiia05?\fip+ o&«/ «mjui5\»p 70 j*pd
  - jutpop 70^/09 ’n;pou/7TH'pdc, cd opoua LJ m^«cnu.»oc,»7H 7roXiopi«a,liu ETroioupTo 7a TOuTOt T7^F5 •nlji Twp yaSSie/™p 7roXip,ieq«p cniaas wiu afckop a7rauTou 7rAotj/iop ^3, Tbra? 7ropot7rAH<nws tuus Ttup <?uyup ^J>oiXotr£ip , etutSe t> sXnajp i^Ticcuacjou 90 7rA«]/iop ♦ adarepeus Si rap evSbp SiouietAupwp SW 70 |»op tou -UHj^apHxuxros aujugQou* pep ouuTVt mnfey 70^015 ♦ «THpou Si uuToujj»p 6 Mtp^vSbyiog \^ni37^p^p ttoihotcs ^otp,i7n'SHKJt 7rA«yiop jbp npi6pfMU ou*fc£ ^spTjccoaqrwp aXMp, d7fa'\xxro 7t\h$ou; &pwp 10 'n^w^Duxupop»£7n>iW Si carm^P^p orHETrotruex tfiipou;'nfw-ng Eupwp3c?SSa T«p gpa» J\;th7« ^tXuipLu; 7r£i<7Hycpsv<nE* 4U7ft t&vt* Si EWwcratp Tips? ^ nuX/pSpcjp 7J£?o>3du« jujipop 7°p upiop ♦ MU outws *^(pwpTo ♦ EmSbmp Si E\a€cp h toioutm UH^tyomutx urnunt
  - KDLTOt Tup -X topi/aiou TOUffJ«XlWTOU TVpOLfiy/SbCjKOLTTIt n 7»p ^>lX(7TTZrOU TOU atHU*TOU g*
  - cnXfcap, on EnuXiopHft ftu^apTious ^>i'Xrmzroc* fUH^uipei Si th tojoluth n^pH TroXwciJbc 0 osJOcXoc ♦ ou oi JUUxGHTKi guwE^panuopTO aXE|apS]paJ SWSSic Wt( ^upeou+ SSociSSiq jjujj SLjcuh^Q^H9iy»T^JUMy^yiK(SoujTnuJi^ouiUJX7it\jpHK«you TVUC^n^opHTcu; mipycu;, 30 mu r» Xeyoxupop u-cc^spop, MU T>p KcpocK», mju Tup emgotdpoy 4 e^pHaztro Si mu tw ^nn)7t?X.¥ KpioJ ♦ ypat^ft youju T«p juxt^ctheuLu ouuto\j ovilis * 7>p ^up Trwpycp 73&
  - «Xa^iqdp ^>H9i SS?p ytpgo^na 70 uvj^o? 7TH^wp ^ *p Si irAoirog s^pTtt tth^hs iQ* auuatm yupLu Si tou 7tA«tou; eu; 70 osflta 70 vi unio y rup Si aKeXwp tou mipyou 701 nd^U
  - f^ip Kftimdft jvup jftTmXouqKfajitaGcfi Si ETrlaS^MTuXa * Eytpcio Si ouujzp 6 tvXikouioq S^KOCnyoC 7lfet73ggpu OUffH5 £Kft«r«C * d Si UJUj4qOC OUUTUy TTVpyog 7» UtIk05 7THa
  - )£<$ pM, 70 Si TrAoiio? fr^TTH^s Ky 4Tup Si aujuaywyiip v^tt *§vqoc 7> 7rEXL7rlop «Xaxtgflsyftji ,^0 7» ctfta uipH* Twp Si awsXwp Wyn 7roS\oJa mu kkto0sv TiTfotywpa, e? SbtMTU»
  - Xouc 7» 7r»p nu/otyouxcpa ^ 7« (xpaj ♦ d Si 7»Xikouto? ouuiwy iwpyog eyipsto ffKcawcnyoc, Tife^poiLOu; c^uohq EKsttmc «nync kukAciS ttXutoc y, TTH^up E^opTOp e? n)p eV&ohShotp Ttop Ext7rue;{rxiWp> h Si TppajTM cnyu 70 u\|oc 'irH^cts ^5 * H Si S^urtpa e* mu eusc 7rtpn mywp 70 oluto u\[aq Xaxt^a^ouausp ♦ ou Si s^Xoittdi -nixmpusp 7TH^wp,MU g TraXoaorwp 70 u\j>05 sycpopTo«OAioiuJc Si mu ^ tou €\ar(opoc m/pyou h SSoupgenc Tiop cnywp 7»p ouvvtCt Xoyop sXotjugotf a/^gupaouju Si ouJ tou; Xpyouc €upoBuc* *nic Si ^cXupHc 7>p Kfiop ^Epoua aH? h Epyatncx Lu h o^tv , juxiipodc ti MU -tuyaXHQ ♦ h Si jjuyioM «Xocxlgotpf 7» S^iamua tou ttAoctou; 7thj^«5 X* 70 Si jumhcs TTH^wp xt* 70 Si u\}«5 wc «ETomasc thc e^iqpuuis pMc ucngf p 7TH^ti5 ir+ thc Si otVtodar&sc cujThg 70 u\^ec pccbo (duaioc ^ 7> o^UTftTop
  - 7th^o? <<r+ w^s^aXfi Si T»p xtiaLu cnp*p d oceto? TouXa^icpop 7TH^«c &* 7mpaHaTa» gotipup ^>' T»p cnyiip eojc T»p tiroulng Sb xup, oW h TT&tyouog synvuhog 4 cfi^Hpi Si e3m •aucxhs tbc <wpnc 7rvp j/iop Tpicnyop ♦ MU «5 xup toic apu «nyot? ETtGft KaTttTnXiocc ♦ ftc Si 7iip k&tu uSfcao? TmpocOEoip ETreieTOtEpipopio Si ojutk tk ^XbipM op^oqwTDa nunAcp nfei* SjpOlLOp E^UffH?* 7qut Si MU Ke;oS^yp E7r’oLUT»ip, E^> H? MU 7>p HliXipSpOp ETTTTldfl , SVoU nfipuSouAjupog 6 Kg/o$ Si3^sp7ica7aanop CjpHpyu jyp^pEtotp 4 eGvpovuju Si mu tkutIus da
  - ft-olae
- p.359 - vue 376/393
- - 360 L- I B E
  - juomq toT? mypyoic 4 ^ SI ^XmjjLiu -uup tmj/ £XjJ*r«p fS ice/c? Xaxtg^a, mu
  - W <JR|J TBp KcxTWcjHSultu diLof&Js £^ouarwp47i0Htn /S‘ 7K5 KpM7n^c gv gjtrya 7rapcx7rAHCT70tp
  - 7H op t^T? Eu0im!po»c jnyv/oxupH KX^mKTtug, mu TrAuy.oy opi onop oxloicu? eurous 6« j^uffoip « sk St tuu a?Aou MuippiA ouJthq oanb tgu«hgpv t^^Ajolc EacgaT&e» j\jo , §Vwp 7pfipwQe* 7«p sthtiOs WpLu &jp oumi »upou«p+mu /£> tou Kct7tt<^w uuxto$ SI tou » TZp cru£/r» yiuS -nmpaue tjQhot HuX/pSpw, ipa BunipHrag uimp^U * MU o\mss sxtgaTAe» nlp tupoual
  - fV H Kp!0Hfl7TG< S^ieXKDXUEpOC OLUTHp EMTOU K#TW OVlGJiOV H^XU^JOV 4 gl/jJODUTOU Si HUkAOS IO ffuju tdu? a\p!Tj T«p avejryot,tyot arK%7rHTVu ourrLd h KjEpoda e joj9«/ ♦ tou yccp o^you n<x=*
  - XcSsS^onVTOU^uipOUT^UTOW^TOU ^^TEwnJpOC EUgionETDU 6uJb£l« ♦ HaTO Xoyop SM7l9S juipou T» (nwj&yfJ.xTOt xuytqcp kAsqc roig vsaro upHuaoi ♦ 7»p Si Kopartot 01 ^>h=> juu ftpoa a^iop K»T«crHEt/HC 4 7«p Si E7n&x0potp dp T^pTrep S\?y/ipsoSua TTf?^
  - 3Si\uiu»p, ouSip SSiB»^>liJiafp, 0TWp kkt» 3a\ocoonxp Si aJjfp TTgPoayoAJU» pcap spywp S^SSiXaiTou, aT&ot mu t*u7« 7rop£TDu 4
  - 20
  - De teftudine ad congeflionemfoffarumparanda. Gz^. X/X
  - Estvdo, quf ad congeftionem foflarum paratur,eaq; etiam accefliis ad murum potefl: habere,fic erit facienda. Bafis compingatur, qua? grsece s^ojo* dicitur quadrata, habens quo quouerfuslaterafingulapedum 25. &tranfuerfariaquatuor. Hsec autem contineantur ab alteris duobus crafsis f. s. latis, s. diftent autem tranfuerfaria inter fe circiter pede, & S. fupponanturq; in fmgulis interuallis eorum arbufculse, quse grfce dy.aZpTrofos dicuntur > in quibus uerfantur rotarum axes conclufi laminis ferreis, eseq; arbufculse ita fint temperat*, ut habeant cardines, & foramina, quo uedes traiedi uerfationes earum expediant, uti ante, & poft, & ad dextrum, feu finiftrum latus , fiue obliq; ad angulos opus fuerit, ad id per arbufculas uerfati progredi 3° pofsint. Collocentur autem infuper bafim tigna duo in utranque partem proiefta pedes fenos, quorum circa proiefturas figantur altera proie&a duo tigna ante frontes pedes 7. crafia & lata uti in bafi funtferipta. Infuper hanc compa&ionem erigantur poftes compaftiles pr*ter cardines pedum 9. crafsitudine quoquo uerfus palmipedales,interualla habentes inter fefexquipedis:e* concludantur fu-perne inter cardinatis trabibus. Supra trabes collocentur capreoli cardinibus alius in alium condufi in altitudine excitati pedes 9, fupra capreolos collocetur quadratum tignum,quo capreoli conjungantur, ipfi autem laterarijs ci rea fixis contineantur, teganturq; tabulis maxime palmeis, fi non ex extera materia, qua* maxime habere potefl: uirtutem, prxter pinum, aut alnum. Hxc enim funt fragilia, & faciliter recipiunt ignem. Circum tabulata collocentur crates ex tenuibus uirgis creberrime textis, maximeq; recentibus percrudis corijs duplicibus confutis far&is alga, aut paleis in aceto ma- 40 ceratis, circa tegatur machina tota, ita ab his reijcientur plagx baliftarum,& impetus incendiorum.
  - De atys tefludinibus.
  - Cap. XX.
  - St autem’& aliud genus tcftudinis, quod reliqua omnia habet, quemadmodum quse fu-praferipte funt, prseter capreolos, fed habet circa pluteum, & pinnas ex tabulis, & fuper-ne fubgrundas proclinatas, fupraq; tabulis, & corijs firmiter fixis continentur. Infuper uero argilla cum capillo fubadfa ad eam crafsitudinem inducatur, ut i^nis omnino non pofsit ei machina: nocere. Polfunt autem fi opus fuerit, ex machinf ex odo rotis efle, fi ad loci natu- ?® ram ita opus fuerit temperare. Quse autem teftudines ad fodiendum comparantur opuyer grsece dicuntur. Cxtera omnia habent uti fupraferiptum eft. Frontes autem earum fiunt, quemadmodum anguli trigonorum, uti a muro tela cum in eas mittantur non planis frontibus excipiat plagas, fed ab lateribus labentes fine periculo fodientes,qui intus funt tueantur. Non mihi etiam uidetur efle alienum de teftudine quam Agetor Bizantius fecit, quibus rationibus fit fada exponere . Fuerat enim eius bafis longitudo pedum 6o. latitudo 18. Arredaria,qusefupra compadionemerant,quatuorcollocata, ex binis tignis fuerant compada in altitudinibus Angulorum pedum 3 6. crafsitudine palmo-pedali, latitudine fefquipedali. Bafis eius habuerat rotas odo, quibus agebatur. Fuerat autem earum altitudo pedu vi.S.:-1- crafsitudo pedu trium, ita fabricata: triplici materia alternis fe contra fubfcu-dibus inter fe coagmcntat*,laminisq; ferreis ex frigido dudis alligat*. Hsein arbufculis fiue amaxo- 6®
  - podes
- p.360 - vue 377/393
- - D E C t M V S.
  - 3bi
  - io
  - podes dicantur, habuerant ucrfationcs. Ita fupra tranftrorum planitiem, qua» fupra bafim fuerat, po-ftes erant eredti pedum 18. -f- latitudinis S. v- crafsitudinis F. Z: diftantes inter fe 15fupra eos trabes circunclufas continebant totam compactionem latae pedum 1-7-. craffg S4-. fupra eam capreoli extollebantur altitudine pedum 12. Supra capreolos tignum collocatum coniun-gebat capreolorum compaCtiones. Item fixa habuerant lateraria in tranfuerfo, quibus infuper contabulatio circundata contegebat inferiora. Habuerat autem mediam contabulationem fupra trabiculas, ubifcorpiones, & catapulta; collocabantur. Erigebantur & arreCtaria duo compaCta pedum 3 f crafsitudinefefquipedali v': latitudine pedum 11. coniunfta capitibus tranfuerfario cardinato tigno, & altero mediano inter duosfcapos cardinato, & laminis ferreis religato, quo infuper collocata erat alternis materies inter fcapos, & transuerfarium traieCla chelonijs, & anconibus firmiter in-clufa. In ea materia fuerunt ex torno fadti axiculi duo, e quibus funes alligati retinebant arietem . Supra caput eorum,qui continebant arietem collocatum erat pluteum Uurriculce fimilitudine orna^ tum, uti fine periculo duo milites tuto flantes profpicere poflent, & renuntiare, quas res aduerfarij conarentur. Aries autem eius habuerat longitudinem pedum Cvi jj j latitudine in imo palmipedali ;‘l crafsiaudine pedali !!; contraClum a capite in latitudine pes. 1 j~ crafsitudine S -f- is autem aries habuerat de ferro duro roftrum , ita uti naues longae folent habere,& ex ipfo roftro laminae ferreae quatuor circiter pedum 1 5. fixaefuerant inmateria. A capite autem adimam calcem tigni contenti fuerunt funes quatuor, crafsitudine digitorum odio ita religati quemadmodum nauis malus a puppi ad proram continetur,eiq; funes praecinftorijs tranfuerfis erant religati, habentes inter 20 fe palmipedalia fpatia.Infuper corijs crudis totus aries erat inuolutus. Ex quibus autem funibus pendebant eorum capita fuerant cx ferro faftx quadruplices catenx, & ipfaj corijs crudis erant inuoluta?. Item habuerat proiedtura eius ex tabulis arcam compactam,& confixam rudentibus maioribus extentis, per quarum afperirates non labentibus pedibus faciliter ad murum perueniebatur j atque ea machina fex modis mouebatur, progreffu . Item latere dextra ac finiftra, porredrione nori minus in altitudinem extollebatur, & in imum inclinatione demittebatur. Erigebatur autem machinain altitudinem ad difijciendum murum circiter pedes c. item a latere dextra ac finiftra procurrendo per-ftringebat non minus pedes c. Gubernabant eam homines c. habentem pondus talentum quatuor millium, quod fit 480. pondo. lAtbenaus fic,
  - 30 ^ ^ ™ HUpxU^KC J/ipETBU JJUj/ MLhKDQ TOV fi
  - ejloo TTH^Wp XLg* Si KH+ TQtSi JTMfiXH TOt S’ TOU SO^agjloU TTHyvihuipOt
  - CJUXCpOp EH £}*071SXuijf ffUUJHUU£^USy T> JUHHDQ 7TH^«C kS+ 7> Se 7TTX)gQ E* 7TttX0U»
  - * 70 Si 7rA«T0Q TTH^UOaot ♦ Se J/ipOpTDu cv oumi m« 5V«p qpdytTOU 70 ff\j'
  - spyop«TP xup u\|o? aJm^,ess S$* 70 Se TTH^fig 6+auxtgaT^opToa Se KftTa 7raj(05 MU 7rA«roc S^cnuguopToa XsTncr. vj^^pHXotroi? ♦ «5^5« Si
  - qp otAta^imjcn * xiopesSi 7fHyvujuTca tou f(^ocgjou SteS^KBTrH^ejs ttAoctc? -uip E^p* tu;TraXoaqxxgr* u\[/3;Sedixi* SIxhtuXous♦ oLm^etSeaftXoc oar a7&.ou niwpTraXougocc
  - 2* muim^yvuuTou gVoumjpgmcruXiot xukAoIj7tA<xtocf^pTWTmXouqKC5*irvy05
  - Si y♦ Se Twp emcruXitojp Tnlyviwrvu ouy/KUTrToa 70 u\jA3c c/?oug^ cum? 7TH^ft5 h< wti
  - ou/TOp JbHcc gxtTTHyvuToa 7rA.aj/ia,eis Llu 7nxacu od Kopu^oaTtup aruy^uwfuip TTHyi^ceuTca, KfiU ytpppTTxx j\io 7r\EupodiUKAi^f^ Hxiu Xonrop 70 gpyop cropi^bunxx wtki ctkettw ^«tou 7rap«x7n\H<nW5 TDa?)(wqp7<n ^tXajpoa?* g^e Si ^ juutIuj crtpup iwp EmcruX/wp ^potTTBtuOiJUpLa/, 07rac h ggXoqucria 67tWtM5 ♦YcyapTca St tuxt omacJ t»? KfioSbKH^ ctkeXh jVo crvjugEgXnajupa opdiot qp xiiaas tm? ^tXwpnc g^pTK 70 uhhd$ X*7rH^u>p+r> Si '5° 7ra^cc ocuTOp 7rH^uodop * Se 7rX«7t>5 TfirnxXoaqri'juop 4 stytyjLbo^Em Si ett^ou/ttum 7nzjiKt$>oi\oy,MU xuTop d7^.o Sia 7&ip crKEXwp Sinc7rHy^.a4AflU ^pot xucrop touti ^otXou WJU t«u SSaTTHpjuo(Toc 7THyvuTBa |uXop dpOiOp, wit g^>3gHaTt^u t|uXoo
  - TWU 7T*ytpT0S TQjp entEXwp EXtga7^.0pTDU opi CTK01 TlTCppEUXLtpoU ^ OJp Ttt 07rA« g^Mp
  - THTna TK ^pg^pTR 7°p upiop 4 /S' Se TOU l7nXj£<^>(x\0U KOi TM5 TTHyVUTOa Gcnpot
  - fuOi/j(agn oluto otO^aXgqotTK SvjjolcQtxjl gqxtpoa tou; snoTrfguopTVC Ta occcnccnT^d^Lt pot iKrap qpapTenp r>p npiop« tou Si upiou 70 tth^gq pK* eh, Si irlgppH? tfo jjupncSoopttAoctocSi(47roXoaorup% et$«KpopSiuujuhmtduouJtou,7ojuiptfo^sto*
  - ' HH fuuw.
- p.361 - vue 378/393
- - L I S E ^
  - SSouop»7> Si 7TA.KT0C l7TK.\6L[cnoJop« MU qx3AdL0t «nJ^ytUL 0 ILOlOp SxtgoXcjS 'TffO-rn
  - JLLHK&i 4 7^ Si OTGJiUUX OCuXuVjbp , MU OtlT*OUJTVU 8\lK*5 OCGrbTOpOUOI (JljVtpQU TTpOffHXWAUpOCJ
  - 7lp Kf «c3 S* ♦ «ni 7TH^ft5 u \sGro^wppi/TCu Si o\0$ 0 k^ioq ottAois okto&cmtu\oj<? 7f icn+ iu&c ftaTvaxtgfltpE-nxx k&to -uitrop ek Tf iwp SfxX&iJUjJuxn^i a\u<noi 7TH^uouotic ♦ d ^eoxloc 0 & xl£J05 tpp K^iop j^wp im TrccXouqtcq myri \otju€xjj<[ 70J/ e \i^op ^ T£p gupaoua
  - tdu ^ kukAoS 07ap sXjyfiHgupffous bpyoug* to 07rA.a odoromnccxiipoc EKrap dpunw/o'
  - TWp IKTHC HfioSS^Uf MU Xj/efflTVi 7>p icp 8^0 toc ap)£C «Xuaitn «nSVipoJg TtTf a* •JlAoUS 7Tl7rA8yjUfl/0U* *£U 7rtejtg£6upffWp7BU OU Oc\UffW? T^c 7* -tu) OpaoSuu ♦ ytpETCU «m6«0pa owpi^b? 8 ^>H\w$ftaHS 7H 7rgp0^>opa to J jipiou* tuu im toutm? yipiTta sh Tpia 7MU>oeiwp ftnTUOp 7n7rAf pjuevop 8)<cp tos oVas TnxXoamodou 77£ps 7> pacSSug ^pagoci*
  - pftp 87ii 73 to^c £VWtw» 8^61 Si tua 7mpaS\/yjma7oc sWngpi/ -uigpicQKpiQC 8m Siqce.
  - TrasKjKOBUCTrBtpotTrAHffioctJupHerwcSii spyopXotjLtgfltpfte^ TMpftcToextTr^oSTp ♦ tuu TBp ftc TP omaai 4 MU Twp «5 to 7rAa)*cc,HDU TMp ^spotfEump tuu 7«p eVpsircnp* nardcape» Si odffio gSS^-LUiKopTfc tth^lc; uvj^oc.Kj to 7rAa)4* 7rapacnjpft 87n7rH^ftQ sfiSbiwwopTO ♦ oIotKi^ETDU Si caro ^pspwp p* E^vaa *#> du itTcSty &«gpc TO\*fT« «T^aiuo^Xia*
  - 10
  - zo
  - ‘Totius operis peroratio. Cap. XX/.
  - E Scorpionibus, catapultis ,& baliftis, etiamq; teftudinibus, & turribus, qua* maxime mihi uidebantur idonea, & a quibus effentinuenta, & quemadmodum fieri deberent explicui. Scalarum autem, & carchefiorum, & eorum, quorum rationes funt imbecillo-res non ncceffc habui feribere. Ha?c etiam milites per fe folent facere, neque ea ipfa omnibus locis, neque eifdem rationibus poffunt utilia effe , quod differentes funt munitiones munitio- 3 0 nibus, nationumq; fortitudines. Namq; alia ratione ad audaces, & temerarios, alia ad diligentes, aliter ad timidos machinationes debent comparari,itaque his prasferiptionibus fi quis attendere uolue-rit, ex uarietate eorum eligendo, & in unam comparationem conferendo non indigebit auxilijs, fed quafcunque res, aut rationibus, aut locis opus fuerit fine dubitatione poterit explicare. Derepu-gnatorijs uerononeft feriptisexplicandum. Nonenimad noftrafcripta hoftes comparant resop-pugnatorias , fed machinationes eorum ex tempore folerti confiliorum celeritate fine machinis fe-pius euertuntur. Quod etiam Rhodienfibus memoratur ufuuenilfe. Diognetus enim fuerat Rhodius Archite&us, & ei de publico quotannis certa merces pro arte tribuebatur ad honorem. Eo tempore quidam Archite&us ab Arado nomine Callias Rhodum cum ueniffet acroafin fecit,exemplumq; protulit muri ,& fupraid machinam in carchefio uerfatili conftituit. qua elepolim ad moenia acce- 4° dentem corripuit, &tranftulit intra murum. Hoc exemplar Rhodij cum uidiffent admirati ademerunt Diogneto quod fuerat ei quotannis conftitutum ,& eum honorem ad Calliam tranftulerunt. Interea Rex Demetrius,qui propter animi pertinaciam poliorcetes eft appellatus,contra Rhodum bel lumcomparandoEpimachum Athenienfemnobilem Architedum fecum adduxit. Is aiitem com-parauit elepolim fumptibus immanibus induftria, Iaboreq; fummo, cuius altitudo fuerat pedum 12 f. latitudo pedum 60. ita eam cilicijs, & corijs crudis confirmauit,ut poffet pati plagam lapidis balifta immifsi pondo 360. ipfa autem machina fuerat milia pondo 360 . Cum autem Callias rogaretur aRhodijs,utcontra eamhelepolim machinam pararet, & illam( uti pollicitus erat) transferret intra murum, negauit poffe. Non enim omnia eifdem rationibus agi poffunt, fed funt aliqua, quje exemplaribus non magnis, fimiliter magna fada habent effedus , alia autem exemplaria non poffunt ha- 5® bere, fed perfeconftituuntur. Nonnulla uero funt, quse in exemplaribus uidentur uerifimilia ,cum autem crefcere coeperunt dilabantur, ut etiam poffumus hinc animum aduertere. Terebratur terebra foramen femidigitalc, digitale, fefquidigitale, fi eadem ratione uoluerimus palmare facere, non habet explicationem, femipedale autem maius ne cogitandum quidem uidetur omnino. Sic item quemadmodum in nonnullis paruis exemplaribus fadum apparet, in non ualde magnis fieri poffe uidetur, non tamen eodem modo in maioribus id confequi poteft. Haec cum animaduertiffent Rhodij eadem ratione decepti, qui iniuriam cum contumelia Diogneto fecerant ,pofteaquam uiderantho-ftem pertinaciter infeftum ,& machinationem ad capiendam urbem comparatam, periculum ferui-tutis metuentes,&nilnificiuitatisuaftitatem expedandam,procubuerunt Diogrietumrogantes,ut auxiliaretur patriae. Is primo negauit fe fadurum, fed pofteaquam ingenuae uirgines & ephebi cum £<]
  - facer-
- p.362 - vue 379/393
- - D E C 1 M V S.
  - 5^1
  - 3°
  - 4°
  - faccrdotibus uenerunt ad deprecandumtunc eft pollicitus his legibus, uti fi eam machinam ccpiffet, fuaeflct. Hisitacoriftitutis, qua machina acceflura erat, ea regione murum pertudit, & iufsit omries publice & priuatim, quod quifq; habuiflet aqua: , ftercoris, luti, per eam fcneftram per canales effundere ante murum. Cum ibi magna uis aqua:, luti, ftercoris, node profufa fuiflet, poftero die Helepo*. lis accedens, antequam appropmquaret.ad murum in humida uoragineada confedit, nec progredi, nec regredi poftea potuit. Itaque'Demetrius cum uidiftet fapientia Diogneti fede’ceptum efTe,cuin claffe fuadifcefsit. TuncKhodij Diogneti folertia liberati bello publice gratias egerunt, honori-bu.sq; omnibus eum,& ornamentis exornavierunt^Diognetqs autem eam Helepplim reejuxit in urbem, io &inpubfico collocauit, & infcripfit. Diognetu^emanubijsidpopulo dedit biunus. ita in repugna-torijs rebus non tantum machine, fed etiam maxime confilia funt comparanda. Non minus Chio cum fupra naues famburarum machinas hoftes comparauiffent, noctu Chij terram, arenam , lapides pro-ieceruntin mare ante murum. Ita illi poftero die tum accetjere uo{uiflent,naues fupra aggerationem, qua: fuerat fub aqua,federunt,nec ad murum accedere,nec retrorfus fe recipere potuerunt,fed ibi malleolis confixa: incendio funt conflagrata:. Apollonia quoau? cum Circumfideretur, & fpecus hoftes fodiendo cogitarent fine ftijpitione intra moenia penetrare.ld autem cum a /peculatoribus eftef Apol-loniatibus rcnunciatum, pefrurbatiinuncio propter timorem confilijs indigentes animis deficiebant, quod neque tempus, neque certum locum fcire pbtetant, quo emerfum facturi fuiffent hoftes. Tum ue,ro Trypho Alexandrinus, qui ibi Fuerat ArchitjS&us, intra^ murpm piures) fpecus defignauit & fo-ao diendo terram progrediebatur extra murUm dum.taxit citra fagitt4emifsionerh,& in omnibus uafa i-neafufpendit. Ex his in una foffura^ qux contra!hoftium fpecus fuerat uafa pendentia ad plagas ferramentorum fonare coeperunt,ita Cx eo intellectum eft, qua regione aduerfarij fpecqs agentes intra penetrare cogitabant. Sic limitatiohe cognita temperauit ahena aquse feruentis,& picis defuperne contra capita hoftium,& ftercoris humani, & arenae; co<ftaf candentis, dein notftu pertudit crebra foramina,^ per ea repente perfundendo, qui in eo opere fuerunt hoftes omnes necauit .C Item Mafsilia cum oppugnaretur, & numero fupfa 3 o. 'fpecus tuhi agerent, Mafsilitani fufpicati totam, quse fue« rat ance murum foflum altiore foflura deprefferpntiita fp?cusomnes exitus in foffam habuerunc . Quibus .autem locis foffanon potuerat fibri, intra miirum barathrum amplifsima longitudine, & amplitudine, uti pifeinam fecerunt cofitra eum locum, qua fpecus agebantur, eamq; e piiteis, & e portu impleuernnt. Itdque cum fpecus eilet repente naribus apertis, uehemens aquse uis imrhiflii fupplan-tauit fulci uras, quiq; intra fuerunt,& ab aquse multiludine, & ab ruina fpecus omnes 'funt opprefsi. Etiam cum agger ad murum contr^eos tompararetur,&f arboribus excifis^oq; collocatis, locus operibus exaggeraretur, baliftis ueiftes ferreos candentes fn id mittendo totam munitionerri coegerunt coriflagrarc.Teftudo autem arietaria cum ad mhrum pulfandum accefsiflet demiferunt laqueum, eo arigte conflricto per tympanum ergata circumagentes fufpenfb capite eius nonTunt pafsi tangi murum. t)eniqile totam machinam candentibus malleolis ,‘&baliftarum plagis difsipauerimt. Ita bv uidorta ciuitates, non machinis,fed contra machinarum rationem Archite&orumTolertia funt liberata:. Quas potui de machinis expedire rationes pacis, belliq; temporibus,& ntilifsiinas piitaui,in hocuoliimine perfeci. In prioribus nero nouemde ftngulis generibus & partibus 'compafauijuti totum corpus omnia Arcjhite&urafmembra in decem uoluminibus haberet explicata ; :
  - V Ou£ a Vitruuio dicuntur* m peroratione facilia funt. Reliquum eft ut Deo gratias agam immortales, quod ad finem opus Idbpriofiffimum perduxerim, & qua pollicitus funi, quantum in me fuerit, ficlr, diligentia praftiterim. Opticem autem de qua libro quinto me traffaturum promifi, iam abfolui, g^Xiatimuidendam curabo ; ut etiam in hac parte aliquidutilitatis etiam pifforibus afferam. Itaque quemadmbdum aprxeepto-ribus meis didici, m Cequeqtibus expbnam. *
  - Finis libri decimi, & -phimi.
  - HH l
- p.363 - vue 380/393
- - $«4
  - TABVLA LONGITVDINVM, LATITVDINVM, PARTIVM,
  - ET MAGNITVDINVM STELLARVM.
  - Vrfie Minoris. 7 Longitudo. Tars* ' Latitudo. J Longitudo. Latitudo. 3
  - Lati. 1° Lati. 1°
  - S G M S G M i S G M S G M 1
  - n 20 0 7? -66 0 3 * 2 2 10 78 15 4
  - IX 22 20 70 0 4 *> 18 40 80 20 4
  - tfp 5 5o 74 20 4 sss 9 20 81 10 4
  - 19 30 75 40 4 X 27 5o 81 4° 4
  - <jp 23 30 77 40 4 Y 10 20 83 0 4
  - a 7 0 72 5° 2 Y 'l7 36 78 50 4
  - a 16 9 a 7 , 74 Qua ejt extra formam. 5° •* Y S 12 0 40 30 Tf 77 80 5o 3° 4 5
  - 2 5° 7/ 71 10 4 « 12 30 81 20 5
  - <Sp Maioris 27. 16 0 80 15 5
  - *5 10 7f 39 5° ' 4 <jp 3 Io S4 30 4
  - <%> i-5 40 43 0 5 n 10 10 83 30 4
  - cip 16 IO 43 0 5 n 1 40 84 50 4
  - £9 16 0 47 10 5 a 18 30 87 30 6
  - (5p 1(5 3° 47 0 5 a 11 30 86- 50 6
  - tfp 18 0 50 3° 5 np 28 50 81 i5 5
  - tfp 20 20 43 5o 4 np 29 IO 83 0 5
  - <Jp 22 20 44 20 4 np 28 10 84 5° 3
  - tfp 28 50 42 0 4 np 29 50 78 0 3
  - 0 5° 4° M 4 2 50 74 40 4
  - a 0 3° 35 0 3 rfX. 2 30 7° 0 3
  - <jp 25 20 29 20 3 a 27 10 64 40 4
  - 26 10 7? 28 20 3 np 1 0 *5 3° 3
  - 3o 36 O 4 a 9 0 61 15 3
  - tfp »5 40 33 0 4 a 3 0 1* 15 3
  - £1 7 30 49 O 2 Cephei n.
  - a 12 0 44 3o 2 s 28 50 75 40 4
  - a 23 0 5i 0 3 # 22 50 64 15 4
  - a 22 5° 4^ 3o 2 Y 27 IO 71 10 4
  - a 12 3° 29 20 3 Y 6 IO 69 0 3
  - a H 0 28 *5 3 X 29 IO 72 6 4
  - a 21 3° 35 *y 4 X 29 5° 7* 74 0 4
  - a 25? 40 25 5o 3 Y 18 20 <*5 3° 5
  - np 2 40 »5 0 3 Y 27 20 62 3° 4
  - np 2 0 53 30 2 Y 6 10 60 15 5
  - np 7 5° 55 40 2 Y 7 10 61 20 4
  - np 19 40 7/* 54 0 2 * 8 5o 7 e 61 20 5
  - np Extra formam. Extra formam 2
  - *7 4 39 45 3 Y 3 30 64 0 5
  - np 10 0 41 20 5 V 11 10 59 3° 4
  - «5p 4 S® 17 15 4 Bootis 22.
  - a 3 10 19 10 4 np 22 10 58 40 5
  - a 6 0 20 0 o& np 24 0 58 20 5
  - a 2 0 22 3° ob np »5 10 60 10 5
  - a 1 0 23 . 0 ob np i9 3° 54 40 5
  - a 19 50 2 2 15 ob n-. 9 3° 49 0 3
  - Draconis 31. 16 30 53 5o 4
  - np 16 30 76 3° 4 £u 25 30 48 40 4
  - * 1 40 78 3° 4 .£u 25 30 53 i5 4
  - $ 3 0 75 40 3 £U 24 50 57 30 4
  - £ *7 10 80 20 4 £U 27 30 4.6 30 4
  - £ 19 30 75 3° 3 £U 28 20 45 30 5
  - > H 3® 82 20 4 28 0 41 4? 5
- p.364 - vue 381/393
- - T B V I Jt 365
  - Longitudo. Tari. Latitudo. i Longitudo. 'P^rj, • Latitudo. 1
  - Lati. % Lati. &
  - S G M S G M § S G M s G M
  - z6 3° 41 40 5 V 21 50 20 4
  - JT- z6 *o 42 30 5 2 I 30 60 20 4
  - £u *7 3° 43 0 5 > 10 50 5* 10 3
  - 19 5o 40 *5 3 > 10 40 55 0 4
  - SU M 30 4i 40 4 >> x4 0 55 20 3
  - JTj J4 5® 42 io 4 > x3 5o 7^ 54 45 5
  - .n- M 10 7^ 28 0 3 > 24 20 CalL i7. 49 2 3
  - £U 11 10 0 3 > 28 50 jt 50 3o 5
  - 10 20 26 3o 4 ws 6 10 54 3o 4
  - JTu 11 10 15 0 4 »a 18 20 57 20 3
  - Extra formam S. 29 0 60 0 z
  - TU 16 5® 3i 3° 1 «a 9 30 64 40 3
  - 4 30 7/* 44 30 2 «a 12 20 69 40 4
  - * 1 30 4^ 3° 4 «a 11 0 7i 30 4
  - 4K 1 40 48 0 5 «a 6 3° 74 0 4
  - <* 3 3° 5° 30 6 aa 20 4° 49 3° 3
  - « 7 0 44 45 4 sa 13 40 5i 10 4
  - *8K 9 0 44 5° 4 8a z6 30 44 0. 3
  - m U 10 46 10 4 aa 16 5o 55 10 4
  - m ii 3» 7f 49 20 4 X 4 20 57 0 4
  - Herculis 29. «a 21 0 64 0 4
  - $ 7 3o 7l' 37 30 3 «a 22 30 64 S® 4
  - * a5 3° 43 0 3 X 2 0 i? 64 45 5
  - 4K 21 3° 40 10 3 Extra formam -
  - m 17 50 37 10 4 X 0 3° 7* 49 40 4
  - $ 6 30 48 0 3 X 3 40 51 4° 4
  - £ 11 5o 49 30 4 CaJJiopea 13.
  - £ *7 30 5a 0 4 V z7 30 7? 45 20 4
  - £ 15 20 5i 5° 4 X 0 40 4(5 45 3
  - -P 21 3o 54 0 4 X 2 50 47 5o 4
  - « 21' 20 53 0 4 X 6 3o 49 0 3
  - £ 2<5 3° 5o 40 3 X 10 3° 45 30 3
  - £ 5 5° 53 3° 4 X 16 5» 47 45 4
  - 4R 29 5° 56 3° 5 X 21 30 47 2.0 4
  - £ 1 0 7f 58 3° 5 X 4 30 7f. 44 20 4
  - 3 5° 59 5o 3 X 7 3° 45 0 5
  - $ 5 10 6l 0 4 V 22 10 5o . 0 <5
  - £ 6 10 64 0 4 X 4 50 51 44 4
  - 20 40 61 0 4 V a7 40 5i 40 3
  - $ 12 0 69 20 4 Y z3 30 7t 5i 40 <5
  - * 5 10 70 i5 6 Terfei 16.
  - £ 6 4° 71 15 6 X i<5 30 4® 3® 3^6.
  - 9 30 lz 15 6 X 21 0 37 30 4
  - * 20 3° <5o 15 4 X 22 3° 34 3® 3
  - * M 10 ^3 0 4 X 17 20 3* 20 4
  - <m 5 3° ^5 3° 4 X 20 3° 34 30 4
  - m 3 3° 63 40 4 5 21 20 31 10 4
  - <m 0 0 64 i5 4 X 24 40 30 0 2
  - m 1 0 60 0 4 X 15 10 z7 5® 4
  - £U 24 5° 57 3° 4 X 17 30 *7 40 4
  - m 22 30 nt 38 IO 5 X 27 3° 27 20 3
  - Lira feu uulturis cadentis 10. iX 20 20 17 0 4
  - > 7 10 7r 62 0 1 19 3C 13 0 2
  - 1° 10 10 62 40 4» 19 0 21 0 4
  - > 10 10 <5i 0 4« »7 3° 21 ,0 4
  - > M 30 &> 0 4« 16 4® 22 15 4
  - 1 HH 3
- p.365 - vue 382/393
- - 7 A B, V L ' Jt
  - 3 66
  - Longitudo. Tars Latitudo. Lati.
  - S G M S G M
  - TL 4 40 28 0
  - LL 2, 5° 28 IO
  - TL 2 JO 25 0
  - TL 3 50 26 15
  - 31 4 0 M 3°
  - 31 6 IO 18 4?
  - d z6 4° 7/* ZI 5°
  - d 28 3° 19 i5
  - d 28 10 H 4?
  - d 24 0 IZ 0
  - d 16 IO 7 /* 11 Extra formam 3. 0
  - TL 1 40 18 0
  - TL 5 5 31 0
  - d *4 3° 7/* 20 Auriga 14. 40
  - TL zz zo 3° 0
  - TL zz 10 3i 5o
  - TL ,4 5° zz 3o
  - TL zz 40 zo 0
  - TL ZI 0 15 J5
  - TL zz 40 M 20
  - TL II 50 2 0 40
  - TL 12 0 Io O
  - TL II 5» 18 O
  - TL 9 40 IO IO
  - TL 15 3o 5 0
  - TL *5 5° 5 3°
  - TL 16 IO iz 10
  - TL 10 30 7r i0 Anguitenentis 24. zo
  - ¥ J4 40 7f 36 0
  - ¥ J7 5o 27 15
  - i 18 50 30
  - ¥ 3 IO 7f' 33 0
  - ¥ 4 30 3i ro
  - tUUf fonw z8 10 23 50
  - nwc* 24 5° >7 0
  - <m 2-5 5o 16 3°
  - ¥ 16 3° *5 0
  - ¥ 22 10 *3 4°
  - ¥ 23 16 14 zo
  - ¥ 11 O 7 3o
  - ¥ *3 3° z i?
  - ¥ i 11 5o Merid. z 15
  - ¥ 14 IO 1 30
  - ¥ 14 5° 0 20
  - ¥ 4° 0 i*
  - ¥ i7 0 1 d
  - ¥ z 0 7/’ 11 5°
  - ¥ 1 5° 5 ZO
  - ¥ 0 3° 3 IO
  - cSSK 29 40 1 20
  - ¥ ' z 3° 6 40
  - ¥ 0 3° Merid. 0 Extra formam 5 i 45
  - S Longitudo. . Litimdoi
  - & Lati.
  - S G M S G M .
  - 4 ¥ 21 50 7/’ •28. i 0
  - 4 ¥ 22 30. 26 " 0
  - 4 ¥ 22 50 25 0
  - 4 ¥ 2 3 3° -7 0
  - 5 ¥ 24 3° 3 3 «
  - '5 Serpentis 18.
  - 4 -SK 8 40 7l' S* O
  - 3 11 3° 40 0
  - -4M 11 10 36 O
  - 3!« 11 50. 3T 15
  - 3 «sk 11 10 37 1 S
  - . 1 1 « J3 0 42 3°
  - 5;^ 11 3° - 29 M'
  - !4 40 7^ 26 30
  - ob m *4 10 2 5 20
  - littO 16 10 24 0
  - •4'«« 18 40 16 3°
  - •4 •!«* 28 0 16 i)
  - -1 • ¥ 13 3° 10 50
  - z ¥ 16 5o 8 30
  - 4 ¥ 17 40 10 5°
  - 4 ¥ 2 3 3° 20 0
  - 4 ¥ 28 3° 21 10
  - 4 > 8 10 7t 27 • 0
  - 4! Sagitta
  - 3 5 5° V 39 20
  - 3 1o 3° 35? io
  - 5,To T5 40 39 5°
  - 5> 24 3° 39 0
  - 6 Io 23 10 ll’ 38 45
  - Fulturis uolantis 9.
  - 3 27 0 26 5°
  - 4 > 24 40 17 10
  - 4 7o 23 40 29 10
  - 4 *> H 3° 3° 0
  - 4 > 23 0 3i 3°
  - 4 25 5o 3i 3°
  - 4i> x9 3° 28 40
  - 3 70 2i 0 26 40
  - 4 > iz 0 7 f 3* 20
  - 4 Extra formam 6.
  - 4 23 30 ZI 40
  - 3 > 28 40 19 10
  - 3 Io i5 5° 25 0
  - 4 Io 18 0 zo 0
  - 4 ‘Io 19 3° 15 3°
  - 4 Io 11 0 18 10
  - 5 Eelfini. 10
  - 5 7 3° ll’ 29 10
  - 3 s«s 8 3° 29 0
  - 5 8 3° 27 49
  - 5 8 20 32 . 0
  - 5 I 10 0 33 5°
  - 5 11 10 3 2 0
  - .4 u J3 0 33 10
  - u 7 20 3° fS
- p.366 - vue 383/393
- - Trianguli 4. 12,
  - ocococ < ococococococococ<<<<<<<<<<<<< xxx 8 ft 8 xxxxxxxxxxxx <-<
  - (j |J « N
  - ^ V) O O W Ovww» r* 0\V» N-vjwvivl\0 O m C 000\0\00 004i4k N\J vj 0\vj OS
  - it 5/1 |
  - °3.
  - o I
  - Ui VA» VA H
  - 4^ wt 4^ 4^ ^
  - Ui VW >yi Mtl 1>I H w H (M VAI VUJ IM ^ H N 4^ ^ N »UX M
  - oo oooooooobooooooeooooooo 0000000000000000000*0 'o o ^o o '00^» §
  - t*i J*
  - *-S t*i
  - » <»
  - I*'
  - _N. VUJ <UJ VUJ (J |4 UI M (*; VUJ tJ VUJ M »“• -4^ -JS. UJ VUJ VUJ M M M • VUJ VUJ fJ M IV M M M M H t>» VUJ VUJ fJ M VI iuj M N»
  - vi t* 4^ nux 00 V5 >ux 'vl OO ty o* »1 t* vuj n^j -£x Os -JX vi v« 0\ 0\ 0\^ OQVO^-f^-^NUiNuxVO >-* H C\
  - 4- t
  - -4 sr.
  - ' |;
  - + " g
  - fJ M ** VM UI S
  - " 0 ~ " O ?
  - Ul UI Ul O ^ h» W fl ^ Ul fi 1*1 *UJ nux M M VUJ NUX VUJ VUJ VUJ _£x VUJ
  - OOOOO O OOOOOOO OGOOOOOOO O^OOOOOOOOOOOOOOOOOO ~ O <Q u OO
  - uiv>iui4444mui -fr -fr -fr vuj 4x vuj 4w b» tu
  - H H ococococ HHHHHMHWHHHHoCHH ococ ocococ ocococ ocococococ ocaocaaocococ < oCaX < oc “ £
  - c§
  - UI UI VI UI sy» |J NUI ~*\ NUI ui NUX UJ UI UI NUX M N 4^ ui 4^ _ VUI NUI
  - ^ *~s
  - ^vAU4(iu4kWVMsjO( VI 0 -£ O '** 4^ NUlUl4iulUlUl4Xu|Ul o -: |J VUJ (J VUJ VUJ <JU W UI H 4x
  - 000000000000000000 OOOvu^xOO
  - ui NUX nux NUX nux NUX NUX NUX C\ nux NUI NUX IUI tx VUJ NUX ^ 4^ 1/1 M UI UI UI ^ 4^
  - 41^ 'oaNnuiixNjo^wOvia c\
  - NUX VUJ VUJ VUJ fH VUJ NUX
  - ui H Ui Ui
  - 0 0 OOO 00000000. 00 000 0000
  - 2. |?N| 2 2. ^ £L' ij ** gS -S
  - £: S: ?«'
  - • i
  - 0 | s, y
  - i* .
  - vj 2 H
  - S* a
  - 4x tu ooVj Nfi CO-nJ os O vi h O O * nuv
  - “ •» g
  - VI. «V
  - b* M 4»i Os nux Os ''4 00 Nj . so Q
  - NUX _£x Ui VI Ul VI 4l VI 4x IUI VI VUJ VUJ NUX VUJ 4k NUX VUJ 4x fJ ,j
  - OOOOvo.o^O o C O o O ^OOOOOOOOOOOO o Sx
  - VUJ
  - -^4kVUJVU|^4l.4!x4x NUX NUX NUX VUJ 4^NUXNUl4x-t^4x NUX Oyui NUINUlUJUi VUJ Magnitudo ^
- p.367 - vue 384/393
- - T A B V L- Ji 'v
  - 368
  - Longitudo. Tars. Latitudo» 2 Longitudo. Tars* Latitudo. *w
  - Latu • 1 Lati. t,
  - S G M S G M s G M S G M' V
  - JS-tfn* formam. 11. a 11 0 7 3° 4
  - *4 5o ml’ >7 30 4 Si >4 IO 12 0 3
  - n 9 50 2 0 5 Si H 0 9 5° 3
  - re 10 1 43 5 Si 2 0 0 11 0 3
  - n M 5° 2 0 5 Si 22 0 ' 8 3° 2
  - n 18 5° 6 20 5 Si 20 30 4 3° 3
  - n 18 5° 7 40 3 Si 22 20 0 10 1
  - n 1.6 50 1* 0 40 3 Si 23 20 1 30 4
  - n 18 5° 1 0 5 Si 19 3o 4 0 3
  - H 20 5° 1 20 5 Si J7 10 0 0 0 3
  - n 22 IO 3 20 3 Si H 0 mt 3 40 6
  - n 13 IO 1 M 5 Si J7 10 4 io 4
  - Geminorum 18. Si 22 20 4 M 4
  - <& *3 IO 7* 9 30 2 Si 29 O 0 10 4
  - «5p 3° 6 15 2 Si 26 30 7f 4 0 6
  - «Jp <3 30 IO 0 4 w O 10 5 20 6
  - <JP 8 3° 7 20 2 0 2 20 6
  - tfp *i 50 S 3o 4np I 10 12 15 3
  - <Jp *3 5° 4 5° 4'^ 4 0 13 40 2
  - <*9 16 30 2 40 4^p 4 IO 11 10 5
  - >i 30 2 40 5,np 6 10 9 40 3
  - tfp 0 3 0 3,np IO 10 3 5° 3
  - tfp 2 5° 1 3° 3i^P 11 30 1 13 4
  - <& 8 3 2 3° 3 11 30 f»/’ 0 3° 4
  - & 11 3® 0 3° 3i*y l7 20 3 12 3
  - xt ii 3° 6 0 3,^P H 20 XI 50 1
  - n 16 20 1 3° 4 Extra formam.
  - dp 28 20 1 1? 4 a 2? 30 7t 13 20 3
  - <jp 0 50 3 3° 4 a 28 O i3 30 3
  - tfp 1 50 7 3° 3 np 7 20 1 10 4
  - tfp 4 30 mt io 3° 4 «P 7 O 7W/* O 3° 5
  - Extra formam 7. TP 7 30 2 40 3
  - n 24 0 mt 0 40 4 "P *4 40 7f 30 0 ob
  - n 26 20 7f 1 5« 4 «P 14 IO 23 . 0 ob
  - 5 0 ml' 2 M 5 18 20 7^. 23 30 ob
  - <5p 18 IO mt 1 20 5 Virginis 16.
  - Op i<5 IO 3 20 5 "P i3 IO 7P 4 i3 3
  - dp >3 So 4 3° 3 «P 16 50 3 40 5
  - tfp 20 3° mt 2 40 4 *IP 20 3° 8 0 5
  - Cancri 9. np 20 0 3 3° 5
  - & 6 10 7? 0 20 nP 18 5° 0 10 3
  - dp *7 3° 1 13 4 np 28 3 1 10 3
  - tfp *7 50 mt ; 1 13 4 .n- 3 0 2 3° 3
  - a 0 10 7F 2 40 4 JQ- 7 0 2, 3° 3
  - & 1 IO ml* 0 IO 4 IO 30 1 40 4
  - & 6 20 mt 5 3° 4 .n. 4 10 8 3° 3
  - <jp 28 IO 7? 11 50 4 np 28 0 7^ *3 3° 3
  - <?p 22 3° 1 0 5 jTU 0 0 n 40 6
  - dp *7 0 mt 7 3° 4 -n- 2 0 15 10 3
  - Extra formam 4, £u 16 30 Merid. 2 0 1
  - a 9 0 ml 2 20 4 JT- H 40 7/’ 8 4° 3
  - q ii 0 5 40 4 16 10 20 5
  - a 3 5*> 7l> 4 3o 3 J~U 17 3 ° 10
  - a 6 50 7? 7 i3 3 J^4 19 30 1 30 4
  - Leoni*. J-y. 17 50 Merid. 0 20 •S'
  - a 8 IO 7*\ 10 0 4 21 59 i
- p.368 - vue 385/393
- - r b r l jt
  - Longitudo. » Latitudo.
  - S G M Latu S G M
  - jTu *7 it 8 3°
  - 26 10 7 3°
  - jru 27 10 2 4°
  - -n- 28 IO 11 40
  - £L. 29 50 0 3«
  - <* 2 3° 7r 9 5o
  - .ru 4 3o Extra formam. Merid. 3 5°
  - 8 50 3 20
  - v. 12, S 3 20
  - jfX. 17 0 7 10
  - .ru l8 0 8 20
  - 20 2 7? 7 5°
  - <M 7 5o Chelarum. it 0 40
  - # 6 50 2 3o
  - :* 1 2 0 8 50
  - * 7 3° 8 30
  - $e H 5 Merid. 1 40
  - 11 10 7L’ 1 M
  - l7 40 11 40 45
  - !« 12 5°- 3 30
  - «t 1 0 Extra formam. 7l' 9 0
  - * 23 30 6 40
  - 24 10 9 15
  - m 23 20 0 3°
  - 20 10 Merid. 0 20
  - 21 0 Merid. 1 3°
  - 4K 12 5o 7 3°
  - 2-1 0 8 30
  - * 21 5o Merid. 9 40
  - Scorpionis.
  - * l6 IO 7r 1 20
  - t$ii£ z5 3° Merid. 1 40
  - jta/y 25 30 5 0
  - z5 50 7 50
  - 26 5° 1? 1 40
  - m 2 6 10 0 30
  - S 0 3° Merid. 3 5°
  - £ 2 30 4 0
  - £ 4 20 5 3°
  - M 29 10 6 30
  - 0 3° 6 40
  - 8 20 11 0
  - £ 8 40 15 0
  - £ 9 5° Merid. 18 40
  - £ 10 0 18 0
  - s 13 0 19 3°
  - * 18 0 18 5o
  - * 20 20 16 40
  - 18 50 1 5 10
  - * *7 20 13 20
  - 16 5o Merid. J3 5°
  - Extra formam.
  - 3*9
  - Longitudo. Tars. Latitudo. 1
  - I3 Latii I,
  - S S G M S G ito 1
  - 5 T 21 0 Merid. J3 20 rieb.
  - 4 4: 15 20 6 16 5
  - 4 4: J7 20 ^Sagittari'j. 1 16 5
  - 4 ¥ 25 20 Merid. 6 20 3
  - 4 4: 27 30 6 30 ' 3
  - 3 4: 27 50 16 5° 3
  - 4: 28 5o Merid. i 30 3
  - 5 4: 26 30 71' 2 50 4
  - 5 b 5 10 Merid. 3 16 '3
  - 5 Io 2 5o 3 30 '4
  - 6 Io 5 0 7l' 0 45
  - 5 Io 5 3° 2 16 ; 4
  - 6 Io 7 30 1 39 4
  - Io 9 0 2 V O 4
  - 2 b U 10 2 50 3
  - 5 b 12 10 4 30 4
  - 2 b 12 40 6 30 4
  - 5 b 15 10 5 30 6
  - 4 b 19 20 1 50 5
  - 4 b *7 30 2 0 6
  - 4 b 12 30 Merid. 4 50 5
  - 4 b H 40 2 50 4
  - b 9 50 2 30 5
  - 5 b 1 3° 4 30 4
  - 4 b 6 10 6 45 3
  - • 4 b 1 30 23 -0 2
  - 6 b 6 5o 18 "0 . 2
  - 5 £ 2 6 30 >3 6 3
  - 4 b '7 IO ' 30 3
  - 3 b 13 40 20 10 3
  - 4 b ^7 10 ' ' . ; 4 40 5
  - b 18 40 4 5° 5
  - 4 b 8 40 5 59 5
  - b 19 30 Merid. 6 30 5
  - 3 Capricorni.
  - 3 b z7 10 7l' 7‘ 20 3
  - 3 b 27 30 6 4° 6
  - 3 b 27 10 1 6 3
  - 4 b 20 59 8 6 6
  - 4 b 28 50; 0 45 6
  - 3 28 39 1 45 6
  - 2 b 28 40: 1 30 6
  - 3|*> 26 0 0 40 5
  - 5,'«« 1 30 3 50 6
  - 5 w= 1 4 0 40 5
  - 3|w= 0 40 Merid. 6 30 4
  - 3 «e= 1 30: 8 40 4
  - ‘ 3'ttSS 6 30, 7 40 4
  - 4 10 0 ii 5o 4
  - 2 £4= 10 ID 6 6 5
  - 3 ws 18 30 4 J5 5
  - 3 s«s 6 3° 4 0 5
  - 3 6 30 2 30 5
  - 3 t«s 6 3° 0 0 6 4
  - 4 10 5° • Merid. 0 50 4
  - sws *3 49 '4:. 43 4
- p.369 - vue 386/393
- - 370 T Ji E r l ji
  - Longitudo, Tars « Latitudo, \ II x « Lomitudo. TVnv, , Latitudo.
  - Lati. t^o' Lati.
  - S G M S G M S G M S G M
  - H 5« 4 30 4 X H 0 7 S®
  - 14 40 2 10 3 X i5 5° 9 20
  - 16 10 2 0 3 X 18 0 9 3°
  - SWS 16 40 7l' 3 0 4 X 20 30 7 30
  - 18 3° 0 7 Q 5 X i5 5o 4 30
  - '7 10 ~l' 2 50 5 X i9 3o 3 30
  - «S 18 3Q 1L' 4 2Q X *5 50 6 20
  - ^Aquarij. Y 0 50 5 45
  - 20 10 7f i5 45 5 Y 2 50 ll' 3 45
  - 26 10 1 x O 3 Y 7 0 2 i)
  - ss«? *5 0 9 40 5 y 10 0 1 10
  - «s 16 20 8 50 3 Y 12 5o Merid. x 20
  - SS45 J7 10 6 15 5 Y i 12 20 2 0
  - 7 3° 5 30 3 Y 13 10 5 0
  - i«= 6 Q 8 0 4 Y ! 16 20 2 20
  - SftSS 4 3° 8 40 3 Y 18 10 4 40
  - 25> 2Q 8 45 3 Y 20 30 7* 7 45
  - X i IO XO 45 3 Y 22 20 8 3°
  - X 1 50 9 Q 3 V 20 20 X 4°
  - X 3 XQ 8 3° 3 Y 20 0 X 5°
  - 26 O 3 Q 4 Y 20 3° 5 20
  - 2 6 50 Merid, 3 IO 5 Y 20 20 9 0
  - «*= 28 3° 0 50 4 Y 21 5° 21 45
  - »«£ 21 30 7C Merid. X 40 4 Y 21 3° 21 40
  - $s= X x ^3 i x 0 3Q 10 0 7 5 Ul M 0 0 ^ 6 3 4 V Y 18 *7 30 3° 20 19 0 5°
  - «s 24 28 30 10 5 10 40 0 5 5 Y Y 16 15 5o 30 13 J4 0 20
  - »s 17 40 9 Q Y 16 3o M 0
  - X x 4 4 5o 4° 7/’ if 2 0 Q IO 4 4 Y Y '7 22 30 30 12 *7 0 0
  - X X 7 9 30 5Q Merid, x 0 IO 3° 4 4 Y Y 19 19 4° 50 M IX 20 45
  - X 10 20 X 4° 4 Extra formam.
  - X 8 5o 3 3° 4 X 2 X 0 Merid. 2 40
  - X 9 40 4 IO 4 X 22 5 2 3°
  - X 10 40 8 M Si X 20 30 Merid. 5 30
  - X 12 10 IX 0 5l X 22 10 Ceti. 5 30
  - X 13 0 Merid, IO 5° 5 7 30 Merid. 7 45
  - X u 30 H 0 5 7 30 x 2 20
  - X 12 Q 14 45 5 2 30 *4 30
  - X 13 0 15 20 5 0 2Q M 0
  - X 6 50 *4 10 4« 0 30 8 10
  - X 7 20 M 0 4 & 2 30 <5 20
  - X 8 IO J5 45 4 V 17 IO 4 10
  - X x 40 M 45 4 Y 13 IO 24 3°
  - X 2 IO M 20 4 Y 13 IO 28 0
  - X 3 O J4 0 4 Y z6 50 Merid, 15 10
  - ¥«= 26 5Q Merid. 13 0 x Y z 6 50 17 3°
  - Extra formam. Y 11 50 15 20
  - X 16 30 Merid. M 30 4 Y 12 50 3° 5°
  - X 19 3° *4 40 4 Y H 50 20 0
  - X 18 5Q 18 1 5 4 Y 9 30 M 40
  - Tifcium. Y 4 50 15 40
  - X XI 3° ll' 9 n 4 Y 0 50 *3 40
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 6
  - 6
  - 4
  - 4
  - 4
  - 6
  - 6
  - 4
  - 4l
  - 4
  - 3
  - 4
  - 5
  - 3
  - 4
  - 5
  - 5
  - <5
  - 6
  - 6
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 3
  - 3
  - 3
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 3
  - 3
  - 4
  - 3
  - 3
  - 3
  - 5
  - Magnitudo
- p.370 - vue 387/393
- - T £ i U 371 !
  - Longitudo. Tars. Latitudo. • •"te Longitudo. Tars, . Latitudo. 1 1
  - Lati. Lath- 'E,
  - S G M S G M Vh S G M S G M J?
  - y o 3° H 4° 5 b *4 0 28 i» s
  - X 29 IO 13 0 5 b 11 28 0 3
  - X 2-8 5o 14 0 5 b 7 0 25 3° 3
  - X 24 3o Mcrid. 9 40 3 b 4 40 23 50 4
  - X 2 4 50 20 20 3 b 2 0 23 3« 3
  - m Orionis. 7S[eb. b 0 20 23 J5 4
  - 16 50' 13 3° Y 25 0 3* io 4
  - n 21 5o Mcrid, 17 0 1 Y 25 40 Mcrid, 34 5o 4
  - n J3 5o 17 3° 2 Y 28 4° Mcrid. 3S 3o 4
  - n J4 5° 18 0 4 b 3 40 38 10 4
  - n 24 IO 14 3° 4 b 7 20 39 0 4!
  - n 26 10 T4 5° 6i b 11 10 41 20 ; 4 |
  - ii z6 20 10 0 4; b 11 2 0 4 2 3° 5 4
  - n 25 5« 9 4? 4 0 12 6 43 15
  - H 27 10 8 15 6 b H 3o 43 20 4:
  - n 2 6 3° 8 i) 6 b 24 0 53 20 4!
  - n 21 3° 3 44 5 b 24 5o 5i 45 41
  - n 24 3° 4 M 5 b 18 b 53 5o 4’
  - ,tl 37 40 19 40 4 b J5 40 53 1 10 4
  - TL 1(3 10 Mcrid. 20 0 6 b 7 40 53 0 4
  - n I) 10 20 20 6 b 4 40 53 3° 4
  - n J4 0 20 40 5 b 1 40. 52 0 4
  - n 3 0 20 8 '0 4 Y 20 0 Mcrid, 5 3 3° 1
  - H 9 IO 8 io 4 Leporis.
  - n 7 50 io 14 ;4 n 3t> Mcrid, 35 0 5
  - n 6 IO 11 50 4 TL 7 40 ... S** 3o 5
  - n 5 0 14 13 4 n 11 10 35 40 -5
  - n 4 40 M 50 3 u 11 10 34 40 5
  - n 4 4.0 *7 10 3 H 9 0 39 15 4
  - n 5 IO 20 20 3 U 6 0 45 M 4
  - n 6 IO 21 3° -3 n 14 10 .41 3° 3
  - H M 10 24 10 1 n 14 40 44 20 3
  - n 17 0 2 4 50 .2 n 20 5° 44 0 4
  - n 18 0 25 40 2 H 18 -50 45 5o 4
  - TL 13 40 Mcrid. 2? 50 3 n 19 5° 38 20 4
  - TL 16 20 28 20 4 H 22 30 Mcrid. 38 10 4
  - H 16 -3° Mcrid. 29 10 3 £anis.
  - H 27 30 29 50 3 jrfp 7 30 Mcrid, 39 10 • j
  - H J7 3° 3° 40 4 (5p 9 3° 55 0 4
  - n 16 20 3° 5° 4 C5p 11 10 ^3 30 5
  - n 9 4° 31 3° 1 <*P M .1,0 37 45 4
  - n 10 5° 3° *5 4 (5p M 10 40 0 4
  - n 12 10 3i 10 4 <5p 10 20 42 40 * 5
  - TL 20 0 Mcrid. 33 3° 3 c3p 6 0 41 M 6
  - 8 Fluuij. 5 5o 42 30 5
  - TL 10 31 50 4 89 0 5o 41 20 3
  - TL 8 40 28 i5 4 <*9 4 3o 4 6 30 5
  - TL 7 5° 2 9 5° 4 (Jp 6 0 45 70 5
  - TL 4 30 28 15 4 (3> H 3o 46 10 4
  - TL 3 0 2? 5o 4 *P 11 3° 47 0 5
  - H 0 0 25 20 4 (3p 16 3° ' 48 45 3
  - b z6 10 2 6 0 • 5 M 3° 5i 30 3
  - b M 20 '-7 0 4 Cjp 12 5r 55 10 4
  - b 1 X 40 z7 5° 4 n 29 3° 53 45 3
  - b l6 50 32 50 3 tfp 22 0 Merid. 50 40 3
  - b 14 10 3i 0 4 Extra formam.
- p.371 - vue 388/393
- - 37* r ^ i’ B I ^ f ' '
  - Longitudo. Tars. Latitudo. •J [Longitudo. Tars Latitudo,
  - Lati. 1. Lati.
  - S G M S G M S G M S G M
  - cJp 9 20 Mcrid. 25 M 4 27 5o 61 15
  - n 29 5° 61 3o 4 JL 23 50 65 50
  - c?p i 10 58 45 4 i«5 0 65 40
  - (jp 2 50 57 0 4 «Jp 7 0 75 0
  - dp 4 0 56 0 4 ^ 18 50 Merid. 7i 45
  - n *7 5o 55 3° 4! Hydra.
  - n 20 10 57 40 4iS 3 5o Merid. i5 0
  - u 22 10 59 5o 4 £i 3 10 13 10
  - IE 18 50 59 40 1: a 5 0 u 3°
  - n 5° Merid. 57 40 2 a 5 20 J4 15
  - n 12 0 59 3° 4 6L 7 20 Merid. 12 i5
  - Canis minoris 1 ii 10 Io 11 5o
  - >4 5° x4 0 '44 «a x3 18 10 40 15 0 0
  - <5® «P 2 0 16 10 1 a 2o 3° 14 5°
  - a T^auis. Merid. j a 18 20 17 10
  - o 10 42 3® sa x9 0 19 45
  - oL 4 IO 43 20 ?a J9 50 20 3°
  - <%> 20 40 44 0 4a 20 0 2(5 3o
  - <%> 28 3° 46 0 4 28 3o 2(5 0
  - <%> 25 10 45 jo 4"P 1 0 26 M
  - 6p 26 IO 47 15 4 *P 7 5° 24 40
  - 25 IO 49 15 4 9 50 Merid. 23 0
  - «Jp 29 IO 49 5o 4 11 5° 22 10
  - «Jp 28 20 49 15 4 ,XP 21 20 25 45
  - 3 50 49 5° 4 v 24 10 3® 10
  - <Sp 23 5° 53 0 4 l-Q- 2 0 31 20
  - 23 3o 58 40 3 jO. 4 20 33 IO
  - 0 0 55 3° 5 <5 0 3i 20
  - 2 0 58 40 5 TU 19 5o 13 40
  - 3 30 57 i5 4 >ru 23 20 Merid. 17 40
  - 6 20 57 45 4 a Extra formam.
  - £i 11 0 58 40 2 2 20 Merid. 23 15
  - Sl 8 0 60 0 5 np 0 5o 1 16 O
  - SL 10 5° 59 20 5 Crateris.
  - a 12 5o 5* 20 5 16 10 Merid. 23 O
  - a *4 0 57 40 5 np 22 20 19 30
  - ia 25 30 5i 30 4 np 19 5o 18 O
  - 'a 2<> 0 Merid. 55 40 4 np 2(5 50 Merid. 18 3®
  - a 23 5° 57 3° 4 w x9 10 *3 40
  - a 29 0 60 0 4 «p 29 0 16 10
  - a 28 5° <5i i5 4 *p 21 3® Merid. XI 5o
  - a 20 0 5i 45 4 Corui.
  - a IP 10 49 0 4 jo. 5 10 Merid. 21 40
  - a l7 5° 43 20 41 4 10 19 4®
  - a 18 5® 43 3° 4 £u 30 18 10
  - ”p 4 e 5i 3° z 3 20 x4 5o
  - ip 7 20 5i i5 2 ;TU <5 30 12 30
  - a 1 0 *3 0 4> 6 5° 11 45
  - a 8 5o 64 30 6 £is 10 20 Merid. 18 xo
  - a *9 5° 63 5° 2 Centauri.
  - a 28 20 69 4 2 * 0 20 Merid. 21 40
  - np 5 0 65 40 3 £U 29 50 18 50
  - m> ZI 10 Merid. 65 5° 3 29 0 20 3®
  - m> 15 50 ^7 2p 2 29 5° 20 0
  - 20 5° 62 50 3 JQ. »6 0 a5 40
  - 3
  - 4
  - 3
  - i
  - 3
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 5
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 6
  - z
  - 4
  - 4
  - 4
  - 3
  - 4
  - 3
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 3
  - 4
  - 4
  - 5
  - 3
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 4
  - 3
  - 3
  - 5
  - 3
  - 3
  - 4
  - 3
  - 5
  - 5
  - 4
  - 5
  - 3
  - 1
  - Magnitudo
- p.372 - vue 389/393
- - r b r L */£ 5«
  - Longitudo. Toys. Latitudo. || Longitudo. Tari, , Latitudo. .*§:
  - Zrt/. ; lol \ Lati. 1
  - S G M S G M S G M S G M
  - m 5 3° 22 30 3 «SE 29 10 M 20 4
  - 29 0 27 30 4]* 25 3° *3 20 4
  - «* 8 0 2 2 •: 20 4j* 26 3° 11 5o ' 4
  - «se 9 0 13 45 41* *7 0 11 50 4
  - * 11 50 18 M 4 m 16 20 Merid. 10 0 4
  - 12 20 20 5° 4 jirtu.
  - 3 10 2 8 20 4 ¥ x7 3® Merid. 22 40 5
  - •sk 3 S® 2-9 20 4 ¥ 23 Q 25 45 4
  - «SE 5 0 28 0 4 ¥ 16 IO 2 6 30 4
  - * . 10 Merid. 26 3° 4 ¥ 10 3° 31 20 5
  - <* 12 4° M 25 3 ¥ !5 0 34 10 4
  - 4K 17 20 i4 0 4 ¥ J4 5o 33 20 4
  - «SE 7 50 33 30 3 ¥ 10 40 C Merid. 34 x5 4
  - «SE 7 3° 31 0 5 'orona aujiralis,
  - <«S 6 40 33 0 5 29 0 Merid. 24 45 4
  - «*E 2 0 34 5o 5 1 3o 21 0 5
  - 28 5° 37 40 5 > 3 0 23 6 5
  - £u 25 40 4° 0 3 *> 4 40 20 O 1
  - jT-i 24 5° ' 40 20 4 <5 0 18 30 s
  - 22 3° 4l 0 5 > <5 5° Merid. !7 10 4
  - jTU *2 30 4« 10 3 6 4 16 b 4
  - -TU 23 20 46 45 4 *> 6 20 M 10 4
  - rtiUl TEl 8 10 40 45 4 *> 5 0 M 20 <5
  - *»» 6 10 43 0 2 £ 4 3° J4 5o 6
  - <*E 1 3° 43 45 3 z 40 J4 40 5
  - £U 29 5° 5* 10 2 ¥ 29 IO: M 50 5
  - «. 5 10 5* 40 2 ¥ 29 O 18 3® 5
  - tG; 26 10 55 10 4 X Merid.
  - <NE ! 0 55 20 2, t6 50 Merid. 23, 0 «* 1
  - MUA HWw 28 IO 44 10 1 20 30 23 0 4
  - m H 0 45 20 2 «s 2* O 22 15 4
  - m 4 3° Merid. 49 10 4 25 IO 22 3° 4
  - BeftioU. »c 24 10 16 15 4
  - m i? 5° 24 5o 3 a« ’5 0 19 3° 5
  - M M 40 29 10 3 «te 21 0 i5 10 5
  - «SE 20 5° 21 15 4 18 40 14 40 4
  - 1* H 0 21 0 4 !»SS r5 0 x5 0 4
  - « 22 50 25 10 . 4 tws 11 40 16 3° 4
  - «SE 20 0 Merid. 2 7 0 5 vss 10 50 18 10 4
  - « 20 3° 29 0 5 JS5S 10 0 Merid. 22 *5 4
  - «E 24 30 28 3° 5 Extra formam.
  - <* 23 3° 30 10 5 27 5® Merid. 22 20 3
  - <w 25 3° 33 10 5 tSflC 1 0 22 10 3
  - «SE 11 50 3* 20 5 sas 3 5« II 10 3
  - « 11 46 30 3° 4 sss: 1 50 20 5° 5
  - «« 12 5° 29 20 4 s«s 3 40 ’7 0 4
  - « 28 4° *7 0 4 »!£ 3 40 Merid. *4 5° 4
- p.373 - vue 390/393
- - 374
  - TABVLA DECLINATIONIS SOLIS.
  - jiries.
  - Libra.
  - •oSmA
  - •satftd,
  - Taurm.
  - Scorpio.
  - Gemini.
  - Crad. Crad.Min.Sec. Grad.Min.Sec.
  - o 0 0 b * ii 1 30 1
  - i 0 2-3 22 1.1 1 51 3
  - 2, 0 47 4‘ l 1 :i ! 11 10
  - 3 1 11 8 V 1 2 32 19
  - 4 i 3? 24 12 53 J9
  - 5 1 5) 31 i? 1 r
  - 6 2 24 7 13 33 10
  - 7 2 47 7 53 5
  - 8 3 10 9 ; M 12 8
  - 9 3 '34 21 ‘4 32 0
  - io 3 58 13 H 51 4
  - 11 4 21 18 15 9 8
  - Tll 4 45 i5 15 28 H
  - 13 5 8 6 i5 46 37
  - 14 5 3i 6 16 5 1
  - IJ * 55 24 16 22 J4
  - 16 6 i 8 J4 16 40 5
  - ll l 6 41 29 i(5 57 27
  - 1.8 7 4 3 l7 14 3
  - I? 7 27 i5 l7 30 24
  - 20 7 50 i<5 l7 47 7
  - 2 1 8 12 11 18 3 0
  - 22 8 35 16 r8 18 13
  - l? 8 57. 4(5 18 34
  - 2,4 2'5 9 9 20. 4 1 '0 18 •9 4 9 18 9
  - 26 10 42 4 ji9 3 4
  - 17 10 25 20 19 32 7;
  - 28 10 47 >7 5 19 45 39
  - 29 11 8 20 59 10
  - 3°: 11 3° i 1 20 12 I;
  - 09 7
  - •wuvnbjy'
  - Sagittarim.
  - GradiMin.Sec.
  - 20 12 1
  - 20 4- 16
  - 20 3* 3°
  - :o 48 5°
  - 21 0 0
  - 2 1 11 1
  - !21 '21 16
  - I21 3 1 1
  - i11 41 32
  - 21 5i 76
  - 22 0 0
  - 2 2 8 7
  - 22 13 ; 3
  - 22 24 Zz
  - 2 2 1 '32 9
  - 22 39 9
  - 12 45 3i
  - 22 5i 38
  - 2 2 57 29
  - 22 0 2 > 1
  - 23 7 -? 2
  - 2 3 "ii 6
  - l23 ' 15 7
  - I2,3 18 15
  - !23 21 16J
  - 23 24 • 7
  - 23 26 9
  - ! 5 '27 25
  - 2 3 39
  - 23 29 20
  - 2 3 30 O
  - •JP31WJ
  - 'SttlUOCUQVJ
- p.374 - vue 391/393
- - 375
  - TABVLA RECTARVM
  - A S C E N S I O N V M.
  - Gr. Gr. Mi. Gr. Gr. Mi. Gr. Gr. Mi. Gr. Gr. Mi. Cr. Gr. Mi. Gr. Gr. Mi.
  - 4 35
  - 9 ”
  - 15 13 48
  - 2o'i8 27
  - 25:23 C)
  - I
  - 30
  - 27 54
  - 5 31 41 10173 35
  - 15 4- 35
  - 47 33
  - 25 52 38
  - 3°57 48
  - n
  - 5 63 3
  - 68 21
  - 1573 43
  - i°,79 7
  - *584 33
  - 3 0)90 o
  - 5 95 27 100 53 106 17 m 35) 116 57
  - 5 127 22 10 132 27
  - 137 29
  - 142 25
  - r47 *7
  - 25
  - 30 152 6
  - 10
  - 15
  - 20
  - 25
  - 30
  - 156 51 161 33 166 12
  - 170 49
  - 175 25
  - 180 o
  - Gr. « Gr. Mi. < Gr. Gr. Mi. 1 1 Gr. Gr. Mi. Gr. Gr. Mi. Gr . Gr. Mi r. Gr. Gr. Mi.
  - 5 384 3 5 5 212 42 5 243 3 5 275 1 3 5 307 22 5 336 5i
  - IO l89 II 10 217 35 10 248 21 10 280 53 1 10 312 27 10 341 33
  - 15 193 48 ** 222 31 T M 253 43 Io i5 286 17' M 317 29 X 15 346 2 2
  - 20 198 27 20 22.7 35 20 259 7 20 291 39 20 322 25 20 35» 49
  - 25 203 9 25 232 38 25 264 33 25 296 57 25 327 18 25 33 5
  - 30 12°7 55 3° i-* WJ ^4 00 3° U70 0 3° 302 12 3° 332 6 30 360 7
  - SERIES C H Jl T^T JL F^V M. ab. MBCDEFGHIKLM^OT S T V X Y Z. BB CC DD EE FF GG HH.
  - Omnes funt terniones frater b. duernionem »& ilH. quaternionem
- p.375 - vue 392/393
- p.376 - vue 393/393